Кіріспе

Саяси теологиядағы анархизм – анархизмнің христиандыққа және Жақсы Жаңалыққа тән екенін жариялайтын саяси теологиядағы христиандық қозғалыс. Оның негізінде христиандардың соңғы есепте Құдайдың билігіне, Исаның үйретілімдерінде бейнеленгендей, жауапты екендігіне сенім жатыр. Сондықтан ол адам үкіметтерінің адамзат қоғамы үстінен толық билікке ие болуы мүмкін емес деген пікірді жоққа шығарады. Христиан анархистер мемлекетті зорлыққа, алдауға және құмарлыққа ұрынтатындықтан айыптайды. Көптеген христиан анархистері соғысқа, әскериленуге және зорлық-зомбылыққа қарсы тұратын бейбітшілдер болып табылады. Киелі кітаптың басқа да көздерімен салыстырғанда, Бақыттылықтар христиандық анархизмінің негізі ретінде жиі қолданылады. Лев Толстойдың «Құдайдың Патшалығы – сенің ішіңде» атты еңбегі қазіргі заманғы христиандық анархизмнің маңызды мәтіні саналады. Алғашқы Самуил кітабында (1 Самуил 8) ізраил халқы «басқа ұлттар сияқты» патшаны қалағандығы жазылған. Құдай олардың Өзін патша ретінде қабылдамағанын мәлімдеді. Ол адам патшасының әскерге шақыруға, жазалау салықтарына және олардың патшаның талаптарынан кешірім тілеуіне жауап алынбайтыны туралы ескертті. Самуил Құдайдың ескертуін ізраилдіктерге жеткізді, бірақ олар патшаны талап етуден бас тартпады, нәтижесінде Саул олардың билеушісі болды. Ескі Келісімнің көп бөлігі ізраилдіктердің осы шешіммен өмір сүруге тырысқандарын баяндайды.

Жаңа Келісім

Таудағы уағыз басқа Бібліялық көздердің ішінде христиандық анархизмнің негізі ретінде ең көп қолданылады. Христиандық анархистер бұл туралы Жердегі барлық патшалықтар мен үкіметтердің Шайтанның билігінде екендігінің дәлелі ретінде келтіреді, әйтпесе оларды Шайтан бере алмас еді. Иса азғырылудан бас тартады, оның орнына Құдайға қызмет етуді таңдайды, бұл Исаның Жердегі биліктің жемқорлық табиғатын білетінін көрсетеді. Христиандық эсхатологиясы және Жак Элюл сияқты түрлі христиандық анархистер мемлекет пен саяси билікті Жариялану кітабындағы аң ретінде қарастырады. Фридрих Ницше мен Франк Сивер Биллингс христиандық пен анархизмнің бір екендігін айта отырып, сынап бағалайды.

