Кіріспе

Ортағасырлық сот немесе министр лауазымы. Justiciar деген атпен жазған британдық адвокат.

Justiciar – ортағасырлық латын терминдері justiciarius немесе justitiarius-тың ("сот" немесе "әділет") ағылшын тіліндегі түрі. Бас Justiciar корольдің бас министрі болды, бұл шамамен қазіргі Ұлыбритания Премьер-министріне балама. Ирландия Justiciar-ы Англо-Норман Ирландияны жаулап алу кезінде құрылған және оның отарлаудағы маңызды құралы болды. 13 ғасырда Уэльс княздығын басып алғаннан кейін, ағылшын монархтарының жеке иелігіндегі аймақтар Солтүстік Уэльс Justiciar-ы мен Оңтүстік Уэльс Justiciar-ының бақылауына берілді. Шотландияда да ұқсас лауазым құрылды, бірақ көбінесе екі немесе үш Justiciar болды: Скотия Justiciar-ы, Лотиан Justiciar-ы және 13 ғасырда Галлоуэй Justiciar-ы. Бұл лауазымдар кейіннен Лорд-Джестис Генерал деп аталатын ұлттық лауазымға айналды. Қазіргі атауы – Сессия Сотының Лорд-Президенті. Ұқсас лауазымдар континенттік Еуропада, әсіресе Нормандық Италияда және Швецияда да болды.

Англия

Норман Англиясында патшалар сот билігін curia regis ("патша соты" деген латын тілінде) мүшелеріне жүктеу арқылы патшалық әділеттіліктің шеңберін кеңейтті. Бұл қызметкерлер әділдік сақтаушылар деп аталды. Генрих I жергілікті әділдік сақтаушыларды округ немесе округтер тобын бақылауға тағайындады. Генрих II (1154–1189) билікке келгенге дейін бұл лауазым тек патшаның бас министріне ғана берілді. 1066 жылғы Нормандық жаулап алудан кейін Англия королі сонымен қатар Нормандия герцогы болды және уақытын екі аймақ арасында бөлісті. Ол болмағанда, Жеңімпаз Вильгельм сенімді шенеуніктерге уақытша вице-корольдік билікті тапсырды, олар түрліше регент, қамқор және префект деп аталды. Уильям Руф патша болғанда, бұл уақытша рөл тұрақтырақ және анықталған лауазымға айналды. Руф үкімет басқаруын өз дін қызметкері, Дархэм епископы Ранулф Фламбардқа сеніп тапсырды. Фламбард үкіметтің ішінде әрдайым жұмыс істеді, тіпті Руф Англияда болған кезде де. Тарихшы Франк Барлоу Фламбардтың алғашқы бас әділдік сақтаушы болғанын айтады. Фламбард, мүмкін, бас әділдік сақтаушының өкілеттіктерін бірінші болып қолданған болса да, ол бұл атақты ресми түрде ешқашан алған емес. Дегенмен, оны замандас хроникашы Ордерик Виталис әділдік сақтаушы деп сипаттады.

Шотландия

Шотландияда justiciar – патшаның сот және әкімшілік мәселелер бойынша өкілдері болған. Бұл лауазым 12 ғасырда Александр I немесе оның ізбасары Давид I тарапынан құрылған. "Justiciar" атағы екі немесе үш жоғары шенеунікке берілді, олардың ең бастысы – Шотландия justiciar – Форт өзенінің солтүстігіндегі аумаққа қарай құқық өкілеттігіне ие болды. Лотиан justiciar Форт-Клайд желісінің оңтүстігіндегі патшалық бөлігімен айналысты. Justiciar лауазымы қазіргі Лорд-Джестис-Генералға, Жоғары сот төрағасына, Шотландиядағы сот жүйесінің басшысына және Корольдік үйдің мүшесіне дейін өзгерді. Аргилл герцогы әлі де Аргиллдің жоғары justiciar деген мұрагерлік атақты сақтап тұр, бірақ қазір бұл атаққа ешқандай міндеттер жүктелмейді.

Уэльс

Англияның Эдуард I Уэльс княздығын басып алғаннан кейін (1277–1283), Руддлан заңы Уэльстің тікелей корольдік басқаруындағы аудандарының үкім ету тәртібін белгіледі. Англси, Кернарфоншир және Мерионет жаңа округтері патша атынан Солтүстік Уэльс әділет судьясы арқылы басқарылды, ал Кармартеншир мен Кардиганшир Оңтүстік Уэльс әділет судьясының бақылауына берілді.

Ирландия

Justiciar немесе бас justiciar атағы Ирландияға нормандер шапқаннан кейінгі ғасырларда Ирландияның бас губернаторы тарапынан жиі қолданылды. Он бесінші ғасырға қарай бас губернатор көбінесе Корольдің өкілі деп аталатын, ал justiciar Ирландия Лордтар судьяларына айналған екінші дәрежелі қызметке ие болды.