1674 жылғы Вестминстер шарты: Англия-Голландия соғысының аяқталуы

Кіріспе

Үшінші ағылшын-голланд соғысын аяқтаған келісім, Бірінші ағылшын-голланд соғысын аяқтаған келісім.

1674 жылғы Вестминстер келісім-шарты – Үшінші ағылшын-голланд соғысын аяқтаған бейбіт келісім-шарт болды. Голландия Республикасы мен Англия Корольдігі қол қойған бұл келісімде Жаңа Нидерланд (қазіргі Нью-Йорк) колониясының Англияға қайтарылуы көзделген және 1667 жылғы Бреда келісімі жаңаланды. Келісім сонымен қатар сауданы, әсіресе Шығыс Үндістандағы сауданы реттеу үшін бірлескен комиссия құруды қарастырды. Ол Англия королі II Карлдың 1674 жылғы 19 ақпан күні ескі стиль бойынша (жаңа стиль бойынша 9 ақпан) қол қойғаннан кейін, 1674 жылғы 5 наурызда Нидерландының Генералдық штаттарымен ратификацияланды. Парламент соғысқа артық қаржы жұмсауға рұқсат бермегендіктен және II Карл Францияның XIV Луиге ыңғайлы сәтте католицизмге өтуге уәде берген Довердің құпия келісімі туралы білгендіктен, Англия келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Англиялықтар голланд шабуылшыларының ағылшын кемелерінен көбірек түсіргеніне және 1673 жылы голландтардың Нью-Амстердамды қайтарып алғанына таң қалды.

