Кіріспе

Канада Конституциясына ұсынылған түзетулер сериясы. Шарлоттаун келісімі – 1992 жылы Канаданың федералды және провинциялық үкіметтері ұсынған Канада Конституциясына енгізілген түзетулер жиынтығы. Ол 26 қазанда халық референдумына ұсынылды, бірақ қабылданбады.

Өмірбаян

Вестминстерский статут (1931) предоставил Канаде законодательную независимость от Соединенного Королевства. Канада запросила об исключении Британских североамериканских актов (письменной части Конституции Канады) из действия статута, поскольку федеральное и провинциальное правительства не смогли договориться о поправке к этим актам. Переговоры между Оттавой и провинциями увенчались успехом в 1981 году, что позволило Канаде принять свою конституцию, ратифицировав Закон о конституции 1982 года, который включал в себя Конституционный акт 1982 года и Хартию прав и свобод, и окончательно установило порядок внесения поправок в Конституцию Канады. Эти конституционные изменения были одобрены всеми провинциальными правительствами, за исключением Квебека. Попытки смягчить застарелую обиду и требования Квебека привели к заключению Мич-Лейкского соглашения, которое не удалось ратифицировать провинциям Манитоба и Ньюфаундленд в установленный срок. За этим последовало возрождение движения за суверенитет Квебека. Премьер-министр Робер Бурасса заявил о проведении в 1992 году референдума о новом конституционном соглашении с Канадой или о суверенитете Квебека, и, ссылаясь на свое достоинство, отказался вновь вести переговоры как одна провинция. Правительство Квебека создало Комитет Аллера и Комитет Беланже-Кампо для обсуждения будущего Квебека, а федеральное правительство создало Комитет Бодуэн-Эдвардса и Комиссию Спайсера для поиска путей решения проблем в других провинциях Канады. Бывший премьер-министр Джо Кларк был назначен министром по конституционным вопросам 21 апреля 1991 года, и премьер-министр Брайан Малруни возложил на него ответственность за разработку нового конституционного соглашения. С ноября 1991 года по август 1992 года Кларк провел серию переговоров с премьер-министрами провинций, не входящих в состав Квебека, о новом конституционном соглашении. Представитель Квебека физически не присутствовал, но связь поддерживалась по неофициальному каналу. Было достигнуто широкое соглашение о включении положений Мич-Лейкского соглашения, признании самоуправления коренных народов и масштабной реформе Сената, обеспечивающей равенство провинций. Недопонимание по неофициальному каналу относительно позиции Квебека по последнему вопросу создало впечатление, что соглашение будет принято Национальной ассамблеей, и Кларк объявил о достижении консенсуса. Малруни, узнав об этом соглашении, находясь в Париже, был потрясен и разочарован, поскольку считал, что сенатские договоренности обрекут любое соглашение в Квебеке на провал. Однако отказ от соглашения потребовал бы отставки популярного и влиятельного Кларка из кабинета, что подорвало бы его и без того непопулярное правительство. Малруни решил работать над соглашением, и 28 августа 1992 года было достигнуто соглашение, известное как Шарлоттаунское соглашение. Оно потребовало интенсивных переговоров в Шарлоттауне, остров Принца Эдуарда, между федеральными, провинциальными и территориальными правительствами, а также представителями Ассамблеи Первых Наций, Национального совета коренных народов Канады, Инуитского Тапирисата Канады и Национального совета метисов.

Түпкүлгілік өзін-өзі басқару

Келісім Канаданың саяси қоғамындағы аборигендер тобының мәртебесін едәуір өзгертер еді. Келісімге сәйкес, аборигендердің өзін-өзі басқару құқығы Канада Конституциясына бекітілген болар еді. Сонымен қатар, келісімде абориген үкіметтері федералды үкімет пен провинциялармен теңдес үшінші деңгейдегі үкімет ретінде мойындалатын еді. Яғни, абориген үкіметтеріне өздерінің үкіметтік құрылымы берілер еді, ол конституциялық тұрғыдан федералды және провинциялық деңгейлерден тәуелсіз болар еді. Дегенмен, абориген заңнамасы "Канададағы тыныштық, тәртіп және жақсы үкімет ету" принциптеріне сәйкес болуы қажет еді және Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы бойынша сот қарауына түсер еді. Шарлоттаун келісімінде осы жалпы принциптерден өзге, мұндай аборигендердің өзін-өзі басқаруының нақты нысаны немесе оның іске асырылу жолдары туралы ешқандай мәлімет берілмеген. Сонымен қатар, келісім аборигендер тобының сот арқылы өзін-өзі басқару құқығын пайдалануына дейін белгілі бір мерзім беруді көздеді. Бұл федералды үкімет пен провинцияларға сот шешімдері болмаған жағдайда мәліметтерді келісуге уақыт берер еді. Егер осы кезеңде өзін-өзі басқару іске аспаса, аборигендер тобы сотқа шағымдануға құқылы болар еді. Өзін-өзі басқару принципіне қоса, Шарлоттаун келісімі қолданыстағы шарттар бойынша құқықтарды Конституцияда бекітетін еді (жаңа шарттар құқығын жаратпаса да) және метистердің құқықтарын конституциялық тұрғыдан мойындауды қамтамасыз етер еді.