Рим империясының өзгеруі

Христиан анархистері үшін христиан дінінің бұрмалануын көрсететін сәт – 312 жылы Мильвий көпірі шайқасында жеңіске жеткен император Константиннің дін ауыстыруы болды. 313 жылы Милан жарлығымен христиандық заңдастырылды, бұл шіркеудің қарапайым төменнен бастау алатын сектадан авторитарлық жоғарыдан басқарушы ұйымға айналуын жеделдетті. Христиан анархистері бұл "Константин ауысуының" басталуы екенін көрсетеді, онда христиандық бірте-бірте Рим империясының мемлекеттік діні ретінде билеуші элитаның еркімен байланысты болды және кейбір жағдайларда (мысалы, крестонос жорықтары, инквизиция және француз дін соғыстары) зорлық-зомбылыққа діни негіздеме болды. Анархист тарихшы Джордж Вудкок үшін: «Пьер Жозеф Прудон өзін анархист деп атаған алғашқы жазушы болғанымен, кем дегенде екі алдыңғысы анархизмнің барлық негізгі элементтерін қамтитын жүйелерді сипаттады. Біріншісі – Джеррард Винстанли (1609–1676), ақ киіз мата сатушы, ол Ұлттық қоғамдастық кезеңіндегі Капандар қозғалысына жетекшілік етті. Винстанли және оның ізбасарлары Азамат соғысынан кейінгі экономикалық қиындықтарға және Жаңа армияның элитасы сақтап қалуға тырысқан теңсіздікке қарсы радикалды христиандық атынан наразылық білдірді. 1649–1650 жылдары Капандар Оңтүстік Англиядағы жалпы жерлерге еніп, жерді өңдеу және игіліктерді бөлісу негізінде қоғамдастықтар құруға тырысты. Англия билігінің күш қолдануынан кейін бұл қоғамдастықтар құлдырады, бірақ Винстанлидің бірнеше памфлеттері сақталды, олардың ең маңыздысы – «Жаңа Ыстық заңы» (1649). Рационалды христиандықты жақтаған Винстанли Христиандықты «әмбебап бостандықпен» теңестірді және биліктің жалпыға ортақ бұрмалаушы табиғатын жариялады. Ол «бостандық нығметін бөлісуге тең мүмкіндік» көріп, меншік институты мен бостандық жоқтығы арасындағы тығыз байланысты анықтады. Мюррей Букчин үшін: «Қазіргі заманда анархизм алғаш рет шаруалар мен еркін шаруалардың феодалдық институттардың құлдырауына қарсы қозғалысы ретінде пайда болды. Германияда шаруалар соғысы кезіндегі басты өкілі – Томас Мюнцер, ал Англияда – Герард Винстанли, Капандар қозғалысының жетекші қатысушысы. Мюнцер мен Винстанли ұсынған идеялар өз уақытының қажеттіліктеріне өте жақсы сай келді – халықтың көп бөлігі ауылда тұрған және ең белсенді революциялық күштер аграрлық әлемнен шыққан тарихи кезең. Мюнцер мен Винстанли өздерінің идеалдарына жете алды ма деген мәселе талқылауға тұрмайды. Ең маңыздысы – олар өз заманына сөз сөйледі; олардың анархистік идеялары Германиядағы шаруалар армияларын және Англиядағы Жаңа армияны құраған ауылдық қоғамнан табиғи түрде туындады».

Қазіргі заман

ХІХ ғасырдағы христиандық аболиционистер Адин Баллу мен Уильям Ллойд Гаррисон барлық адам үкіметтерін сынап, олардың орнын әрі қарай Құдайға деген махаббатпен ғана басшылыққа алатын жаңа тәртіп алмастырады деп сенді. Баллу мен Гаррисон христиандық зұлымдыққа қарсы тұрудан бас тартуды жақтады, себебі олар Мәсіхті "бейбіт қарсылықтың" немесе мемлекетке қарсы зорлықсыз амалдың өзінің көрінісі ретінде қарастырды. Олар екеуі де оңтүстік құл иелеріне қарсы зорлық-зомбылықты айыптады, оның орнына оңтүстіктегі нәсілшілдер мен солтүстіктегі бейжай халықты құлдықты жоюға көндіру үшін құлдық институтына қарсы моральдық көндіру немесе тұрақты айыптауды қолдады. Алайда, Азамат соғысы басталғанда Гаррисон кейіннен қаралардың азаттығы үшін қарулы күреске және Линкольн әкімшілігіне қолдау көрсетті. Баллу өмір бойы бейбітшілдікті сақтап, азат болған афроамерикандықтарға оңтүстік ақ халықтарынан кек алу қаупінен қорқып, Азамат соғысын айыптады. Баллу мен Гаррисонның жазбалары Лев Толстойға зор әсер етті, ол олардың құлдықты жоюға өмір бойы берілгендігінен шабыттанды. Толстой өзінің христиандық анархистік принциптері туралы "Құдайдың Патшалығы сіздің ішіңізде" сияқты ғылыми еңбектерде кеңінен жазды, ол христиандық анархизмнің маңызды еңбегі саналады. Толстой мемлекетпен біріккен орыс православиесін, оның пікірінше, Ізгі хабарларда, әсіресе Таудағы уағызда жазылған Исаның нағыз хабарынан бөліп қарастыруға тырысты. Ол соғыс жүргізетін барлық үкіметтер мен оларды қолдайтын шіркеулер христиандық бейбітшілік принциптеріне қайшы келеді деген тұжырымға келді. Толстой "Құдайдың Патшалығы сіздің ішіңізде" кітабында "христиандық анархизм" терминін тікелей қолданбаса да, 1894 жылы жарық көргеннен кейін кітапқа жасалған сын-пікірлер осы терминді пайдалануға бастады. Томас Хагерти, марксистік католик діни қызметкері және көз дәрігері, Дүниежүзілік жұмысшылар индустриалдық одағының (IWW) преамбуласының ("бір адамға келген зиян – баршаға келген зиян") негізгі авторы болды. IWW мүшелері арасында Дороти Дэй және Аммон Хеннаси сияқты христиандық анархистер де болды. Дороти Дэй – журналист, кейіннен әлеуметтік белсендіге айналып, кедейлерді қорғау үшін күрескен әлеуметтік әділеттілік науқандарымен танылды. 1933 жылы Питер Моринмен бірге ол Католик жұмысшы қозғалысын құрды, ол зорлық-зомбылықтан бас тарту және кедейлер мен мұқтаждарға қонақжайлылықты жақтады. Дэйді Папа Иоанн Павел II әулиелікке қадамы үшін Құдайдың қызметшісі деп жариялады. Дэйдің дистрибутивтік экономикалық көзқарастары Прудонның оған әсер еткен өзара көмектесуіне өте ұқсас. Дэй бұрынғы анархокоммунист Леонс Крениердің кедейлікті қабылдауына негізделген "нашар жұмыс" деген сөз тіркесін де атады. Питер Мориннің әлеуметтік тәртіпті өзгерту туралы көзқарасы қала тұрғындарына ауыл шаруашылығын үйрету және оларды жерге оралуға шақыру үшін қаладағы қонақжай үйлерді құру, ауылдық шаруашылық қауымдастықтарын құру және қоғамдық орталықтарда дөңгелек үстелдерде пікірталас жүргізуден тұрды. Симон Вейль – француз философы, ол ерте кезден-ақ қанаушылыққа ұшыраған адамдарға зор ықылас көрсетті. Ол алдымен социалист, кейін анархист болды. 1930 жылдары ол "Христосқа деген махаббатқа" келді. Оның тәжірибесінде ол христиан дінінің құлдардың діні екенін және өзі, басқа құлдар сияқты, оған қарсы тұруға қарсы екенін сезінді. Ол "христиандық мистик" және "анархист-христиан" саналады.

