Кіріспе
сүтқоректілер түрі Совербидің тұмсықты киті (Mesoplodon bidens), сондай-ақ Солтүстік Атлантикалық немесе Солтүстік теңіз тұмсықты киті деп те аталады, тісті киттердің бір түрі. Бұл – сипатталған алғашқы мезоплодонт киті. Англиялық табиғат зерттеушісі және суретшісі Джеймс Соверби 1804 жылы Шотландияның Морей-Ферт аймағында 1800 жылы жағаға шығып қалған еркек киттің бас сүйегінен алған нұсқа бойынша бұл түрді алғаш рет сипаттады. Ол оны bidens деп атады, бұл атау жақтарындағы екі тіске байланысты, ал қазір бұл тұқымдағы киттердің көптеген түрлерінде кездесетін кең таралған ерекшелік екені белгілі.
Sowerby's beaked whale (Mesoplodon bidens), also known as the North Atlantic or North Sea beaked whale, is a species of toothed whale. It was the first mesoplodont whale to be described. James Sowerby, an English naturalist and artist, first described the species in 1804 from a skull obtained from a male that had stranded in the Moray Firth, Scotland, in 1800. He named it bidens, which derives from the two teeth present in the jaw, now known to be a very common feature among the genus.
Физикалық сипаттама
Совербидің тұмсықты китінің дене пішіні оның туысына тән, және ол негізінен еркектің аузының арт жағында орналасқан екі тісімен ерекшеленеді. Киттің тұмсығы орташа ұзындықта, ал басы біршама дөңес. Түсі сұр, төменгі жағында ақшыл реңі бар, көбінесе тісті акуланың іздері және тіс іздерінен қалған жарақаттары (әсіресе еркектерде) кездеседі. Киттердің ұрғалары 5 метрге (16 фут) дейін, ал еркектері 5,5 метрге (18 фут) дейін жетеді, салмағы 1000-1300 килограмм (2200-2900 фунт) аралығында болады. Жүктілік мерзімі 12 айға созылады, ал жаңа туған балада ұзындығы 2,4-2,7 метр (8-9 фут) және салмағы шамамен 185 килограмм (400 фунт) болады.
Диета
Совербидің тұмсықты киттерінің қорегі негізінен шағын мезопелагикалық және бентопелагикалық балықтардан тұрады, ал жұмсақ денелілер олардың қорегіндегі анағұрлым аз бөлігін құрайды.
Халық саны мен таралуы
Совербидің тұмсықты киті Солтүстік Атлантиканың батысында Нантакеттен Лабрадорға дейін, ал шығысында Мадейрадан Норвегия теңізіне дейін таралған. Олар әдетте 200-1500 метр (650-5000 фут) тереңдіктегі суларда кездеседі. Халық санының есебі жасалмаған. 1991 жылы бұл түрдің 90 дерегі тіркелді, 80-і – шығыс Солтүстік Атлантикадан, ал оннан азы – батыс Солтүстік Атлантикадан; деректердің көп бөлігі Британ аралдарының маңынан алынған. 2009 жылдың 10 қаңтарында Түркияның Эгей теңізі жағалауындағы Фетхие портында, табиғи мекенінен алыс жерде, Совербидің тұмсықты китінің аналығы табылды. Кит сәтті құтқарылып, ашық теңізге жіберілді. 2015 жылдың 25 шілдесінде Нью-Англия аквариумының биологтары Массачусетс штатында тұмсықты кит өлімінің себебін зерттеді. Плимут Лонг-Бич, Массачусетс штатында 5.18 метрлік, шамамен 500 килограмдық аналық киттің мәйіті табылды. Аквариум және Халықаралық жануарларды қорғау қорының биологтары Вудс-Холл океанографиялық институтында некропсия жасауға уағдаланды. Кит бастапқыда Совербидің тұмсықты киті деп анықталды, бірақ аквариум 2006 жылдан бері тұмсықты китті көрмегендіктен, оны толық зерттеу және қосымша сарапшылармен кеңесу қажет екенін мәлімдеді. 2018 жылдың 26 қазанында Ұлыбритания жағалауындағы Солтдин қаласының жанында жағаға шығып қалған кит табылды. Мәйіті кейіннен Лондонның Табиғи тарих мұражайына жеткізіліп, некропсия жасалды. 