Федерализм

Шарлоттаун келісімі федералды және провинциялық билік арасындағы билікті бөлу туралы ұзақ жылдар бойы шешілмей келген дауларды реттеуге бағытталған. Келісімде орман шаруашылығы, кен өндіру, табиғи ресурстар және мәдени саясат провинциялық құзыреттерге беріледі деп жарияланды, ал федералды үкімет Канаданың телерадиокорпорациясы және Ұлттық кино кеңесі сияқты ұлттық мәдени ұйымдардың құзыретін сақтап қалар еді. Сондай-ақ, Medicare сияқты провинциялық билік саласына жататын бағдарламаларға федералды қаржыландыру кепілденетін болар еді, бұл федералды үкіметтің қаржыландыру көлемін арттыру үшін ұлттық стандарттарды келісуге қатысу өкілеттігін шектеуге әкелер еді. Келісімде сонымен қатар федералды және провинциялық үкіметтер телекоммуникация, еңбек дамыту және оқыту, аймақтық даму және көші-қон салаларындағы саясатты үйлестіруі тиіс болды. Провинциялық лейтенант-губернатор провинциялық заң шығарушы орган қабылдаған заң жобасын федералды үкіметке мақұлдауға немесе қабылдамауға жіберуге мүмкіндік беретін федералдық резервация құқығы жойылған болар еді, ал федералды үкімет провинциялық заңға қол қойылғаннан кейін оны жоюға мүмкіндік беретін федералдық заңға қарсылық құқығы күрт шектелген болар еді. Келісім федералды-провинциялық-аумақтық консультативтік процесті ресми түрде қалыптастырды және белгілі бір жағдайларда аборигендерді қосуды көздеді. Бұған қоса, конституцияға өзгеріс енгізудің қазіргі регламентінде бірауыздан келісімді қажет ететін мәселелердің саны артты.

Институционалдық реформа

Келісімде федералды институттарға бірқатар маңызды реформалар ұсынылды. Канаданың Жоғарғы Соты және оны басқаратын заңнама конституциялық тұрғыдан бекітілуі тиіс еді, бұл 1982 жылғы Конституция актісіне Сотты енгізуге байланысты туындаған түсініксіздіктерді жояды, бірақ оны басқаратын заңды емес. Канада Сенаты реформаланатын болды, сенаторлар жалпы сайлауда немесе провинциялардың қалауынша провинциялық заң шығарушы органдар арқылы сайланатын еді. Әр провинцияға алты, әр территорияға бір орын берілетін болды, сондай-ақ аборигендер үшін қосымша орындықтар құрылуы мүмкін еді. Сенаттың айқындалған өкілеттіктері шектелетін болды, заңдарды тоқтату өкілеттігі алынып, оның орнына тоқтата тұруға вето құқығы және, дау туған жағдайда, Сенат пен (көп нұсқалы) Өкілдер палатасының бірлескен отырыстары енгізілді. Франкофондық мәдениет және тіл мәселелеріне қатысты заң қабылдау үшін Сенаттың жалпы құрамының көпшілігі және (өздерін франкофондар деп жариялаған) сенаторлардың көпшілігі қажет болатын. Өкілдер палатасына да өзгерістер енгізу ұсынылды. Сенаттың "теңдестірілуінен" кейін, Палатадағы орын үлестірілуі де халық санына негізделген болар еді, бұрынғыдан гөрі, Онтарио және Батыс провинцияларына көбірек орын берілер еді. Квебек үш «E» Сенатында (24-тен 6-ға дейін азайтылған) Сенат орындарынан айырылған жағдайда, Палатадағы орынның кемінде 25% Квебекке берілетініне кепілдік берілді.

