Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Клорофиллдің теңсіз таралуымен жапырақтардың әртүрлі түсті болуы – ботаникадағы әртүрлілік.
Leaf with uneven distribution of chlorophyll
variegation in botany
Әртүрлілік – өсімдіктердің жапырақтарында, кейде сабақтарында және жемістерінде әртүрлі түсті аймақтардың пайда болуы. Әртүрлі түсті өсімдіктер тропикалық жаңбырлы ормандардың төменгі қабаттарында кездеседі, және осы орташа жерлер әртүрлі түсті үй өсімдіктерінің көзі болып табылады. Әртүрлілік хлорофилл өндірісіне әсер ететін мутациялар немесе ғалымдар зерттеген мозаика вирустары сияқты вирустардың салдарынан туындайды. Көптеген бағбандар әртүрлі түсті өсімдіктердің әдемі көрінісіне қызығады, ал кейбіреулері оны эстетикалық мақсаттармен әдейі тудыруға тырысады. Әртүрлі түсті өсімдіктер туралы көптеген бағбандық кітаптар бар, сондай-ақ оларға маманданған бағбандық қоғамдар да бар. Бұл термин кейде гүлдердегі, минералдардағы, жануарлардың терісіндегі, жүніндегі, қауырсындарындағы немесе қабықшаларындағы түстік аймақтарды сипаттау үшін де қолданылады.
Variegation is the appearance of differently coloured zones in the leaves and sometimes the stems and fruit of plants. Species with variegated individuals are sometimes found in the understory of tropical rainforests, and this habitat is the source of a number of variegated houseplants. Variegation is caused by mutations that affect chlorophyll production or by viruses, such as mosaic viruses, which have been studied by scientists. The striking look of variegated plants is desired by many gardeners, and some have deliberately tried to induce it for aesthetic purposes. There are a number of gardening books about variegated plants, and some gardening societies specialize in them. The term is also sometimes used to refer to colour zonation in flowers, minerals, and the skin, fur, feathers or scales of animals.
Химерал
Химералар өсімдіктерінде бірнеше генотипті тіндер болады. Түрлі-түсті химерада хлорофилл өндіретін және хлорофилл өндірмейтін тіндер кездеседі. Өсімдіктің түрлі-түсті болуы екі түрлі өсімдік тінінің болуына байланысты болғандықтан, өсімдікті көбейту екі түрдің де бір-біріне қатысты тіндерін сақтайтын вегетативтік көбею әдісімен жүргізілуі керек. Әдетте, сабақ кесу, бүршік және сабақ жүргізу, сондай-ақ жапырақ қойнауындағы бүршіктерден өсуге әкелетін басқа көбейту әдістері түрлі-түстілікті сақтайды. Толық түрлі-түсті кесінділерді көбейту қиын, тіпті мүмкін емес болуы мүмкін. Тамыр кесінділері әдетте түрлі-түстілікті сақтамайды, себебі жаңа сабақ тіндері тамырдың ішіндегі белгілі бір тіндер түрінен пайда болады. Кейбір түрлі-түстілік жапырақ бетінен жарық шағылысуынан туындайтын көру әсерлеріне байланысты. Бұл ауа қабаты эпидермис астында орналасқанда ақ немесе күміс түсті шағылысуға әкелуі мүмкін. Мұндай түрлі-түстілік кейде көпіршік тәрізді вариация деп аталады. Pilea cadierei (алюминий өсімдігі) – бұл әсерді көрсететін үй өсімдігінің мысалы. Цикламеннің көптеген түрлерінің жапырақтары мұндай өрнекті түрлі-түстілікті көрсетеді, түрлі-түстілік өсімдіктер арасында әр түрлі, бірақ әр өсімдікте бірдей болады. Жапырақтың кейбір бөліктеріндегі түктердің түсі жапырақтан өзгеше болуы мүмкін. Бұл бегонияның әртүрлі түрлерінде және бақша гибридтерінде кездеседі. Кейде жапырақ тамырлары ақ немесе сары түсте болады. Бұл тамырлардың үстіндегі жасыл тіндердің жетіспеушілігіне байланысты. Мұны кейбір ароидтарда көруге болады. Silybum marianum (қызыл бедреш) – бұл тамырлық түрлі-түстіліктің басқа түрі, бірақ бұл жағдайда ол тамырлар бойында пайда болатын көпіршік тәрізді вариацияға байланысты.
