Кіріспе

Грамматикалық дұрыстықты сақтай отырып, алынып тастауға болатын сөз тіркесі. Тіл білімінде, қосымша – сөйлемнің, топтың немесе фразаның міндетті емес, құрылымдық тұрғыдан қажетсіз бөлігі болып табылады, оны алып тастағанда не жойғанда сөйлемнің қалған бөлігінің құрылымына әсер етпейді. Мысал: "Джон Орталық саябақта Биллге көмектесті" сөйлемінде "Орталық саябақта" деген сөз тіркесі қосымша болып табылады. Қосымшаның толыққанды анықтамасы оның басқа формаға, сөзге немесе сөз тіркесіне тәуелді болатын, өзгертетін форма, сөз немесе сөз тіркесі ретіндегі қасиетін баса көрсетеді, бұл сөз тіркесі құрылымының элементі және себеп-салдарлық функцияны атқарады. Қосымша – аргумент емес (сондай-ақ, предикативті өрнек те емес), ал аргумент – қосымша емес. Аргумент пен қосымша арасындағы айырмашылық синтаксис және семантика теорияларының көпшілігінде маңызды орынға ие. Аргументтер мен қосымшаларды белгілеу үшін қолданылатын терминология қолданылып жатқан теорияға байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, кейбір тәуелділік грамматикалары Тесниердің (1959) еңбегіне сүйене отырып, "қосымша" орнына "айналасында" терминін қолданады. Предикаттардың, олардың аргументтері мен қосымшаларының мәнін зерттейтін грамматика саласы валенттілік теориясы деп аталады. Предикаттардың валенттілігі болады; олар өз ортасында болуы мүмкін немесе міндетті түрде болуы керек аргументтердің саны мен типін анықтайды. Предикаттардың валенттілігі субкатегоризация тұрғысынан да зерттеледі.

Істен шығу диагностикасы

Аргументтер мен қосымшалар және предикаттар арасындағы айырмашылық синтаксис және грамматика теорияларының көпшілігіндегі маңызды мәселе болып табылады. Предикаттар аргументтерді қабылдайды және (кейбір) қосымшаларды қабылдауға мүмкіндік береді. Предикаттың мағынасын толықтыру үшін оның аргументтері қажет. Ал предикаттың қосымшалары негізгі аргумент мағынасы туралы қосымша ақпарат береді, яғни предикаттың мағынасын толықтыру үшін қажет емес. Қосымшалар мен аргументтерді анықтау үшін түрлі диагностикалық әдістер қолданылады. Мысалы, жою диагностикасы көптеген аргументтерді, соның ішінде көптеген қосымшаларды анықтауға көмектеседі. Егер белгілі бір құрамды сөйлемнен, сөйлем бөлігінен немесе тіркестен жоюға болмаса, нәтижесінде түсініксіз сөз тіркесі пайда болса, онда ол құрам қосымша емес, мысалы:

а. Фред әрине біледі. б. Фред біледі. – «әрине» қосымша болуы мүмкін (және ол солай). а. Ол сабақтан кейін қалды. б. Ол қалды. – «сабақтан кейін» қосымша болуы мүмкін (және ол солай). а. Ол бұталарды қиып тастады. б. *Ол қиып тастады. – «бұталарды» қосымша емес. а. Джим тоқтады. б. *Тоқтады. – «Джим» қосымша емес.

Факультативтік аргументтер мен қосымшалар

Аргументтер мен қосымшалар арасындағы айырмашылық қарапайым қалдыру диагностикасынан (және басқа диагностикалардан) гөрі әлдеқайда күңгірт. Аргумент пен қосымша арасындағы айырмашылықты қарастыратын көптеген еңбектер одан әрі бөліністі мойындайды. Бір жағынан, міндетті және ерікті аргументтерді ажыратады. Ерікті аргументтер тек қана қалдыру диагностикасы қолданылғанда қосымшалар сияқты үлгіде болады, мысалы:

а. Фред гамбургер жеді. б. Фред жеді. – гамбургер міндетті аргумент емес, бірақ ол (және ол бола береді) ерікті аргумент болуы мүмкін. а. Сэм бізге көмектесті. б. Сэм көмектесті. – біз міндетті аргумент емес, бірақ ол (және ол бола береді) ерікті аргумент болуы мүмкін. Ерікті аргументтердің болуы аргументтер мен қосымшалар арасындағы шекараны айтарлықтай бұлыңдырады. Қосымшалар мен ерікті аргументтерді ажырату үшін қалдыру диагностикасынан және жоғарыда аталғандардан басқа, қосымша диагностикалық әдістер қолданылуы керек. Мұндай әдістердің бірі – салыстырмалы сөйлемді тексеру. Тексерілетін элемент матрицалық сөйлемнен «оқиғасы болды/болған» деген мағына беретін бағынышты салыстырмалы сөйлемге көшіріледі. Егер нәтиже қабылдауға келмейтін болса, онда тексерілетін элемент, әдетте, қосымша емес:

а. Фред гамбургер жеді. б. Фред жеді. – гамбургер міндетті аргумент емес. c. *Фред жеді, оқиғасы гамбургер болды. – гамбургер қосымша емес, демек ол ерікті аргумент болуы керек. а. Сэм бізге көмектесті. б. Сэм көмектесті. – біз міндетті аргумент емес. c. *Сэм көмектесті, оқиғасы бізге болды. – біз қосымша емес, демек ол ерікті аргумент болуы керек. Салыстырмалы сөйлемді тексерудің ерекше артықшылығы – көптеген аргументтік және қосымшалы препозициялық фразаларды (ПП) ажырату мүмкіндігі, мысалы:

а. Біз мәселені шешіп жатырмыз. б. Біз жұмыс істеп жатырмыз. c. *Біз жұмыс істеп жатырмыз, оқиғасы мәселеде болды. – мәселедегі препозициялық фраза ерікті аргумент. а. Олар сыныпқа сөйледі. б. Олар сөйледі. c. *Олар сөйледі, оқиғасы сыныпқа болды. – сыныпқа деген препозициялық фраза ерікті аргумент. Салыстырмалы сөйлемдік диагностиканың сенімділігі, шындығында, шектеулі. Мысалы, ол көптеген модальдық және тәсілдік қосымшалардың аргументтер екенін дұрыс емес көрсетеді. Бұл факт қазіргі уақытта қарастырылып жатқан айырмашылықтарды абсолютті диагностикалаудың қиындығын көрсетеді. Қиындықтарға қарамастан, синтаксис пен грамматиканың көптеген теориялары бір жағынан аргументтер мен қосымшаларды, екінші жағынан ерікті аргументтер мен қосымшаларды ажыратады және осы бөліністерге жалпы теорияда орталық орын береді.

Предикаттар мен адъюнкттер

Көптеген тіркестер сырттай қосымша сияқты көрінеді, бірақ шындығында (бір бөлігі) предикат болып табылады. Шатасу көбінесе байланыс етістіктерімен, әсіресе "be" түрімен кездеседі, мысалы:

Ол бұтаның астында. Той сағат жетіде өтеді. Бұл сөйлемдердегі РС-лар (prepositional phrases) қосымша да емес, аргумент те емес. Әр жағдайдағы предлог негізгі предикаттың бір бөлігі болып табылады. Бірінші сөйлемдегі матрицалық предикат – "астында"; бұл предикат екі аргументті қабылдайды: "Ол" және "бұта". Сол сияқты, екінші сөйлемдегі матрицалық предикат – "жетіде"; бұл предикат екі аргументті қабылдайды: "Той" және "сағат жеті". Предикаттарды, аргументтерді және қосымшаларды ажырату, екіншілік предикаттар қатысқанда, мысалы, нәтижелік предикаттармен, қиынға соғады, мысалы:

Ол оны шаршатып жіберді. Нәтижелік сипаттама "шаршаған" матрицалық предикат "жіберді"-нің аргументі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ ол оған қатысты предикат екені де анық. Мұндай мысалдар предикаттарды, аргументтерді және қосымшаларды ажырату қиын екенін көрсетеді және берілген тіркестің бірнеше рөлде қолданылуы мүмкін жағдайлар көп.

Қосалқы өкілдер

Синтаксис пен грамматиканың көптеген теориялары сөйлемдердің құрылымын көрсету үшін ағаштарды пайдаланады. Бұл ағаштарда аргументтер мен қосымшаларды ажырату үшін әртүрлі шарттар қолданылады. Фразалық құрылым грамматикасында көптеген қосымшалар бас предикаттың қосымшалары, осы предикаттың объектілік аргументінен құрылымда жоғары тұратындықтан, аргументтерден ерекшеленеді. Қосымша объектілік аргументтің үстінде және оң жағында бас предикаттың проекциясына тіркеледі, мысалы, объектілік аргумент әрқашан V-нің оң жағында орналасқан V-нің бауырласы ретінде анықталады, ал ерте және сыныптан бұрын PP қосымшаларының мәртебесі объектілік аргументтің оң жағында және жоғары орналасқандығынан көрінеді. Басқа қосымшалар, керісінше, субъектілік аргумент пен бас предикаттың арасында немесе субъектілік аргументтің жоғары жағында және сол жағында орналасқан позицияға тіркелуге тиіс деп есептеледі, мысалы, субъект V(P)-нің сол жағында және бауырлас ретінде пайда болғанда аргумент ретінде анықталады. Әрине, модальді шырайлы сөз V-нің аралық проекциясына немесе S-тің проекциясына тіркелсе, қосымша ретінде көрсетіледі. X-бар теориясында қосымшалар X' деңгейінің бауырластары және X' деңгейінің туындылары ретінде бейнеленеді [X' қосымша [X' ]]. Сөйлем құрылымы берілген талдауларға қарағанда аз қабатты деп есептейтін теориялар кейде қосымшаларды аргументтерден ажырату үшін арнайы шартты қолданады. Мысалы, кейбір тәуелділік грамматикалары қосымшаларды белгілеу үшін жебелі тәуелділік жиегін пайдаланады, яғни жебелі тәуелділік жиегі қосымшадан оның басшысына қарай бағытталған. Жебелер алты қосымшаны анықтайды: Кеше, мүмкін, көп рет, өте ұзақ және сізге ұнайтын нәрсе. Стандартты, жебесіз тәуелділік жиектері Сэмді, Сюзанды, сізге ұнайтын өте ұзақ оқиғаны және т.б. аргументтер ретінде анықтайды (сөйлемдегі предикаттардың бірі ретінде).