Әлеуметтік жарғылар

Келісімде денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, қоршаған ортаны қорғау және ұжымдық келісімдер сияқты мақсаттарды ілгерілету үшін әлеуметтік харта ұсынылды. Сондай-ақ, тауарлардың, қызметтердің, еңбектің және капиталдың еркін қозғалысына кедергі келтіретін тосқауылдарды жою, сондай-ақ провинциялар арасындағы жұмыспен қамту, тұрмыс деңгейі және дамуға қатысты басқа да шаралар енгізілуі ұсынылды.

Референдум

Мич-Лейк келісімінен өзгеше, Шарлоттаун келісімінің ратификация процесі ұлттық референдум өткізуді көздеді. Британдық Колумбия, Альберта және Квебек провинциялары конституциялық түзетулерді халық референдумына ұсынуды талап ететін заңдарды жақында қабылдаған еді. Тек үш провинция ғана дауыс бере алса, теріс пікірлердің күшею қаупі болғандықтан, Премьер-министр Малрони ұлттық референдум өткізуге шешім қабылдады. Малрони үкіметі кейіннен Референдум заңын енгізді, ол Парламент тарапынан конституциялық мәселелер бойынша референдумдар өткізу үшін заңдық базаны қамтамасыз ету мақсатында қабылданды. Ерекшелігі, заң федералды үкіметке кейбір провинцияларда ғана осындай дауыс беруді жүргізуге, ал басқаларын қатыстырмауға құқық берді. Британдық Колумбия мен Альберта референдумдарды Канада сайлау комиссиясының бақылауында өткізуге келісті, бірақ Квебек провинциялық деңгейде дауыс беруді өткізуді жөн көрді. Бұл шараның салдары ретінде, провинциядан тыс жерде "уақытша" тұратын квебек тұрғындары федералдық ережелер бойынша сайлаушылар тізіміне енгізілгендіктен, екі дауыс беруге мүмкіндік алды, ал Квебекке салыстырмалы түрде жаңа келген адамдар тұру орны белгіленбегендіктен дауыс бере алмады. Референдумның сәттілігін бағалау мәселесі ашық қалды, себебі 1982 жылғы Конституциялық актінің V бөліміндегі түзету формуласы тек провинциялық заң шығарушы органдардың келісімін қарастырды және міндетті референдум механизмі болған жоқ. Үкімет белгісіз ұстаным танытты, егер бір немесе бірнеше қарсылық танытқан провинциялар "Жоқ" деп дауыс берсе, заң шығарушы орган ұлттық пакетті де қабылдауы мүмкін деген болжамдар айтылды. Жалпы, ең төменгі стандарт Квебекте көпшілік "Иә" дауысы және қалған тоғыз провинцияның ішінде "Иә" дауысының көпшілігі деп есептелді. Науқан ағылшын тілді Канадада келісімге қолдау көрсетумен, ал Квебекте статистикалық тепе-теңдікпен басталды.

Қолдау

Бұл науқанда әртүрлі топтар жаңа түзетулерді қолдау үшін бірікті. Прогрессивті консерваторлар, либералдар және Жаңа демократиялық партия келісімді қолдады. Бірінші халықтар тобы, сондай-ақ кейбір әйелдер ұйымдары мен бизнес лидерлері оны мақұлдады. Он провинцияның барлық премьер-министрлері оны қолдады. Көптеген ірі бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа тұлғалары да оны қолдаған сияқты көрінді. Үш үлкен партияның лидерлері елді аралап келісімді қолдады, ал келісімді жарнамалауға көптеген қаржы жұмсалды. Келісімді жақтаған көптеген адамдар оның компромисс екенін және көптеген кемшіліктері бар екенін мойындады, бірақ олар осы келісім болмаса елдің ыдырап кететініне сенді.

Қарсылық

Бұрынғы премьер-министр Пьер Трюдо осы келісімге белсенді қарсылас болды. Ол алғаш рет "Маклин" журналында жарияланған мақаласында, келісім Канаданың соңы мен федералдық үкіметтің тиімді ыдырауы дегенді білдіретінін айтты. Ол Монреальдегі мейрамханада баспасөз конференциясын өткізді, оның стенограммасы кітап түрінде "Үлкен Жоққа Лайықты Дауыл" деген атпен басылып, таратылды. Престон Мэннингтің жаңа құрылған, батысқа бағытталған Реформа партиясы "БІЛІҢІЗ" деген ұранмен келісімге Батыста қарсы күресті, Квебектің "ерекше қоғамын" мойындауға, Квебекке Палатадағы орынның 25%-ын кепілдік беруге және Сенат реформасының жеткіліксіздігіне қарсылық білдірді. Квебектің тәуелсіздікке ұмтылған екі партиясы – Люсьен Бушардың Квебек блогы мен Жак Паризоның Квебек партиясы, екеуі де келісімге күшті қарсылық танытты, себебі олардың пікірінше, ол Квебекке жеткілікті өкілеттік бермейді.