Өмірбаян

1672 жылы Англия мен Франция бірігіп Голландия Республикасына шабуыл жасады. Франция Республиканың үлкен бөлігін басып алды, бірақ ағылшын-француз флоты лейтенант-адмирал Михель де Руйтерден ауыр күйреуге ұшырады. 1673 жылы Корольдік теңіз флотының голланд флотын жеңу және голланд жағалауына әскерді түсіруге жасаған тыраш әрекеттері сәтсіз аяқталды. Англияның әскери кемелерін жөндеу өте қымбатқа түсті. Англияның сауда кемелері голланд қаракшыларының жиі шабуылдарынан зардап шекті. Осы уақытта Англияның одақтасы Франция өз әскерлерін Біріккен провинциялардың көп бөлігінен біртіндеп шығаруға мәжбүр болды. Франция Испанияның Нидерландысын басып алумен қорқытты, бұл ағылшынның стратегиялық мүдделеріне зиян келтіретін еді. Соғыс, негізінен Чарльздың жеке бастамасы болғандықтан және ағылшын халқы арасында ешқашан қолдау таппағандықтан, енді көптеген адамдарға үмітсіз кәсіп болып көрінді. Голландтардың насихаты ағылшындарды соғыстың мақсаты – олардың елін қайтадан Рим католиктік дінге қайтару екеніне сендірді. Корольдік теңіз флотының бас қолбасшысы, Рейн князі Руперт, шын ниетті протестант, француз одағын бұзуға бағытталған белсенді қозғалысты бастады. Қазан айының соңында Чарльз 1674 жылға жеткілікті соғыс бюджеті үшін Парламенттен сұрады. Парламент мүшелері оны қатты сынап, 1667 мен 1672 жылдар аралығында ағылшын саудасы қанағаттанарлық деңгейде өскендіктен, голландтарды сауда бәсекелесі ретінде жоюдың қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Патшаның інісі Йорк герцогының католик Мария Моденамен некелесуі өкініш тудырды. Парламент англикан шіркеуін папизмге қарсы қорғауға кепілдік беруді, тұрақты армияны (Йорк басқаратын) таратуды және французға жақын министрлерді қызметтен алуды талап етті. Жағдай шиеленісе бастағанда, Чарльз француз елшісінің кеңесімен, бірақ Таза кеңестің пікіріне қарсы Парламентті таратып жіберді. Чарльз соғыс бюджеті болмаса да, соғысты жалғастыруға соңғы әрекет жасады. Франция королі Людовик XIV оған субсидияны арттыруға уәде берді. Ол Голландияның Шығыс Индиясынан келетін асыл заттарды тасымалдайтын флотты басып алуды жоспарлады. Ол өзінің қарсыластарын, соның ішінде Йоркпен үйленуіне қарсы болған Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Куперді қызметтен шеттетуге тырысты. Сонымен қатар, Чарльз католиктерге қарсы шараларды қайтадан жариялап, оның ішінде Корольдік кешірім туралы жарлықты тоқтату және Франциямен жасалған құпия келісімдерін жария ету арқылы қорқынышты азайтуға тырысты. Оның қорқынышына орай, Парламент Шафтсберидің ықпалымен күресші болып шықты. Кейбіреулер Голландия штадтгольдері және Англияның Карл I-нің немересі Оранж Вильгельм III-нің король болуын талап етті, егер Чарльз қайтыс болса, Йорк герцогын мұрагерлікке жолатпауды ұсынды. Бұл Вильгельмге жаңалық болған жоқ, өйткені ол Шафтсберимен және көптеген басқа ағылшын саясаткерлерімен құпия байланыста болды. Вильгельмнің Англияда өзінің хатшысы Ван Реде сияқты өкілдері жұмыс істеді. Испания оған соғыс жариялаумен қорқытып, парламент мүшелеріне пара беріп көмектесті. Штаттар-генералы Лорд Арлингтонның голландтық бейбітшілік партиясын ресми түрде қолдады, қазан айында бейбітшілік туралы ұсыныс жасады және Англияда голландтың ресми ұстанымын және саясатын түсіндіретін манифесттер мен декларацияларды үнемі таратты. 1672 жылы Англия мен Франция жеке бейбітшілік жасаспауға келісті, бірақ Штаттар енді Чарльзге Людовиктен жақында бейбітшілік ұсынысын алғандарын хабарлады. Желтоқсан айының соңында Люксембург герцогы генерал Франсуа Анри де Монморенси француз әскерінің басым бөлігін Маастрихттен Намурға көшіргенде, Чарльз мүлдем сенімін жоғалтып, бүкіл оқиғадан бас тартуға шешім қабылдады.

In 1672, England and France had jointly attacked the Dutch Republic. France had occupied a large part of the Republic, but the Anglo French fleet had been heavily damaged by Lieutenant Admiral Michiel de Ruyter. In 1673, sustained efforts by the Royal Navy to defeat the Dutch fleet and to land an army on the Dutch coast had failed. Repairs of the English warships proved to be very costly. English mercantile shipping suffered from frequent attacks by Dutch privateers. Meanwhile, France, the English ally in the war, was forced to a gradual withdrawal of its troops from most of the territory of the United Provinces. France threatened to conquer the Spanish Netherlands, which would harm English strategic interests. The war, more or less a private project of Charles and never popular among the English people, now seemed to most to have become a hopeless undertaking. The English had also been convinced by Dutch propaganda that the war was part of a plot to make their country Roman Catholic again. The commander of the Royal Navy, Prince Rupert of the Rhine, a devout Protestant, had begun to lead a vociferous movement aimed at breaking the French alliance. In late October, Charles asked Parliament for a sufficient war budget for 1674. Its members were extremely critical and denied that it was still necessary to eliminate the Dutch as commercial rivals because English trade had satisfyingly grown between 1667 and 1672. The proposed marriage of the King's brother, the Duke of York, with the Catholic Mary of Modena was lamented. Parliament demanded securities for the defence of the Anglican Church against papism, the disbanding of the standing army (commanded by York) and the removal of pro French ministers. When the situation threatened to escalate, Charles, on the advice of the French envoy but against the opinion of the Privy Council, prorogued Parliament. Charles made a last effort to continue the war, even without a war budget. He was promised increased subsidies by King Louis XIV of France. He made plans to capture the regular treasure fleet sailing from the Dutch East Indies. He removed his enemies from office, among them Chancellor Anthony Ashley Cooper, 1st Earl of Shaftesbury, the main opponent of York's marriage. At the same time, Charles tried to lessen fears by reaffirming anti Catholic measures such as the suspension of the Royal Declaration of Indulgence and by publicising many of his secret treaties with France. To his dismay, Parliament became more adversarial, now strongly incited by Shaftesbury. Some called for William III of Orange, the stadtholder of Holland and grandson of Charles I of England, to become king if Charles died by excluding the Duke of York. That came as no surprise to William, who had secret dealings with Shaftesbury and many other English politicians. William had agents working for him in England, such as his secretary, Van Rhede. Spain assisted him by threatening to declare war and meanwhile bribing parliamentarians. The States General had supported the pro Dutch peace party of Lord Arlington in a more formal manner by making a peace proposal in October and by regularly distributing manifests and declarations in England that explained the official Dutch position and policy. In 1672, England and France had agreed never to conclude a separate peace, but the States now revealed to Charles that they had recently received a peace offer from Louis. When in late December, General François Henri de Montmorency, duc de Luxembourg withdrew the bulk of the French occupation army from Maastricht to Namur, Charles lost faith completely and decided to disentangle himself from the entire affair.