Дін билігі

Католик жұмысшы қозғалысы сияқты айқын ерекшеліктер болғанмен, көптеген христиан анархистері шіркеу догмалары мен рәсімдерін сынап бағалайды. Христиан анархистерінің көбі мәсіхшілердің діни рәсімдерді орындауға және догматикалық теологияны уағыздауға емес, Исаның үйретімі мен іс-әрекеттерін ұстануға көбірек бейімділік танытады. Жак Элюл мен Дейв Эндрюс Исаның институционалдық дін құруды көздемегенін, ал Майкл Эллиот оның мақсаттарының бірі – адам араласуын жойып, дін қызметкерлерінсіз тікелей байланыс орнату болғанын айтады.

Бейбітшілік және зорлық-зомбылықсыздық

Дэвид Липскомб, Лев Толстой, Аммон Хеннаси, Жак Элюл және Дейв Эндрюс сияқты христиан анархистер Исаның зұлымдыққа қарсы тұрмауға, екінші жақын көрсетуге шақыруын ұстанады. Олар бұл үйретім мемлекеттің айыпталуын ғана білдіретінін, себебі полиция мен әскер күш қолданудың заңды монополиясын иеленеді деп санайды.

Қарапайым өмір сүру

Амон Хеннаси, Питер Морин және Дороти Дей сияқты христиан анархистері көбінесе ерікті кедейлікті жақтады. Бұл түрлі себептерге байланысты болуы мүмкін, мысалы, салық төлеуге жататын табысты азайту арқылы үкіметке қолдау көрсетуден бас тарту немесе Исаның үйретіктерін ұстану. Иса шәкірттеріне: «Түйенің ине тілігінен өтуі байдың Құдайдың Патшалығына кіруінен оңай» (Марқ 10:25) және «Екі қазынаға қызмет ете алмайсыңдар: Құдайға және байлыққа» (Лұқа 16:13) деп айтқандықтан, ерікті кедейлікті үйреткендей көрінеді.

