Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гибридті цитрус өсімдігі
Hybrid citrus plant
Ащы апельсин, қышқыл апельсин, Севильский апельсин, бигарад апельсині немесе мармелад апельсині – бұл Citrus × aurantium цитрус ағашы және оның жемісі. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияда өседі және адамдар тарату арқылы әлемнің көптеген аймақтарына таратылған. Осы мақаланың келесі бөлімі тек ащы апельсинге қатысты.
Bitter orange, sour orange, Seville orange, bigarade orange, or marmalade orange is in a narrow sense the citrus tree Citrus × aurantium and its fruit. It is native to Southeast Asia and has been spread by humans to many parts of the world. The following text of this article only deals with the bitter orange proper.
Түрлері
Citrus × aurantium subsp. Амара – Оңтүстік Вьетнамға тән, кеңінен өсірілетін тікенді мәңгі жасыл ағаш. Ол цитрус ағаштарын көшеттеуге, мармелад жасауға, сондай-ақ трипл сек, Гранд Марнье және Кюрасао сияқты ликерлерде қолданылады. Бұған қоса, жемісінен алынатын эфир майы, гүлдерінен дистилленетін нероли майы мен апельсин гүл суы үшін де өсіріледі. Citrus × aurantium var. myrtifolia кейде жеке түр ретінде, Citrus myrtifolia, яғни мирт жапырақты апельсин деп қарастырылады. "Chinotto" сорты итальяндық газдалған сусын, Chinotto жасауға қолданылады. Citrus × aurantium var. daidai, дайдай, қытай медицинасында және жапондық Жаңа жыл тойында қолданылады. Ароматты гүлдер шайға қосылады. Citrus × aurantium subsp. currassuviencis, лараха, Кариб теңізіндегі Кюрасао аралында өседі. Кептірілген қабықтары Кюрасао ликерін дайындау үшін пайдаланылады.
Citrus × aurantium subsp. amara is a spiny evergreen tree native to southern Vietnam, and widely cultivated. It is used as grafting stock for citrus trees, in marmalade, and in liqueur such as triple sec, Grand Marnier, and Curaçao. It is also cultivated for the essential oil expressed from the fruit, and for neroli oil and orange flower water, which are distilled from the flowers. Citrus × aurantium var. myrtifolia is sometimes considered a separate species, Citrus myrtifolia, the myrtle leaved orange. The 'Chinotto' cultivar is used to make the Italian soda beverage also called Chinotto. Citrus × aurantium var. daidai, daidai, is used in Chinese medicine and Japanese New Year celebrations. The aromatic flowers are added to tea. Citrus × aurantium subsp. currassuviencis, laraha, grows on the Caribbean island of Curaçao. The dried peels are used in the creation of Curaçao liqueur.
Туысқан түрлері
Цитрус бергамия, бергамот апельсині, ащы апельсин мен лиметаның қосылысы болуы мүмкін; ол Италияда бергамот майын өндіру үшін өсіріледі, ол көптеген парфюмерия брендтерінің және шайдың, әсіресе Эрл Грей шайының құрамында қолданылады.
Citrus bergamia, the Bergamot orange, is probably a bitter orange and limetta hybrid; it is cultivated in Italy for the production of bergamot oil, a component of many brands of perfume and tea, especially Earl Grey tea.
Дастархан дайындау
Оның шикі қабығы жеуге жарамсыз болса да, ащы қызыл апельсин тағам дайындауда кеңінен қолданылады. Севилья апельсині (осы контекстегі әдеттегі атауы) британдық апельсин мармелады жасау үшін бағалы, себебі оның пектині тәтті апельсінге қарағанда жоғары, сондықтан жақсы қоюланып, жоғары өнім береді. Жыл сайын Севильядағы ағаштардан осы сорттың апельсині жиналып, Ұлыбританияға мармелад жасау үшін жіберіледі. Дегенмен, бұл жеміс Андалусияда жергілікті тұтынушылар арасында сирек кездеседі. Бұл Португалия мен Испания арасындағы тарихи Атлантикалық сауда қатынастарын көрсетеді; «апельсин мармелады» рецептінің ең ерте нұсқасы 1677 жылға дейін сақталып қалған. Ащы апельсин – бигарад – барлық ерте рецептерде қолданылған. Сондай-ақ, оны компоттар мен апельсин хош иісті ликерлерде пайдаланады. Қабығын ащы сусын дайындауға болады. Піспеген жемісі, нартаңғай деп аталатын, Оңтүстік Үндістан, әсіресе Тамил тағамдарында кеңінен қолданылады. Оны спираль немесе кішкентай тілімдерге кесіп, тұзбен толтырады. Тұздалған жеміс әдетте йогуртпен бірге күрішпен (тхайир садама) желеді. Жаңа жеміс пачадиде де жиі қолданылады. Бельгиялық Витбир (ақ сыра) көбінесе ащы апельсин қабығымен дәмделеді. Финляндия мен Швецияда ащы апельсин қабығы кептірілген, ұнтақталған түрінде (фин тілінде pomeranssi, швед тілінде pomerans деп аталады) имбирлі печеньеге (pepparkakor), кейбір Рождестволық нанға және мяммиге қосылады. Данияда қандырылған қабық (даниялық pomeransskal) түрлі десерттер мен торттарда, мысалы, Рождество торттарында (julekage) және қоңыр торттарда (brunekager) қолданылады. Ол сондай-ақ скандинавиялық глёг дайындауға қолданылады. Грекия мен Кипрде неранци немесе κιτρομηλο тиісінше, қасықпен жеуге арналған тәттілерге қолданылатын ең бағалы жемістердің бірі болып табылады, ал C. aurantium ағашы (nerantziá немесе kitromiliá) танымал сәндік ағаш ретінде ерекшеленеді. Албанияда да неренкса немесе портокалли и хидур қасықпен жеуге арналған