Процедура

Карл Франциямен одақты жалғастырудың өзінің жеке жағдайына қауіпті төндіретінін сезінді және Парламент соғысты енді қаржыландырмайды деп күтті. Ол француз елшісі Колбер де Круассиге өкінішке орай, ағылшын соғысын тоқтатуға мәжбүр екенін хабарлады. Голландтарға Лондондағы испан консулы, маркиз дель Фресно арқылы өзінің басты соғыс мақсаты – асыл немере інісін штатгалдер етіп тағайындауы орындалғанын, енді екі протестанттық бауырлас ел арасындағы тұрақты бейбітшілікке келісуге қарсы емес екенін, егер шағын "компенсациялар" төленсе, айтты. Бастапқыда Голландия штаттары Карлдың талаптарын қабылдауға құштар болмады. Англия соғыста ешқандай жетістікке қол жеткізбегендіктен, олардың пікірінше, ол ешқандай сыйлыққа лайық емес еді. Көптеген мүшелер британдықтардың аздап қиындық көруіне риза екендерін жасырмады. Алайда, статхолдер Вильгельм III Оран оларды Карлдың Францияға қарсы соғысқа қайта қосылу мүмкіндігі бар екеніне көндірді, сондықтан олардың жоғары лауазымына сай емес, кек алу туралы ұсақ мәселелерге мән бермеу керек еді. Сонымен қатар, Испания әлі Францияға қарсы соғыс жарияламаған еді және Англияның американдық колонияларына шабуыл жасауынан қорқып, Англиямен бейбітшілік орнаса ғана соғыс жариялауға дайын еді. 1674 жылдың 4 қаңтарында Нидерланд штаттары бейбітшілік туралы соңғы ұсынысты жасады. 7 қаңтарда голланд кернейшісі Харвичке келді, ол испан консулына екі хат әкелді. Қала әкімі хабаршыны дереу тұтқындаса да, хаттар лорд Арлингтонға жіберілді, ол оларды дереу дель Фресноға жеткізді. Арлингтон 15 қаңтарда сэр Гилберт Джерардтан мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тақты, өйткені оның бұл әрекеті жаумен құпия байланыста болғанын көрсетті. 24 қаңтарда консул Карлға бейбітшілік туралы ұсынысты қамтитын хаттарды тапсырды, ол қатты таңғалғандай болды. Алайда, бұл кейіпкерлік қараша айында өзі тоқтатқан Парламентті сол күні арнайы шақырып алғандығымен сәл бұзылды. Екі палатаға сөз сөйлеген Карл алдымен Дувр шартының құпия ережелерінің бар екенін жоққа шығарды, содан кейін бейбітшілік ұсынысын ұсынды, мүшелер оған риза болды, бірақ Парламент Голландиядан оның толық мазмұны туралы бұрыннан хабардар болғанына қарамастан, таңғалғандай болды. Бірнеше күн талқылаудан кейін Парламент келісімді мақұлдады. Халық бұл жаңалықты қуанышпен қарсы алды. Карл Голландияға өз кернейшісін жіберді, оны 1 ақпанда Штаттар Генерали қабылдады. Хабарында Карл өзінің және Парламентінің бұл мәселе бойынша толық келісімде екенін мәлімдеді, бұл институтқа Карл риза болды. 5 ақпанда голланд кернейшісі Лондонға келді, Штаттар Генералидің жауабын әкелді. Сол күні Парламент патшаға "тезірек бейбітшілік" орнатуды кеңес берді. Соңғы жобаны жасау үшін Корольдік комиссия тағайындалды. Вестминстер келісімі 1674 жылы 9 ақпанда (ескі стиль) (19 ақпан, жаңа стиль) король қол қойды. 10 ақпанда Лорд-Кепер Ұлы мөрді қою арқылы оны бекітті. 17 ақпанда сағат 10.00-де ол Уайтхоллде жарияланды. Голландия және Батыс Фризия штаттары оны 4 наурызда (жаңа стиль) мақұлдады, ал Штаттар Генерали 5 наурызда ратификациялады. Ол 6 наурызда Гаагада жарияланды. Екі елде қолданылатын түрлі күнтізбелер мен күрделі процедуралар болғандықтан, бір күнді көрсету кезінде әдебиетте келіспеушіліктер туындайды.

