Кіріспе

Христиан әйел-әулие және шейіт Аполлония ("Αγία Απολλωνία, ") – Дециус мұңдауларынан бұрын Александрияда христиандарға қарсы жергілікті көтеріліс кезінде азап көрген бойжеткендер тобының бірі. Діни дәстүр бойынша, оны азаптау кезінде барлық тістері зорлықпен жұлып алынған немесе сындырылған. Осы себепті ол тіс дәрігерлерінің және тіс ауыруымен немесе басқа да тіс проблемаларымен күресетіндердің қамқоршысы саналады. Француз сарай суретшісі Жехан Фуке "Аполлонияның шейіт болуы" картинасында Аполлонияның азапталуын бейнелеген.

Шейіт болу

Дін тарихшылары император Филипптің өмірінің соңғы жылдарында (244–249 жж.) Римнің құрылған күнінің мыңжылдығын тойлауға байланысты (дәстүрлі түрде б.з.д. 753 ж., шамамен 248 ж.) ресми түрде тіркелмеген тойларда Александрия халқының ашуы зор болғанын айтады. Бір ақын апатты болжағанда, олар христиандарға қарсы қанды зұлсалыс жасады, ал билік оларды қорғауға тырыспады. Александрия епископы Дионисий (247–265) Антиохия епискобы Фабийге жолдаған хатында халқының қыналыстарын баяндайды. Дионисий Метр мен Квинта атты бір ер және әйелдің ұсталғанын және өлтірілгенін, сондай-ақ бірнеше христиандардың үйлерінің тоналанғанын сипаттағаннан кейін былай дейді: «Сол кезде Аполлония, партхенос пресбитис (көбінесе диаконисса деген мағынаны білдіреді) зор құрметке ие болды. Олар оны да ұстап алып, қайталап соққылармен барлық тістерін сындырды. Содан кейін олар қала қақпасының сыртында ағаш үйіп, егер ол олардың айтқанын қайталамайынша, тірідей өртеп жібереміз деп қорқытты (яғни Мәсіхке қарсы сөздер айтса немесе жазыққы сыйынып, жаңа тәңірлерге сиынса). Өтініші бойынша, оған аздап еркіндік берілді, ол дереу отқа секіріп, өліп күйді. Бұл қысқа оқиға Якоб де Ворагиннің «Алтын аңызында» (шамамен 1260 ж.) кеңейтіліп, моральдық тұрғыдан зерделенді. Аполлония және ертедегі көптеген шейіттер өлімге ұшырауын күтпеді, бірақ пәктіктерін сақтау үшін немесе сенімдерінен бас тарту немесе өлімге ұшырау арасында таңдау жасауға мәжбүр болғандықтан, оларға дайындалған өлімді ерікті түрде қабылдады, бұл кейбір адамдардың пікірінше, өзіне-өзі қол жұмсауға жақын әрекет еді. Августин Гиппоның «Құдай қаласы» атты еңбегінің бірінші кітабында осы мәселеге тоқталып, өзіне-өзі қол жұмсау туралы былай дейді: «Бірақ, олардың айтуынша, қуғын-сүргін кезінде кейбір қасиетті әйелдер толқындармен ағызылып, суға батып кету үшін суға секірді, осылайша пәктіктерін сақтады. Олар осылай өмірден озғанмен, католик шіркеуінде шейіт ретінде құрметке ие және олардың мерекелері үлкен салтанатты түрде атап өтіледі. Бұл мәселеде мен оңай баға беруге батылым жоқ. Себебі, шіркеудің сенімді аян арқылы осы христиандардың естелігін құрметтеуге құдіретті екенін білемін. Мүмкін, солай шығар. Олар да Самуил сияқты, адамның қалауымен емес, Құдайдың бұйрығымен әрекет еткен шығар. Егер Құдай бұйрық беріп, оны анық білдірсе, онда оған мойынсұнуды кім қылмыс деп есептейді немесе мұндай құлшыныс пен дайындықты кім айыптайды?» Дионисийдің баяндауында осы әрекеті үшін Аполлонияға ешқандай кінә тағылмаған; оның көзінде ол басқа шейіттер сияқты шейіт болды және Александрия шіркеуінде осылай құрметке ие болды. Уақыт өте келе оның мерекесі Батыста да танымал болды. Кейінгі бір әңгімеде Аполлония қателікпен көшіріліп, Юлиан Апостаттың тұсында Римдегі христиан қызына айналдырылды, ол да тістерінен зардап шекті.

Құрмет

Рим-католик және Шығыс православие шіркеулері (ОКА) 9 ақпанда қасиетті Аполлония мерекесін тойлайды. Ол өнерде тісті ұстап тұрған қысқыштармен бейнеленеді, себебі оның өмірінде шеккен азабы зор болған. Қасиетті Аполлония – Катания қаласының екі қасиетті қамқоршысының бірі. Уильям С. Уолш атап өткендей, оның қабірлерінің көп бөлігі Римдегі бұрынғы Киелі Аполлония шіркеуінде сақталған, ал басы Трастевередегі Санта-Мария базиликасында, қолдары Сан-Лоренцо-франьо-ле-Мура базиликасында, жақ сүйегінің бір бөлігі Санкт-Василий шіркеуінде, ал қалған қабірлері Антверпендегі иезуит шіркеуінде, Брюссельдегі Сент-Огастин шіркеуінде, Мехлиндегі иезуит шіркеуінде, Льеждегі Сент-Крост шіркеуінде, Порто соборының қазынасында және Кельндегі бірнеше шіркеулерде орналасқан. Бұл қабірлер кейде жалғыз тістен немесе сүйек сынығынан тұрады. Орта ғасырларда оның тісі деп саналатын заттар тіс ауруын емдеу үшін сатылған. Римде, Санта-Мария базиликасының жанында оған арналған шіркеу болған, бірақ ол қазір жоқ. Қалдырған жалғыз нәрсе – Сант-Аполлония алаңы. Лиссабонның маңызды теміржол станцияларының бірі осы қасиеттің құрметіне аталған. Францияның Локронан қаласындағы шіркеуде қасиетті Аполлонияның мүсіні орнатылған. 1507 жылы португал теңізшілері Маврикий аралын оның құрметіне Санта-Аполония деп атаған. Германияның Аахен қаласының маңындағы Айлендорф ауылындағы шіркеу қасиетті Аполлонияның есімімен аталады. Италияның кейбір аймақтарында қасиетті Аполлонияны тіс перисі ретінде қарастырады, ол балалар ұйықтағанда түскен сүт тістерін жинап, орнына сыйлық қалдырады. Чикагодағы Лойола университетіндегі Мадонна делла Страда капелласының солтүстік қабырғасында қасиетті Аполлонияны бейнелейтін витраж терезесі бар. Бұл қабырғадағы терезелер капелла салынған кездегі университет колледждерімен сәйкес келеді. Лойола университетінің стоматология мектебі 1993 жылы жабылды, бірақ капелладағы терезе сақталды.