Кіріспе

1759 жылы Сэмюэл Джонсонның бақыт пен білімсіздік туралы әңгімесі. "Расселас, Абиссиния ханзадасының тарихы", бастапқыда "Абиссиния ханзадасы: Әңгіме" деп аталған, бірақ көбінесе "Расселас" деп қысқартылатын бұл шығарма Сэмюэл Джонсонның бақыт пен білімсіздік туралы әңгімесі болып табылады. Кітаптың алғашқы жұмыс атауы "Өмірді таңдау" еді. Кітап алғаш рет 1759 жылдың сәуір айында Англияда жарық көрді. Алғашқы оқырмандар Расселасты философиялық және практикалық маңызы бар туынды деп санады, ал сыншылар оны роман ретінде жіктеудің қиын екенін жиі айтады.

Шығуы және әсері

Жонсон елу жасында анасының жерлеу рәсіміне кеткен шығындарды төлеу үшін, оны 1759 жылғы 22 қаңтарда (анасының қайтыс болуының қарсаңында) аяқтамақ болып, бір аптада жазды. Джонсон авторлық құқықтар үшін 75 фунт стерлинг алған деп есептеледі. Бұл әлі де кең таралған сенім болғанымен, Уортон мен Мейерсонның «Сэмюэл Джонсон және үміт тақырыбы» атты кітабында Джонсонның өмірбаянын жазған Джеймс Босвеллдің «Раселас анасы қайтыс болғаннан кейін жазылған» деген пікірінің мүлдем қате екені түсіндіріледі. Бұл жерлеу рәсімінің шығындарын «өтеу» жолы емес еді. Шындығында, Джонсон анасы тірі кезде оны көрудің орнына Раселасты жазған. Ол оның жерлеу рәсіміне дайындалып жазылған. Эдвард Томаркен «Джонсон, Расселас және сын таңдау» атты кітабында бұл сенім 1927 жылға дейін күмән тудырмағанын жазады, себебі Расселастың өмірлік мотивін таңдаудың күңгірт, жерлеулік реңкінің дәстүрі қарсылықсыз қалып келді: Расселастың тууы сөзбе-сөз жерлеумен байланысты ма, жоқ па деген сұрақ маңызды деп саналмады. Сонымен қатар, осы қате пікірдің пайда болуы дінді көлденеңге шығаруға көмектесті, себебі теологиялық қиындықтар автордың анасының қайтысын жоқтап жатқанымен байланысты деп есептелді. Волтердің «Задиг» және Монтескьедің «Персия хаттары» еңбектерін жалғастыра отырып, Джонсонға Эфиопияны қоса алғанда, экзотикалық жерлерге деген қызығушылық әсер етті. Ол 1735 жылы Жеронимо Лобоның «Абиссинияға саяхат» атты еңбегін аударған және оны өзінің «философиялық романының» негізі ретінде пайдаланған. Расселастың шығармасын жазғанға дейін он жыл бұрын ол «Адам армандарының бекершілігі» атты еңбегін жариялаған, онда ол дүниелік мақсаттардың сөзсіз жеңілетінін суреттеген. Көптеген адамдар Расселас кітабының Абиссиниямен ешқандай байланысы жоқ екенін, ал Сэмюэл Джонсон Абиссинияны анти-шығыстық фантазия жазуға деген құштарлығынан басқа себепсіз таңдады деп мәлімдегенімен, кейбіреулер бұл кітаптың эфиопиялық ой-пікірмен терең байланысы бар екенін айта бастады. Бұл Джонсонның «Абиссинияға саяхат» кітабын аударғанына және оның христиандыққа деген өмір бойы қызығушылығына байланысты. Басқа ғалымдар Джонсонның басқа да жазбаларға, соның ішінде Геродот пен «Жоғалған жұмақ» еңбектеріне де әсер еткенін айтады. Венди Л. Белчердің сөзіне сәйкес, Джонсон қолжазбасын баспаға жібергенде, ол шығарманы «Абиссиния ханзадасының тарихы» деп атаған, бұл оның басты кейіпкерінің атын әлі шешпегенін көрсетеді. Белчердің пікірінше, «Джонсон «Расселас» атауын оның символикалық мағынасы үшін таңдады, бірақ католик ханзадасы Рас Села Христосқа фонетикалық байланысы үшін емес. Рас – «принц» және села – «портрет» дегенді білдіретіндіктен, Джонсон өзінің басты кейіпкеріне ескерткіш ретінде «принц портреті» деген терминді ойлап тапқан болуы мүмкін».