Charles felt that continuing the alliance with France had become a grave threat to his personal position and expected that Parliament would no longer fund the war. He informed the French ambassador, Colbert de Croissy, that to his regret, he had to terminate the English war effort. He told the Dutch via the Spanish consul in London, the Marquess del Fresno, that his main war aim, to install his noble nephew as stadtholder, having been attained, he no longer objected to concluding a lasting peace between the two Protestant brother nations if only some minor "indemnities" could be paid. At first, the States of Holland were disinclined to grant Charles's demands. As England had accomplished nothing in the war, it was in their opinion not entitled to any reward. Many members admitted their personal satisfaction in the thought that the British might be kept suffering a bit longer. However, stadtholder William III of Orange convinced them that there was some chance of bringing Charles into the war against France eventually, which this had to take precedence over petty considerations of retribution that were unworthy of their high office. Furthermore, Spain had not yet declared war on France and was willing to do so only if England made peace because it feared English attacks on its American colonies. On 4 January 1674, the States General of the Netherlands drafted a final peace proposal. On 7 January, a Dutch trumpeter arrived in Harwich carrying with him two letters for the Spanish consul. Though the herald was promptly arrested by the town mayor, the letters were sent to Lord Arlington, who hurriedly brought them in person to del Fresno. Arlington was, in turn, on 15 January, impeached by Sir Gilbert Gerard for high treason, as the very act showed him to have had secret dealings with the enemy. On 24 January, the consul handed the letters, containing the peace proposal, to Charles, who pretended to be greatly surprised. That posing was marred somewhat by the fact that he had especially recalled Parliament, prorogued by him in November, for that occasion the very same day. While addressing both Houses, Charles first emphatically denied the existence of any secret provisions of the Treaty of Dover and then produced the peace proposal, to the great satisfaction of the members, who, in turn, had to pretend surprise although Parliament had been informed by the Dutch beforehand of its full content. After some days of debate, the treaty was approved by Parliament. This news was met with open joy by the populace. Charles sent his own trumpeter to Holland, who was received by the States General on 1 February. In his message, Charles announced the absolute agreement of himself and Parliament on the matter to which institution Charles gladly deferred. On 5 February, a Dutch trumpeter arrived in London, carrying the response of the States General. The very day, Parliament advised the King to conclude a "speedy peace". A Royal Commission was appointed to make a final draft. The Treaty of Westminster was signed in 1674 by the King on 9 February Old Style (19 February New Style). It was ratified by the Lord Keeper on 10 February by placement of the Great Seal. On 17 February at 10:00 a. m., it was publicly proclaimed at Whitehall. It was approved by the States of Holland and West Friesland on 4 March, (New Style) and ratified by the States General on 5 March. It was proclaimed in The Hague on 6 March. Due to the different calendars in use in the two countries and the complex procedure, when a single date is given the literature is not in agreement.