тәттілерде жиі қолданылады. Мальтада ащы апельсин larinġ tal bakkaljaw деп аталады және мармелад жасауға, сондай-ақ басқа цитрус ағаштарының тамыр жүйесі үшін қолданылады. Мальтаның Kinnie сусындасы да ащы апельсиннен жасалады. Түркияда піскен жемістің шырыны салатқа қосылады, әсіресе Чукурова аймағында. Алайда, ирак асханасында ащы апельсин немесе ирак тілінде раранж, күйдірілген балыққа (самак немесе симах маскуф), қызанақ сорпасына (моргат тамата), кемаға (майдаланған ет қосылған ирактық қызанақ сорпасының құрамындағы ингредиенттер), қайнатылған бұршаққа (лаблаби), салаттарға және ащы апельсинмен бірге жегіңіз келетін кез келген тағамға қосылады. Ирактықтар оны цитрус жемісі ретінде де жейді, немесе шырынын ащы апельсин шырыны (асеер раранж) жасау үшін қолданады. Иранның барлық аймақтарында (жергілікті тұрғындар жемісті narenj деп атайды) шырыны салатқа қосылады, сорпалар мен тұздамаларды қышқылдандыру үшін немесе маринад ретінде қолданылады. Гүлдері жаңа жиналғаннан кейін хош иісті джем (ащы апельсин гүлінің джемі, морабба бахар нарендж) жасалады немесе шайға қосылады. Америкада піскен жемістің шырыны Никарагуа, Куба, Доминикан және Гаити асханаларында етке маринад ретінде қолданылады, сондай-ақ Перулық севичеде де қолданылады. Юкатан (Мексика) кохинита пибильдің негізгі құрамы болып табылады. Кубада Рождествоға арналған дәстүрлі десерт ащы апельсин қабығынан сироппен пісіріліп, ірімшік пен буньюэломен бірге беріледі. Суринамда оның шырыны кеңінен танымал пом тағамында да қолданылады.
While the raw pulp is not edible, bitter orange is widely used in cooking. The Seville orange (the usual name in this context) is prized for making British orange marmalade, being higher in pectin than the sweet orange, and therefore giving a better set and a higher yield. Once a year, oranges of this variety are collected from trees in Seville and shipped to Britain to be used in marmalade. However, the fruit is rarely consumed locally in Andalusia. This reflects the historic Atlantic trading relationship with Portugal and Spain; the earliest recipe for 'marmelat of oranges' dates from 1677. Bitter orange—bigarade—was used in all early recipes for duck à l'orange, originally called canard à la bigarade. It is also used in compotes and for orange flavored liqueurs. The peel can be used in the production of bitters. The unripe fruit, called narthangai, is commonly used in Southern Indian cuisine, especially in Tamil cuisine. It is pickled by cutting it into spirals or small wedges and stuffing it with salt. The pickle is usually consumed with yoghurt rice called thayir sadam. The fresh fruit is also used frequently in pachadis. The Belgian Witbier (white beer) is often spiced with the peel of the bitter orange. In Finland and Sweden, bitter orange peel is used in dried, ground form (called pomeranssi in Finnish, pomerans in Swedish) in gingerbread (pepparkakor), some Christmas bread, and mämmi. In Denmark, the candied peel (Danish pomeransskal) is used in various desserts and cakes like Christmas Cake (julekage) and Brown Cake (brunekager). It is also used in the Nordic glögi. In Greece and Cyprus, the nerántzi or κιτρομηλο, respectively, is one of the most prized fruits used for spoon sweets, and the C. aurantium tree (nerantziá or kitromiliá) is a popular ornamental tree. In Albania as well, nerënxa or portokalli i hidhur is used commonly in spoon sweets. In Malta, bitter oranges are known as larinġ tal bakkaljaw, and are used for marmalade and as root stock for other citrus trees. The Maltese soft drink Kinnie is also made from bitter oranges. In Turkey, juice of the ripe fruits can be used as salad dressing, especially in Çukurova region. However, in Iraqi cuisine, a bitter orange or raranj in Iraqi is used to complement dishes such as charred fish (samak or simach maskouf, tomato stew morgat tamata, qeema, a dish that has the same ingredients as an Iraqi tomato stew with the addition of minced meat, boiled chickpeas lablabi, salads, as a dressing, and on essentially any dish one might desire to accompany bitter orange. Iraqis also consume it as a citrus fruit or juice it to make bitter orange juice aseer raranj. Throughout Iran (where the fruit is commonly known as narenj), the juice is popularly used as a salad dressing, souring agent in stews and pickles or as a marinade. The blossoms are collected fresh to make a prized sweet smelling aromatic jam (bitter orange blossom jam, morabba bahar narenj), or added to brewing tea. In the Americas, the juice from the ripe fruit is used as a marinade for meat in Nicaraguan, Cuban, Dominican, and Haitian cooking, as it is in Peruvian ceviche. In Yucatán (Mexico), it is a main ingredient of the cochinita pibil. In Cuba, a traditional Christmas time dessert is made with the peel of the bitter orange cooked in syrup and eaten with cheese and buñuelos. In Suriname, its juice is also used in the well known dish pom.