Мазмұны

Абиссиния (қазіргі Эфиопия) патшасының төртінші ұлы Расселас, "мұрагерлік кезегі оны таққа шақырғанша" "Бақытты аңғар" деп аталатын әдемі аңғарға қамалады. Расселас қашып кету үшін, сонымен қатар инженер ретінде танымал суретшінің көмегіне жүгінеді, бірақ ауа арқылы құлауға жасаған тырысыс сәтсіз аяқталады. Расселас осы жердің жасалма ойын-сауықтарынан шаршап, көп ойланғаннан кейін қарындасы Некая, оның қызметшісі Пекуа және ақын досы Имлакпен бірге аңғардың қабырғасының астынан қазып қашып кетеді. Олар әлемді көріп, Қаһира және Суэц сияқты жерлерде бақытты іздеуді жоспарлайды. Мысырда болғаннан кейін, түрлі әлеуметтік топтармен кездесіп, бірнеше оқиғаларға қатысқаннан соң, олар ізденісінің бекер екенін түсінеді және бақытқа деген үміттері ақталмағаннан кейін Әбіссинияға қайта оралады. Бұл оқиға негізінен эпизодтық болып табылады. Борхестің сөзінше, "Джонсон осы кітапты өте байырғы, музыкалық стильде жазды, онда барлық сөйлемдер мүмікін ең тепе-теңдік сақтайды. Бірде-бір сөйлем күрт аяқталмайды, біз біркелкі, бірақ өте шапшаң музыканы табамыз, және Джонсон анасының өлімі туралы ойлап, оны қатты жақсы көргенде жазды".

Сыншыл түсіндірмелер

Ирвин Эренпрейс қарт Джонсонды Бақытты аңғардан қуылған Расселас кейіпкерінде өткен жастығын сағынып еске түсіреді дейді. Расселас Джонсонның көңіл күйінің, әсіресе анасы қайтыс болған кезде, әлемге көрінісі ретінде де қарастырылған. Кейбір зерттеушілер бұл туындыны Джонсонның христиандық нанымын көрсететін шығарма деп түсіндіреді, онда жер бетінде бақыт табу мүмкін емес екені айтылып, оқырмандарды толық қанағат алу үшін Құдайға жүгінуге шақырады. Хестер Пиоззи Imlac кейіпкерінде Джонсонның бейнесін көреді, оның құдайының жоғары тұрған топ өкілі тарапынан қабылданудан бас тартады. Томас Кеймер бұл туындыны әдеттегі романдық кілт түсіндірмелерінен асып, 1759 жылы – «Британия әлемнің иесі болған жыл» – жарияланған жылғы кең геосаяси әлемді бейнелейтін туынды деп атайды. Расселас сол кездегі империализмнің өркендеуіне қарсы тұрып, отаршылдықты ақтаған стереотиптік «шығыстанушылық» көзқарастарды қабылдамайды. Джонсонның өзі империализмге қарсы шыққан пайғамбар ретінде танылды, ол Солтүстік Америкадағы Англия мен Франция арасындағы билік үшін күресті екі ұрының тонаудан түскен табыс үшін таласқандары ретінде сипаттады.

Шығыстық түсініктер

Академик Абдулхафет Али Хрисаттың пікірінше, Джонсон 18 ғасырдағы Батыстағы шығыстану зерттеулерінің академиялық дәстүрін жалғастырады, бұл зерттеулер негізінен түрік тіліне, мәдениетіне, мекемелеріне және исламға қатысты болған. Бұл зерттеу дәстүрі Расселас шығармасында Батысқа саяхаттап, оның жетістіктерін көрген Имлак бейнесі арқылы көрінеді. Бұл оқиғада Батыс пен Шығысты салыстырып, философиялық ой-пікірлерді тудырады. Осы арқылы Джонсон Имлақтың аузынан айтқан сөз ретінде пайдаланып, Батыстың Шығыстан басым екенін көрсетеді. 1805 жылы Уильям Миллер Роберт Смирк суреттерінен жасалған Абрахам Раймбахтың гравюралары бар төрт томдық иллюстрациялық басылым шығарды.

Радионы бейімдеу

Джонатан Холлоуэйдің «Расселас» романының радиолық қойылымы 2015 жылдың 24 мамырында BBC Radio 4 арнасында эфирге берілді. Расселас рөлін Эшли Жангажа, Сэмюэл Джонсон рөлін Джефф Роул, ал ақын Имлак рөлін Люсиан Мсамати сомдады. Синтия Эриво Принцесса Некая рөлінде BBC радио драмасында тұңғыш рет өнер көрсетті. Драма 1759 жылы «Расселас» романын жазған Лондон қаласындағы 17 Gough Square мекенжайындағы доктор Джонсонның үйінде жазылды. Дыбыс дизайнын Дэвид Чилтон жасады, ал драманы доктор Джонсонның үйінің кураторы Селин Луппо МакДейд таныстырды. Оны продюсер және режиссер Амбер Барнфатер өндірді.

Орналасқан жерлер

Елк округіне қарасты Пенсильвания штатының Раселас қауымдастығы Раселас Уилкокс Браунның есімімен аталыпты, оның әкесі Айзек Браун кіші Джонсонның әңгімесін ұнататын. Франклин Гордон Уайлд Риверс ұлттық паркінде, Тасманияда Раселас аталған аңғар (немесе долина) орналасқан. Геодезиялық координаталары: 42° 34' 60" оңтүстік ендік, 146° 19' 60" шығыс бойлық.