Шарттары

1672 жылғы Гизвик келісімінде ағылшындар талап еткен алғашқы бейбітшілік шарттарының көпшілігі орындалмады, бірақ голландиялықтар үш жыл ішінде төленетін он миллион гульдердің бастапқы талабынан екі миллион гульдер төледі, негізінен француздық субсидиялардың жоғалуы үшін өтемақы ретінде, және ағылшынның салют құқығын қайта растады, олардың Dominium Marium енді «Лэндс-Эндтен» Бискай шығанағында, солтүстікке қарай «Статен-Лэндке» дейін, Норвегия жағалауында созылды. Сондай-ақ, голландтар ағылшын туын көтеріп жүрген кез келген корольдік кемеге, оның қаншалықты кішкентай болғанына немесе голланд флотының қаншалықты көп болғанына қарамастан, сәлем беруі керек екені нақты айтылды, бұл өте даулы мәселе болды: «Мерлин оқиғасы» деп аталатын оқиға соғысқа себеп болды. Бұл құқық голланд балық шаруашылығына ешқандай кедергі келтірмейтіні шартымен белгіленді. 1668 жылғы сауда және теңіз қатынасын реттейтін келісім шарттары қайта расталды. Үш ай ішінде ағылшын-голландиялық комиссия Шығыс Үндістанға қатысты сауда дауларын шешу үшін кездеседі деп жоспарланды. Аумақтық даулар бойынша келісім-шарт классикалық статус-кво анте принципіне негізделді: Еуропада немесе басқа жерде соңғы бақытсыз соғыс басталғаннан бері екі тараптан алынған немесе алынатын елдер, аралдар, қалалар, порттар, қамалдар немесе бекіністер бұрынғы иесіне немесе құқық иесіне бейбітшілік жарияланған кездегідей күйде қайтарылады. Бұл шарт бойынша 1673 жылы Корнелис Эверсен кіші басып алған Жаңа Нидерланд ағылшын иелігіне қайта оралады, ал 1667 жылы голландтар басып алған Суринам олардың колониясы болып қала береді, осылайша 1667 жылғы жағдай заңдастырылды. Бұл мәселелер сол жылы жасалған Бreda бейбіт шартында, uti possidetis келісімінде шешілмеген еді. Сондай-ақ, 1672 жылы ағылшындар басып алған Тобаго, Саба, Сент-Эвстатиус және Тортола аралдары қайтарылуға тиіс болды. Бейбітшілікке қарамастан, француздерді қолдаған Карлдың заңды емес ұлы Джеймс Скотт, 1-ші Монмут герцогі бастаған британдық әскерлер тобы француз армиясынан алынбады және Франко-голландия соғысы аяқталғанға дейін Ұлыбританияда сарбаздар жинауға рұқсат етілді. Карл бригада француз жағында соғысқанша Людовиктен құпия субсидиялар алуын жалғастырды.