Халықтың сүйіспеншілігі төмендейді

Кампания өрбіген сайын, келісім халық арасында күннен-күнге аз танымал бола берді. Бұған себеп, сайлаушылардың көпшілігі ұзақ созған келісімнің кем дегенде бір қырымен келіспейтіні және 1992 жылы премьер-министр Малрунидің өте жағымсыз болуы еді. Канада 1990 жылдың 23 маусымында Мич-Лейк келісімі аяқталғаннан бері экономикалық құлдырауды басынан өткеріп жатқан, көптеген саяси элиталар экономиканың жағдайына немқұрайлылық танытып, конституциялық мәселелерге ден қойып отырды. Малруни канадалық сайлаушылар арасында бұрыннан беделсіз еді және референдум науқанында бірқатар қателіктер жасады деп есептелді. Ол келісімге қарсы шығушыларды "Канаданың жаулары" деп атады, ал Шербрукте келісімге қарсы дауыс берудің қауіптілігі туралы сөйлегенде, Квебекке тиесілі тарихи жемістерге келісімнің сәтсіз аяқталуы қауіп төндіретінін көрсету үшін қағазды екіге бөліп тастады. Көптеген сайлаушылар бұл әрекетті елдің ыдырауының ықтималдығына байланыстырып, жаулық және қорқыту сезімін тудырды. Келісім Батыс провинцияларында әсіресе жағымсыз болды, онда белгілі тұлғалар келісімді ел элитасының Канада қандай болуы керек екенін бекіту үшін жасаған құжат деп санайтын. Британдық Колумбиядан Раф Мейр радио хабаршысы келісімнің Квебек-Онтарио блогында Канаданың билігін нығайтуға бағытталған әрекет екенін, ал Альберта және Британдық Колумбия сияқты қарқынды дамып, бай провинциялардың билігіне нұқсан келтіретінін айтып, ұлттық деңгейде танымал болды. Осындай пікірді жақтаушылар үшін келісімге қарсы шығу – билік иелерінің мүддесіне қарсы халықтық қозғалыс ретінде көрінді. Квебекте радиода екі бюрократтың Бурсаның келіссөздерде "жетіспей қалғаны" туралы жазылған таспасы ойнатылды. Квебектегі "Иә" дауысына қарсылықты күшейткен нәрсе – сол кездегі Британдық Колумбияның Конституциялық мәселелер министрі Мо Сихота Мейрдің сөздеріне жауап ретінде Бурсаның талқылауларда "жеңіліске ұшырағанын" айтты. Телевизиялық дебатта Бурсаның Паризоға қарсы жеңіске жеткеніне қарамастан, "Иә" дауысы сайлауда 45%-қа тоқтады.

Канаданың барлық аймағы

Аяқталу күні Сауалнама фирмасы Көзді көз Ресурс Иә Жоқ Белгісіз МЕ (қате шегі) Үлгінің көлемі Жеңілді/Жеңіс 26 қазан 1992 Ресми нәтижелер 45,7% 54,3% 8,6% 1992 ж. тамыз CROP 373733 7 16 тамыз 1992 Insight 672013 47 29 қазан 1991 Angus Reid 414020 1

Тек Квебек

Аяқталу күні Сауалнама компаниясы Көзді көз Ресурс Иә Жоқ Белгісіз МЕ (қате шегі) Үлгі көлемі Басымдық 1992 жылғы 26 қазан Ресми нәтижелер 43.3 56.7 13.4 1992 жылғы 22 қазан CROP 31521714 1992 жылғы 30 қыркүйек Leger 28.8 42.8 28.4 14 1992 жылғы 19 қыркүйек CROP 38 46 33 8 1992 жылғы тамыз Environics 43 39 18 5 1991 жылғы 29 қазан Angus Reid 35 55 10 20

Тек Британдық Колумбия

Аяқталу күні Сауалнама фирмасы Көзді көз Ресурс Иә Жоқ Белгісіз Қате шегі Үлгі көлемі Басшы 26 қазан 1992 Ресми нәтижелер 31.7 68.3 36.6 Қазан 1992 Angus Reid 306 1920