Мемлекеттік орган

Анархистік теологтардың ең көп кездесетін қиындығы – Пауылдың Римдіктерге жолданған 13:1–7 хатындағы, онда Пауыл үкімет билігіне бағынуды талап етеді және оларды Құдайдың қызметшілері деп сипаттайды, олар жамандық жасағандарды жазалайды. Римдіктерге 13:1–7 Жаңа өсиетте мемлекет туралы ең нақты сілтеме болып табылады, бірақ басқа да параллель мәтіндерге Титке 3:1, Еврейлерге 13:17 және 1 Петірге 2:13–17 кіреді. Кейбір теологтар, мысалы, К.Е.Б. Кранфилд, Римдіктерге 13:1–7 хатын шіркеудің мемлекетті қолдауы керек дегенді білдіреді деп түсіндіреді, себебі Құдай мемлекетті әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін өзінің басты құралы ретінде қасиетті еткен. Сол сияқты, мемлекет «әділ соғысқа» қатысқан жағдайда, кейбір теологтар христиандардың мемлекетке қызмет етуіне және қылыш қолдануына рұқсат етіледі деп санайды. Христиан анархистері Римдіктерге 13 хатының осы түсіндірмелерімен келіспейді, бірақ оны «өте ұятты үзінді» деп мойындайды. Жакус Элюл және Вернард Эллер сияқты христиан анархистері мен пацифистері Римдіктерге 13 хатын және Исаның екінші жағынан бұруға берген бұйрығын ескере отырып, мемлекетті құлатуға тырыспайды. Ашу мен кек алу мейірімділік пен кешірім сияқты христиандық құндылықтарына қайшы келетіндіктен, Элюл мемлекетті қолдамайды және оған қатыспайды. Римдіктерге 13 хатын билік иелерін қолдауға шақыратын христиандар, тирандар немесе диктаторлар тұсында қалай әрекет ету керектігі туралы қиындыққа тап болады. Пауылдың римдік христиандарға жолданған хатында: «Билеушілер дұрыс істегендер үшін емес, жамандық істегендер үшін қорқыныш тудырмайды» делінген. Алайда, христиан анархистері бұл мәтінді сөзбе-сөз және оқшауланған түрде қарастырса, сәйкессіздікке назар салады, себебі Иса мен Пауыл екеуі де «дұрыс» істегеніне қарамастан, билеуші билік органдары немесе «әміршілер» тарапынан өлтірілді. Пауыл Ефестіктерге жолданған хатында: «Біздің күресіміз – адам баласына қарсы емес, сондай-ақ билеушілерге, әміршілерге және осы күнәкар әлемнің зұлым күштеріне қарсы» деп жазған. Сондай-ақ, иезуизмді жақтаған және Пауылдың ілімдерін өздерінің бүлдірушілік өмір салтына енгізудің қажеті жоқ деп санайтын Лео Толстой және Аммон Хеннаси сияқты анархистік христиандар бар. Толстой Пауылдың Исаның ілімі мен іс-әрекеттерінен шіркеудің «ауытқуына» ықпал еткенін, ал Хеннаси «Павл Мәсіхтің хабарын бұзған» деп сенді. Эллерден айырмашылығы, Хеннаси мен Сирон О’Райли мемлекеттік қысымға қарсы тұру үшін зорлық-зомбылықсыз азаматтық мойынсұнбаушылықты қолдайды.

Анттар беру

Таудағы уағызында (Матфей 5:33-37), Иса шәкірттеріне Құдайдың немесе адамның атымен ант беруден аулақ болуды бұйырады. Толстой, Адин Баллу және Петр Чельчицкий мұны христиандар ешқандай антқа міндеттеме немесе уәде бермеуі керек деп түсіндіреді, себебі адамның еркіне бағынса, Құдайдың еркін орындау мүмкін болмайды. Толстой барлық анттардың жаман екенін, әсіресе адалдық анттарының ерекше зиянды екенін айтады.

Салық

Кейбір христиан анархистер салық төлеуге қарсы тұрады, себебі олардың үкіметі соғыс сияқты арамдық, әдепсіздік немесе қиратушылық әрекеттерге қатысады, ал салық төлеу осы әрекеттерді сөзсіз қаржыландырады, ал басқалары салық салуға мойынсұнады. Адин Баллу былай жазды: егер салық төлеуге қарсы тұру үшін үкімет алып жатқанды күштеп ұстап тұру қажет болса, онда салық салуға мойынсұну маңызды. Амон Хеннаси, Баллу сияқты, қарсылық көрсетпеуге сенген, жай ғана табыс салығы шегінен төмен өмір сүру арқылы өзінің санасын тыныштандырды. Христиан анархистер Матай 22:21-дегі «Кесарға Кесарді беріңдер» деген нұсқауды салықтарды қолдау ретінде емес, материалдық байланыстардан арылуға берілген кеңес ретінде түсіндіреді. Мысалы, Дороти Дей: «Егер біз барлығын Құдайға берсек, онда Цезарь үшін ештеңе қалмайды», – деді, ал Жак Эллюль бұл үзінді Цезардың фиат ақшаға құқығы болуы мүмкін екенін, бірақ Құдай жаратқан нәрселерге емес екенін көрсетеді, ол былай түсіндірді:

Вегетариандық

Христиандық дәстүрдегі вегетариандық ұзақ тарихқа ие, ол шіркеудің алғашқы ғасырларында Иса Мәсіхтің Құдайымен жақындыққа ұмтылып, "адамдар әлемін" тастаған Шөл Аталары мен Шөл Аналарынан бастау алады. Шығыс христиан және Рим-католик дәстүрлеріндегі жалғыз өмір сүретін адамдар мен христиан монахтары арасында вегетариандық, өмірді қарапайым етудің және аскетизмді іске асырудың бір жолы ретінде бүгінгі күнге дейін кең таралған. Лев Толстой, Аммон Хеннаси және Теодор Монод зорлық-зомбылыққа қарсы тұру және барлық тірі жандарға деген қайырымдылыққа сенімдерін вегетариандық арқылы дамытты.

Бауырлас шіркеу

Бауырлас шіркеуі – христиандық анархистік және бейбітшілдік қауымдастық. Бауырлас шіркеуінің тарихы 1887 жылға дейін жетеді, сол кезде Джон Брюс Уоллес деген конгрегационалистік пастор Солтүстік Ирландияның Лимавади қаласында "Бауырластық" атты журналды жариялай бастады. 1921 жылдан бері Йоркширдің Понтефракт маңындағы Степлтон жерінде квакерлерден бастау алған өзіндік қауым орналасқан.

Католик жұмысшы қозғалысы

Питер Морин мен Дороти Дэй 1930 жылдардың басында құрған Католик жұмысшы қозғалысы – зорлық-зомбылыққа қарсы, жеке тұлғаны бағалау және ерікті кедейлік принциптерін ұстанатын христиандық қозғалыс. АҚШ-та 130-дан астам Католик жұмысшы қауымдары бар, олар үйсіздерге "қонақжайлық үйлерінде" көмек көрсетеді. Солт-Лейк-Ситидегі Джо Хилл қонақжай үйі (1968 жылы жабылды) Иса Мәсіх пен Джо Хиллдің 12 футқа 15 фут өлшемдегі алып суретімен әйгілі болған. Қазіргі Католик жұмысшыларының арасында ирландиялық-австралиялық азаматтық құқық қорғаушы және соғысқа қарсы белсенді Сиарон О’Райли бар. Сент-Томас университетінің тарих профессоры Энн Клеймент Католик жұмысшы қозғалысы туралы былай жазды:
Католик жұмысшы өзін христиандық анархистік қозғалыс деп есептеді. Барлық билік Құдайдан келді; ал мемлекет, өз таңдауымен христиандық кемелдіктен алшақтағандықтан, азаматтарға қатысты жоғары билігінен айырылды. Католик жұмысшы анархизмі Мәсіхті зорлық-зомбылықсыз революциялық мінез-құлықтың үлгісі деп қарастырды. Ол жеке адамның санасын құрметтеді. Бірақ ол сонымен бірге замандастарының көпшілігіне қабылдау қиын болған пайғамбарлық хабарды уағыздады. Католик жұмысшы қозғалысы жеті онжылдықтан бері соғыс пен зорлық-зомбылыққа қарсы тұрады. Қозғалыстың көптеген жетекші тұлғалары анархистер де, бейбітшілдер де болды, Аммон Хеннаси былай түсіндіреді:
Христиандық анархизм Исаның парызшылдарға берген жауабына негізделген, онда Иса күнәсіз адам алғашқы болып тас лақтыруы керек деді, сондай-ақ Таудағы уағызға негізделген, ол жақсылыққа жақсылықпен жауап беруді және екінші жақын бұруды ұсынады. Сондықтан, егер біз заң шығарушы, сот және атқарушы органдарға дауыс беру арқылы үкіметке қатыссақ, біз осы адамдарды өзіміздің қолымызға аламыз, арқылы тас лақтырамыз және Таудағы уағызды жоққа шығарамыз. Сөздіктегі христианның анықтамасы – Мәсіхтің жолын ұстанған, мейірімді, жақсылыққа ұмтылған адам. Анархизм – жақсылық үшін ерікті ынтымақтастық, бөліну құқығымен. Сондықтан христиан анархисі – ол екінші жаққа бұрылып, ақша ауыстырушылардың үстелдерін құлатып, қалай әрекет ету керектігін айту үшін полицейдің қажеті жоқ адам. Христиан анархисі идеалға жету үшін оқтарға немесе дауысқа сүйенбейді; ол бұл идеалға күн сайын бір адамның төңкерісі арқылы жетеді, ол оны құлдырап, шатасқан және өліп бара жатқан әлемге қарсы қояды. Морин мен Дэй екеуі де Католик шіркеуінде крещениеден өтіп, расталды және осы институтқа сенді, осылайша христиан анархисі болуға және шіркеуде қалуға болатынын көрсетті. Ол қайтыс болғаннан кейін, 1983 жылы Кларетиан миссионерлері Дэйді қасиеттілікке ұсынды. Папа Иоанн Павел II 2000 жылдың наурыз айында Нью-Йорк архиепископиясына Дэйдің қасиеттілік ісін ашуға рұқсат берді, оны Құдайдың қызметшісі деп атады. Әдебиетте Майкл Параскостың 2017 жылғы «Түйеқұмыршық» романында Дональд Трамптың президенттігіне байланысты саяси сатирада Анджела Уитни атты қаһарман, суретші Эрик Гиллдің бір кездері тұрған Оңтүстік Англияның Дитчлинг ауылында орналасқан ойдағы Католик жұмысшылар қауымдастығының мүшесі болады.