Most of the initial peace conditions demanded by the English in the Accord of Heeswijk of 1672 were not met, but the Dutch paid two million guilders, from an original demand of ten million, to be paid over a period of three years, basically to compensate for the loss of French subsidies, and again affirmed the English right of salute, their Dominium Marium, now extended from "Lands End", at the Bay of Biscay, northward to "Staten Land", on the Norwegian coast. Also, it was made explicit that the Dutch had to salute any Royal ship carrying the English flag, no matter how small it was or how numerous the Dutch fleet was in encountering it, a point that had proven to be very contentious: the so called Merlin Incident had been a pretext for the war. It was qualified by the condition that Dutch fishery would in no way be impeded by that right. The treaty conditions of 1668 regulating trade and shipping were reconfirmed. Within three months an Anglo Dutch commission would meet to solve trade conflicts concerning the East Indies. As for territorial disputes, the treaty was a typical status quo ante arrangement:

That whatsoever countries, islands, towns, ports, castles, or forts have or shall be taken on both sides, since the time the late unhappy war broke out, either in Europe or elsewhere, shall be restored to the former lord or proprietor, in the same condition they shall be in when the peace itself shall be proclaimed. The condition implied that New Netherland, which had been retaken by Cornelis Evertsen the Youngest in 1673, would again be an English possession and that Suriname, which had been captured by the Dutch in 1667, would remain their colony, legalising the status quo of 1667. These issues had been left undecided by the Peace of Breda of that year, an uti possidetis agreement. Also, the islands of Tobago, Saba, St Eustatius and Tortola, which had been taken by the English in 1672, were to be returned. Despite the peace, the brigade of British troops under Charles's bastard son, James Scott, 1st Duke of Monmouth, supporting the French, would not be withdrawn from the French Army and would be allowed to recruit in Britain until the end of the Franco Dutch War. Charles continued to receive secret subsidies from Louis as long as the brigade fought on the French side.

Іске асыру

Бейбітшілік туралы хабарды әлемнің барлық бөліктеріне жылдам жеткізу мүмкін болмағандықтан, заңды жағдайлардағы соғыстың аяқталуы үшін әртүрлі мерзімдер белгіленді. Англияның тереңдіктерінен, яғни оның оңтүстік-батыс континенттік шельфінің жиегінен Норвегия жағалауына дейін, 8 наурызға дейін; оңтүстікке қарай Танжерге дейін 7 сәуірге дейін; одан Экваторға дейін 5 мамырға дейін; ал әлемнің қалған бөлігінде 1674 жылдың 24 қазанынан кейін. Сол кезде ақпараттың таралуының баяу болуына байланысты, бейбітшілік жарияланғаннан кейін де қақтығыстар болуы мүмкін еді. Ронас Вое шайқасы 1674 жылдың 14 наурызында өтті, сол кезде VOC Шығыс Индия компаниясының «Wapen van Rotterdam» кемесі Шетланд аралдарындағы Ронас Воеде HMS «Newcastle» кемесімен ұсталды. Ол, HMS «Cambridge» және HMS «Crown» кемелерімен бірге, кемені ұстауға нұсқау алды, себебі нашар ауа райы салдарынан кеме мачталары мен рульін жоғалтып, Шетландта қалған еді. «Wapen van Rotterdam» соғыстың олжасы ретінде Англияға қайтарылды. Сол кездегі голланд газеті «Wapen van Rotterdam» кемесінде бастапқыда төрт жүз адам болғанын, бірақ кейін «Crown» кемесімен жүздей тұтқын тасымалданғанын хабарлады, бұл үш жүздей адам қаза тапқан болуы мүмкін екенін, ал қалған тұтқындар басқа ағылшын кемелерімен тасымалданған болуы мүмкін еді. Ақырында, Уильям Карлді Англия азамат соғысы кезінде оның әкесі, Англияның Карл I-ін әскери түрде қолдаған Оранж үйіне қарызы болғандықтан, «компенсацияларды» төлеуге мәжбүр етті, сондықтан Карл II шын мәнінде көп нәрсе алмады.