Облыс бойынша бөлу

Құқық аумағы Иә дауыс саны Жоқ дауыс саны Иә (%) Жоқ (%) Сайлауға қатысу Альберта 39.8 60.2 72.6 Британдық Колумбия 31.7 68.3 76.7 Манитоба 38.4 61.6 70.6 Нью-Брансуик 61.8 38.2 72.2 Ньюфаундленд 63.2 36.8 53.3 Новая Шотландия 48.8 51.2 67.8 Онтарио 50.1 49.9 71.9 Принс-Эдуард аралы 73.9 26.2 70.5 Квебек 45.7 54.3 71.8

Салдары

Референдумның әсерінен Канада баспасөзі оны «Жылдың канадалық жаңалық жасаушысы» деп атады, бұл құрмет әдетте жеке тұлғаларға беріледі. CBC бұл «елдің жаңалық редакциялары белгілі бір тұлғаның орнына символді таңдаған» алғашқы рет болғанын айтты, және бұл 2006, 2007 және 2020 жылдары қайталанды. Ұлттық бірлікке басымдық берген көптеген сарапшылар, нәтиже Келісім қабылданғаннан кейінгі ең жақсы нәтиже болды деп ойлады: өйткені Квебек пен ағылшын Канадасы оны қабылдамады, Мичпен салыстырғанда, түбірлі келіспеушілік болған жоқ. Квебектің Либералдық партиясындағы келісімге қатысты дау 1994 жылы Либералдық жастар комитетінің бұрынғы төрағасы Марио Дюмонды i=no партиясын құруға итермеледі. Референдумның ең айқын нәтижесі – Канада халқының көп бөлігінің барлық премьер-министрлер мен көптеген саяси топтардың, сондай-ақ басылымдардың қолдауына ие болған келісімге қарсы дауыс бергені болды. Саяси және бұқаралық ақпарат құралдарының үнемі қысым көрсетуіне қарамастан, Канада сайлаушыларының көпшілігі Келісімді қолдауға құштар емес еді. Бұл «саяси элитаға» қарсы айтылған сын Канадада болатын жағдайлардың алдын ала хабарламасы болды. Мулроуни 1993 жылғы маусымда, сауалнамалар оның басшылығымен торилер ауыр жеңіліске ұшырайтынын көрсеткеннен кейін саясаттан кетті. 1993 жылғы 25 қазанда өткен федералды сайлауда, Шарлоттаун референдумынан бір күн өткен соң, Мулроунидің ізбасары, премьер-министр Ким Кэмпбелл басшылығындағы Прогрессивті консерваторлар федералдық деңгейдегі үкіметтің ең ауыр жеңілісіне ұшырап, тек екі орынға дейін қысқарды. Олар Батыс округтерінде Реформа партиясымен, ал Квебекте Блок Квебекуамен алмастырылды, бұл партиялар Келісімге қарсы болған және бұрынғы жалпы сайлауда партия ретінде орын алған емес еді. Жаңа демократтар партиясының саны тоғыз орынға дейін азайды. Осылайша, ПК және НДП 35-ші Канада Парламентіндегі ресми партия мәртебесінен айырылды. Либералды партиялар Келісімді қолдағанмен, конституциялық мәселелерді қайта қарауға уәде берген Жан Кретьен басшылығына ие болды және жаңа Парламентте үлкен көпшілікке ие болды. Либералды партиялар Онтарио және Атлантикалық Канададағы барлық орынды жеңіп алды, ал Реформа және Блоктың табыстарына қарамастан, Квебек пен Батыс Канадада лайықты орындарға қол жеткізді. Келісімдегі Нью-Брансуикке қатысты реформалардың бірі 1993 жылы Құқықтар Хартиясының 16.1-тармағы ретінде қабылданды. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Квебектің мәртебесіне қатысты бірнеше мәселе Парламент арқылы (мысалы, Анықтық заңы) немесе үкіметаралық келісімдер арқылы қарастырылды. 2006 жылы Канаданың Өкілдер палатасы Квебек ұлтын біртұтас Канада құрамындағы ұлт ретінде мойындаған Québécois ұлты туралы резолюцияны қабылдады. 2023 жылға дейін Квебектің мәртебесін ресми конституциялық процедура арқылы шешуге тағы да әрекеттер жасалмады. Канада халқының демографиялық өзгерістері Квебектің 25% кепілдік шарты орынды бөлу кезінде күшіне енетінін растады. Канаданың 2012 жылғы Өкілдер палатасы орындарын қайта бөлу кезінде Квебек Канада халқына пропорционалды орындар алды (23%), бұл Келісім бойынша кепілдендірілген 25% орыннан сәл кем болды.