2019 жылдың 29 тамызында Ирландияның оңтүстік-шығысындағы Дангарван шығанағынан жағаға шығып қалған кит құтқарылды. 2020 жылдың 4 шілдесінде кит бағдарын жоғалтып, Ирландияның шығыс жағалауындағы Уиклоу портына кіріп кетті, бірақ кейін Уиклоу жағажайында өлі күйде табылды. 2020 жылдың 21 тамызында Норфолк графтығындағы Кейстер-он-Си жағалауында Совербидің тұмсықты китінің аналығы жағаға шығып қалды. Тез жәрдем қызметкерлері китті теңізге қайтаруға көмектесті, оның тірі қалуына үміттенді. Алайда, ертесіне таңда киттің қайтадан жағаға шығып, Ұлыбритания жағалауындағы Лоустофт қаласының жанында өлгені туралы хабарлама келіп түсті. Айдың басында Норфолк графтығындағы Бранкастер және Блейкни қалаларында екі кит байқалған еді. 2020 жылдың қазан айында екі Совербидің тұмсықты киті Шығыс Лотиандағы екі бөлек жағажайда жағаға шығып қалды. Екеуі де қайтыс болды. Некропсия кезінде бір киттің өкпе тінінде шағын газ көпіршіктерінің жоғары концентрациясы табылды, ал екеуінің де мезентериялық артерияларында газ эмболиясы байқалды. Бұл симптомдар көбінесе декомпрессиялық аурумен байланысты, бірақ осы жағдайда себептің осы екені нақты болмады. Қорғаныс министрлігі кейіннен алғашқы кит жағаға шығудың бір күні бұрын, жағаға шығу орындарында әуедегі АСВ сонар жаттығулары өткізілгенін хабарлады. Некропсия нәтижелері декомпрессиялық ауруды өлімнің себебі ретінде растауға жеткіліксіз болды, сондықтан Шотландияның теңіз жануарларын құтқару схемасы оларды әлі де тірі жануарлардың жағаға шығуы деп санайды. Алайда, тұмсықты киттердің жақсы физикалық денсаулығы, сонымен қатар олардың жағаға шығуының уақыты мен орнының ерекше жақындығы ескерілгенде, айналадағы аймақта сонардың қолданылуы жағаға шығудың ықтимал факторы болып қарастырылуы керек.
Мінез-құлық
Совербидің тұмсықты киттері – кемелерден қашып, сирек кездесетін, жалғыз өмір сүретін жануарлар. Олар көбінесе 10-ға дейін жететін топтарда (еркек, ұрғашы және бала киттер) байқалады, сондай-ақ топтап жағаға шығу жағдайлары да болады. Олар 500 метрден тереңде аң аулайды және азық іздеу кезінде 1000 метрден асып түсетін тереңдікке сүңгіп түседі. Олардың жүзу және сүңгу әрекеттері басқа мезоплодонттарға қарағанда Риссо дельфині және пилот киттері сияқты терең суға түсетін дельфиндерге көбірек ұқсайды. Дене мөлшері ұқсас мезоплодонт – Блейнвиллдің тұмсықты китімен салыстырғанда, Совербидің тұмсықты киттері тереңге түскенде және белсенді азық іздеу кезінде жылдамрақ жүзеді. Олардың сүңгулері де салыстырмалы түрде қысқа болып, әдетте 30-40 минутқа созылады. Совербидің тұмсықты киттері судың бетіне жақын жылдамдықпен жүзу арқылы сүңгулер арасында ұзақ қашықтықтарды жүзеді, бұл әдеттегі тұмсықты киттер стратегиясынан өзгеше, онда 100-200 метр тереңдіктегі шалқаю арқылы су бетіндегі уақыт ең аз болады.
Қорғау
Норвегиялықтар бұл түрді сирек аулаған, бірақ бұл тәжірибе көп бұрын тоқтатылған. Балық аулау құралдарына ілігіп қалудан кейбір өлім жағдайлары тіркелген, бірақ бұл түрге елеулі зиян келтірмейді. Совербидің тұмсықты киті Балтық, Солтүстік-Шығыс Атлантика, Ирландия және Солтүстік теңіздердегі шағын тісті киттерді қорғау туралы келісімге (ASCOBANS) және Қара теңіз, Жерорта теңізі және Атлантика мұхитымен шектес аймақтағы киттерді қорғау туралы келісімге (ACCOBAMS) қатысушы. Сондай-ақ, бұл түр Батыс Африка мен Макаронезиядағы манат және шағын киттерді қорғау жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға (Батыс Африка су сүтқоректілері меморандумы) енгізілген.