Өсімдіктерден жасалған ынталандырушы
Ащы апельсиннің экстракты (және ащы апельсин қабығы) салмақ жоғалтуға көмектесетін және тәбетті басатын диеталық қосымша ретінде сатылады. Ащы апельсин құрамында N-метилтирамин, октапамин және синефрин тирамин метаболиттері бар. Бірнеше төмен сапалы клиникалық сынақтар p-синефриннің (жеке немесе кофеинмен немесе басқа заттармен бірге) салмақ жоғалтуды аздап арттыратынын көрсеткен.
The extract of bitter orange (and bitter orange peel) has been marketed as dietary supplement purported to act as a weight loss aid and appetite suppressant. Bitter orange contains the tyramine metabolites N methyltyramine, octopamine, and synephrine, Several low quality clinical trials have had results of p synephrine (alone or in combination with caffeine or some other substances) increasing weight loss slightly.
Эфедрамен ұқсастығы
АҚШ, Канада және басқа елдерде ефедра өсімдік стимуляторына тыйым салынғаннан кейін, диеталық қоспа өндірушілер «ефедрасыз» шөптен жасалған салмақ жоғалту өнімдеріне қызыл апельсин қосты. Көптеген диеталық қоспалар сияқты, қызыл апельсиннің қауіпсіздігі ресми түрде тексерілген жоқ, бірақ ол эфедра сияқты зиянды әсерлердің (қолайсыз жағымсыз реакциялардың) ұқсас спектрін тудыруы мүмкін деп саналады. АҚШ Ұлттық толықтырушы және интегративті денсаулық орталығы «қазіргі уақытта қызыл апельсиннің эфедрадан қауіпсіз екенін көрсететін аз ғана дәлел бар» деген қорытынды жасады. Жекелеген жағдайларда қызыл апельсин қоспалары инсульт, стенокардия және ишемиялық колитке байланысты болған. Денсаулығы жақсы, жас жігіттің қызыл апельсинге байланысты жүрек шабуына ұшыраған оқиғасынан кейін жасалған зерттеу, диеталық қоспа өндірушілердің эфедраны қызыл апельсиннің аналогтарымен алмастырғанын көрсетті.
Following bans on the herbal stimulant ephedra in the U. S., Canada, and elsewhere, bitter orange has been substituted into "ephedra free" herbal weight loss products by dietary supplement manufacturers. Like most dietary supplement ingredients, bitter orange has not undergone formal safety testing, but it is believed to cause the same spectrum of adverse events (harmful side effects) as ephedra. The U. S. National Center for Complementary and Integrative Health found, "currently little evidence [shows] that bitter orange is safer to use than ephedra." Case reports have linked bitter orange supplements to strokes, angina, and ischemic colitis. Following an incident in which a healthy young man suffered a heart attack linked to bitter orange, a case study found that dietary supplement manufacturers had replaced ephedra with its analogs from bitter orange.
Дәрілік өзара әсерлесулер
Ащы апельсин грейпфрут сияқты, статиндар (холестерин деңгейін төмендету үшін), нифедипин (қан қысымын төмендету үшін), кейбір антидепрессанттар, кейбір антигистаминдер сияқты дәрілермен күшті өзара әрекеттесуге түсуі мүмкін. (Грейпфрут пен дәрілердің өзара әрекеттесуіне қараңыз).
Bitter orange may have serious interactions with drugs such as statins (to lower cholesterol), nifedipines (to lower blood pressure), some anti anxiety drugs, some antihistamines, etc., in a similar way to grapefruit (see grapefruit–drug interactions).
Басқа қолданыстар
Бұл апельсин тәтті апельсин алқаптарында қанағат тұқымы ретінде қолданылады. Жемісі мен жапырақтары көбік тудырып, сабын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Қатты, ақ немесе ашық сары түсті ағашы ағаш өңдеуге қолданылады және Кубада бейсбол таяқшаларын жасауға пайдаланылады.
This orange is used as a rootstock in groves of sweet orange. The fruit and leaves make lather and can be used as soap. The hard, white or light yellow wood is used in woodworking and made into baseball bats in Cuba.