Plants that are chimeras contain tissues with more than one genotype. A variegated chimera contains some tissues that produce chlorophyll and other tissues which do not. Because the variegation is due to the presence of two kinds of plant tissue, propagating the plant must be by a vegetative method of propagation that preserves both types of tissue in relation to each other. Typically, stem cuttings, bud and stem grafting, and other propagation methods that results in growth from leaf axil buds will preserve variegation. Cuttings with complete variegation may be difficult, if not impossible, to propagate. Root cuttings will not usually preserve variegation, since the new stem tissue is derived from a particular tissue type within the root. Some variegation is due to visual effects caused by reflection of light from the leaf surface. This can happen when an air layer is located just under the epidermis resulting in a white or silvery reflection. It is sometimes called blister variegation. Pilea cadierei (aluminum plant) is an example of a house plant that shows this effect. Leaves of most Cyclamen species show such patterned variegation, varying between plants, but consistent within each plant. Another type of reflective variegation is caused by hairs on parts of the leaf, which may be coloured differently from the leaf. This is found in various Begonia species and garden hybrids. Sometimes venal variegation occurs – the veins of the leaf are picked out in white or yellow. This is due to lack of green tissue above the veins. It can be seen in some aroids. The blessed milk thistle, Silybum marianum, is a plant in which another type of venal variegation occurs, but in this case it is due to a blister variegation occurring along the veins.
Пигментті
Варигацияның жиі кездесетін себебі – жасыл пигментті антоцианиндер сияқты басқа пигменттермен жасыру. Бұл көбінесе бүкіл жапыраққа таралып, оны қызғылт немесе күлгілт түске бояйды. Дегенмен, кейбір өсімдіктерде тұрақты аймақтық белгілер байқалады, мысалы, кейбір клейверлерде, бромелияларда, белгілі бір пеларгония және оксалис түрлерінде. Ал кейбіреулерінде, мысалы, кеңінен өсірілетін колеус түрлерінде, вариация бір популяция ішінде әртүрлі болуы мүмкін. Nymphaea lotus, яғни жолбарыс лотосының жапырақтарында вариация күшті жарық түскен кезде пайда болады.
A common cause of variegation is the masking of green pigment by other pigments, such as anthocyanins. This often extends to the whole leaf, causing it to be reddish or purplish. On some plants however, consistent zonal markings occur; such as on some clovers, bromeliads, certain Pelargonium and Oxalis species. On others, such as the commonly grown forms of Coleus, the variegation can vary widely within a population. In Nymphaea lotus, the tiger lotus, leaf variegations appear under intense illumination.
Патологиялық
Вирустық инфекциялар жапырақ бетінде суреттердің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл суреттер көбінесе инфекцияға тән болады. Мысалы, жапырақ бетінде мозаика тәрізді әсер тудыратын мозаика вирустары немесе цитрус түрлену вирусы (CVV). Жақында хосталарда жапырақтардың ала-құла түске айналуына себеп болатын Х хоста вирусы (HVX) анықталды. Бастапқыда, ауруға шалдыққан өсімдіктер басқа сау хосталарды жұқтыру қаупіне қарамастан, ала-құла жапырақтары үшін көбейтілді және өсірілді. Бұл аурулар көбінесе бағбанға өсімдікті өсіруге ыңғайсыз болғанмен, кейбір ауруға шалдыққан өсімдіктер белгісіз мерзімге тірі қалуы мүмкін және әшекейлік үшін өсіруге лайықты; мысалы, кейбір түрлі-түсті Abutilon сорттары. Қоректік заттардың жетіспеуі жапырақтың белгілі бір аймақтарында уақытша немесе өзгермелі сарғаюға әкелуі мүмкін. Темір мен магнийдің жетіспеуі осының жиі кездесетін себептері болып табылады. Көшпелі элементтер түстің өзгеріп кетуіне себеп болуы мүмкін.
