Кіріспе
Тайвань аборигендері сөйлейтін австронезиялық тілдер – Тайваньның жергілікті халықтарының тілдерін қамтитын географиялық топ, олардың барлығы австронезиялық тілдерге жатады. Олар австронезиялық тілдердің бір ғана кіші тұқымын құрамайды, ал тоғыз жеке негізгі кіші тұқымнан тұрады. Тайвань үкіметі мойындаған жергілікті халық арал халқының шамамен 2,3% құрайды. Дегенмен, ғасырлар бойы тілдің өзгеруіне байланысты олардың тек 35% ғана ата-бабаларының тілінде сөйлейді. Тайваньдықтардың шамамен 26 тілінің ішінде кем дегенде он тіл жойылып кеткен, тағы төртеуі (мүмкін бесеуі) жойылу қаупінде, ал қалғандарының барлығы белгілі бір дәрежеде қауіпті жағдайда. Тайваньның абориген тілдері тарихи тіл білімінде маңызды рөл атқарады, себебі барлық болжам бойынша Тайвань – бүкіл австронезиялық тілдер отбасының бастауы. Американ тіл білгірі Роберт Бласттың сөзіне сүйенсек, Формоса тілдері отбасының он негізгі тармағының тоғызын құрайды, ал қалған бір негізгі тармақ – Малайя-Полинезия тілдері, Тайваньның за пределасынан табылған шамамен 1200 австронезиялық тілді қамтиды. Басқа тіл білгірлер Бласттың талдауының кейбір егжей-тегжейлерімен келіспесе де, австронезиялық тілдер Тайваньда пайда болды деген тұжырымға кең консенсус қалыптасқан, және бұл теория адам популяциясының генетикасы саласындағы соңғы зерттеулермен нығайтылған.
The Formosan languages are a geographic grouping comprising the languages of the indigenous peoples of Taiwan, all of which are Austronesian. They do not form a single subfamily of Austronesian but rather up to nine separate primary subfamilies. The Taiwanese indigenous peoples recognized by the government are about 2.3% of the island's population. However, only 35% speak their ancestral language, due to centuries of language shift. Of the approximately 26 languages of the Taiwanese indigenous peoples, at least ten are extinct, another four (perhaps five) are moribund, and all others are to some degree endangered. The aboriginal languages of Taiwan have great significance in historical linguistics since, in all likelihood, Taiwan is the place of origin of the entire Austronesian language family. According to American linguist Robert Blust, the Formosan languages form nine of the ten principal branches of the family, while the one remaining principal branch, Malayo Polynesian, contains nearly 1,200 Austronesian languages found outside Taiwan. Although some other linguists disagree with some details of Blust's analysis, a broad consensus has coalesced around the conclusion that the Austronesian languages originated in Taiwan, and the theory has been strengthened by recent studies in human population genetics.
Жақында болған тарих
Формоса тілдерінің бәрі біртіндеп мәдени үстемдік құратын Тайвань мандарин тілімен ығыстырылуда. Соңғы онжылдықтарда Тайвань үкіметі тайваньдық мектептерде Формоса тілдерін қайта енгізуді көздейтін аборигендерді қайта бағалау бағдарламасын бастады. Дегенмен, бұл жобаның нәтижелері көңіл көншітпеді. 2005 жылы Тайваньның жергілікті халықтарының тілдерін сақтауға көмектесу мақсатында кеңес Тайваньдың барлық абориген тілдері үшін латын әрпіне негізделген жазу жүйесін әзірледі. Сондай-ақ, кеңес жергілікті қауымдастықтың мүшелері мен Формоса тілдерін білмейтін тайваньдықтарға тілді сақтау қозғалысына қолдау көрсету үшін курстар мен тілді мақұлдау бағдарламаларын ұйымдастырды.
Жіктеу
Формоса тілдері австронезия тілдер отбасының тоғыз жеке тармағын құрайды (ал қалған Малайя-Полинезия тілдері австронезия тілдер отбасының оныншы тармағын құрайды).
Тілдер тізімі
Тіл мен диалект арасындағы шекараны қайда жүргізу керектігін анықтау көбінесе қиындық тудырады, бұл ғалымдар арасында Формоса тілдерінің тізіміне қатысты шағын дау-жанжалдарға себеп болады. Мүмкін жойылған немесе сіңірілген Формоса халықтары туралы одан да көп беймәлімдік бар. Формоса тілдерінің көптеп айтылатын мысалдары төменде келтірілген, алайда бұл тізімді толық деп есептемеу керек.
Дыбыс өзгерістері
Танан рукай - формасондар тілінің ең көп фонемаға ие тілі, оның 23 дауыссыз және 4 дауысты фонемасы бар, соның ішінде дыбыс ұзындығының айырмашылығы бар, ал Канаканаву және Саароа тілдерінде ең аз фонема бар – 13 дауыссыз және 4 дауысты фонема.