Онлайн қауымдастықтар

Соңғы жылдары интернетте көптеген христиандық анархистердің веб-сайттары, әлеуметтік желілер, форумдар, электрондық пошта тізімдері мен блогтары пайда болды. Олардың ішінде: «Анархо-христиандық подкаст және веб-сайт», «Киелі кітаптық анархия: Адамдардан гөрі Құдайға бағыныңдар», Норман Хорн құрған «Либертариандық христиан институты», 1980-жылдардағы христиандық анархистік журнал «Тұз қысымы», 2006 жылы Кит Хебден блог және екі жылдық журнал ретінде қайта жаңғыртқан; 1988 жылы құрылып, 2019 жылы қайта ұйымдастырылған «Либера католик одағы»; 2000 жылы меннониттер құрған «Иса радикалдары». Ал секулярлық анархистер Құдайды қоса алғанда, кез келген билікке сенуді қабылдамайды. Олар көбінесе «құдайлар жоқ, ешкімнің билігі жоқ» деген ұранмен діни догмаларды сынап айыптайды. Христиандық анархистер Римдіктерге 13-тараудың мағынасын толық түсіну үшін Аянға 13-тарау және Ишаяға 13-тарау сияқты басқа да өлеңдердің қажет екенін айтады.

19 ғасыр

Эрнест Ренан (1863) Исаның өмірі. Лев Толстой (1886–94) Менің сенімдерім; және Құдайдың Патшалығы сенің ішіңде. Фридрих Энгельс (1894) Бастапқы христианшылық тарихына үлес.

20 ғасыр

Элберт Хаббард (1910) Иса анархист болды (алғашқыда «Жақсы бөлігі» деп аталды). Амон Хеннаси (1954) Католик анархистінің өмірбаяны (1965 жылы «Амон кітабы» деп қайта басылды). Арчи Пеннер (1959) Христиан, мемлекет және Жаңа Өсиет (2000 жылы «Жаңа Өсиет, христиан және мемлекет» деп қайта басылды). Рут Гилмор (1970) Христиан анархистері: Раскин мен Толстой және олардың Гандиге тигізген әсері. Нильс Кьяер (1972) Kristendom og Anarkisme (христиандық және анархизм деп аударылған). Мэри Сегерс (1977) Теңдік және христиандық анархизм: Католик жұмысшы қозғалысының саяси және әлеуметтік идеялары. Вернард Эллер (1987) Христиандық анархия: Исаның билік үстіндегі басымдығы. Линда Х. Дамико (1987) Азат ету теологиясының анархистік көзқарасы. Жак Элюл (1988) Анархия және христиандық. Патрик Кой және т.б. (1988) Жүректің революциясы: Католик жұмысшылары туралы эсселер. Майкл К. Эллиот (1990) Еркіндік, әділдік және христиандық қарсы мәдениет. Джордж Тарлтон (1993) Христиан анархистінің дүниеге келуі. Дейв Эндрюс (1999) Кристи Анархия: Шайырлықтың радикалды руханилығын ашу.