Virus infections may cause patterning to appear on the leaf surface. The patterning is often characteristic of the infection. Examples are the mosaic viruses, which produce a mosaic type effect on the leaf surface or the citrus variegation virus (CVV). Recently a virus disease, Hosta virus X (HVX) has been identified that causes mottled leaf coloring in hostas. At first, diseased plants were propagated and grown for their mottled foliage, at the risk of infecting other healthy hostas. While these diseases are usually serious enough that the gardener would not grow affected plants, there are a few affected plants that can survive indefinitely, and are attractive enough to be grown for ornament; e. g. some variegated Abutilon varieties. Nutrient deficiency symptoms may cause a temporary or variable yellowing in specific zones on the leaf. Iron and magnesium deficiencies are common causes of this. Transposable elements can cause colour variegation.
Қорғау маскарады
Жапырақтардың әртүрлі түс-нұсқасы қорғаныс "камуфляж стратегиясының" бір бөлігі болуы мүмкін деген ұсыныс бар. Осы стратегия бойынша, жапырақтардың әртүрлі түс-нұсқасы жапырақ жегіш жәндіктерге жапыраққа бұрыннан зиян келгендей көрініп, осылайша жапырақ жегіштердің жапырақты зақымдауын азайтуы мүмкін.
It has been suggested that some patterns of leaf variegation may be part of a defensive "masquerade strategy." In this, leaf variegation may appear to a leaf mining insect that the leaf is already infested, and this may reduce parasitization of the leaf by leaf miners.
Номенклатура
Дәстүр бойынша, латын екілік атауының екінші бөлігі ретінде курсивпен жазылған "variegata" термині, жабайы табиғатта өсетін түрді көрсетеді (Aloe variegata). Көбінесе, курсивпен жазылмаған "Variegata" атауы, атаудың үшінші бөлігі ретінде қолданылып, әртүрлі түсті жапырақтары жоқ аналық өсімдіктің әртүрлі сорттарын білдіреді (Aucuba japonica 'Variegata'). Дегенмен, барлық әртүрлі түсті өсімдіктерде осы латын таңбасы болмайды, мысалы, Пеларгонияның көптеген сорттарының жапырақтарында жолақты түрдегі әртүрлілік кездеседі. Басқа да түрлі түс формалары болуы мүмкін, мысалы, Daphne odora 'Aureomarginata' өсімдігінің жапырақтары сары жиекпен белгіленеді.
By convention, the italicised term variegata as the second part of the Latin binomial name, indicates a species found in the wild with variegation (Aloe variegata). The much more common, non italicised, inclusion of 'Variegata' as the third element of a name indicates a variegated cultivar of an unvariegated parent (Aucuba japonica 'Variegata'). However, not all variegated plants have this Latin tag, for instance many cultivars of Pelargonium have some zonal variegation in their leaves. Other types of variegation may be indicated, e. g. Daphne odora 'Aureomarginata' has yellow edging on its leaves.
Қолданылуы
Бағбандар көптен бері түрлі-түсті өсімдіктерді бағалап келеді, себебі әдетте ашық түсті түрлі-түстілік, әйтпесе біртекті жасыл жапырақтардың үлкен бөліктерін "жандандырады". Көптеген бау-бақша қоғамдарында түрлі-түсті өсімдіктерге арналған мамандандырылған топтар бар, мысалы, Ұлыбританиядағы Төзімді өсімдіктер қоғамының Түрлі-түсті өсімдіктерге арналған арнайы қызығушылық тобы. Түрлі-түсті өсімдіктерді ғана қарастыратын бірнеше бағбандық кітаптар қолжетімді. 2020 жылы түрлі-түсті Rhaphidophora tetrasperma өсімдігі аукционда 5300 АҚШ долларына сатылды. 2021 жылдың маусым айында тағы бір түрлі-түсті Rhaphidophora tetrasperma өсімдігі аукционда 19 297 АҚШ долларына сатылды.
Variegated plants have long been valued by gardeners, as the usually lighter coloured variegation can 'lift' what would otherwise be blocks of solid green foliage. Many gardening societies have specialist variegated plants groups, such as the Hardy Plant Society's Variegated Plant Special Interest Group in the UK. Several gardening books which deal exclusively with variegated plants are available. In 2020, a variegated Rhaphidophora tetrasperma plant sold at auction for US$5,300. In June 2021, another variegated Rhaphidophora tetrasperma plant sold at auction for US$19,297.