Итальяндық сыбызғы (zampogna) – Италияның әртүрлі аймақтарында таралған, әсіресе Рождествода ойналатын дәстүрлі музыкалық аспап. Халықтық фестивальдерде жаңа өркен алуда.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық сыбызғы
Italian bagpipe
Zampogna (/UK//z//æ//m/'/p//ɒ//n//j//ə/, /US//z//æ//m/'/p//oʊ//n//j//ə//, //(//t//)//s//ɑː//m/'/ /, dzamˈpoɲɲa) – Италияның екі құбырлы сыбызғыларының бірнеше түрін білдіретін жалпы термин. Оларды Марке облысының оңтүстік бөлігінен бастап, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулия және Сицилия аймақтарында кездесуге болады. Қазіргі кезде бұл дәстүр көбінесе Рождествомен байланысты, ал ең танымал итальяндық ән – "Tu scendi dalle stelle" ("Жұлдыздардан түсесің") дәстүрлі зампонья музыкасынан туындаған. Дегенмен, халықтық музыка фестивальдері мен халықтық музыкалық топтардың санының артуымен аспаптың діни емес қолданыста қайта жандануы байқалуда.
Zampogna (/UK//z//æ//m/'/p//ɒ//n//j//ə/, /US//z//æ//m/'/p//oʊ//n//j//ə//, //(//t//)//s//ɑː//m/'/ /, dzamˈpoɲɲa) is a generic term for a number of Italian double chantered bagpipes that can be found as far north as the southern part of the Marche, throughout areas in Abruzzo, Latium, Molise, Basilicata, Campania, Calabria, Apulia and Sicily. The tradition is now mostly associated with Christmas, and the most famous Italian carol, "Tu scendi dalle stelle" (You Come Down From the Stars) is derived from traditional zampogna music. However, there is an ongoing resurgence of the instrument in secular use seen with the increasing number of folk music festivals and folk music ensembles.
Құрылыс
Барлық домбыралар мен гулдар бір дөңгелек тіреуге бекітіледі, соған қап бекітіледі. Әр домбыра өзінің дәстүріне сәйкес әртүрлі күйде тартады, олардың саны ондаған. Әдетте, қос қамысты нұсқаларда (Марке, Абруццо, Лациум, Кампания, оңтүстік Базиликата және Сицилия мен Калабрияның оңтүстік бөліктері) оң жақта сопрано домбырасы, сол жақта бас домбырасы болады (оңтүстік Лациум дәстүрінде олар тиісінше ритта және манга деп аталады), ал альто гулы (бордон – жалпы атау); бірақ үш гул, басқалары негізгі аккордтан жоғары және төмен күйлендірілуі мүмкін, немесе Марке дәстүрінде ешқандай гул қолданылмайды. Бір қамысты нұсқалары Козенца және Катанзаро провинцияларының сурдуллина түрлерінен, Сицилиядағы Мессина мен Катанияның чарамелла немесе чарамедда түрлерінен, сондай-ақ Оңтүстік Калабриядан тұрады. Сурдуллина – бұл аспаптың өте қысқа, негізінен тарантелла ойнау үшін қолданылатын түрі, ал чарамедда басқа түрлері сияқты барлық дәстүрлі аймақтық әуендерді ойнай алады. Дәстүрлі қамыстар – итальян тілінде "canna marina" деп аталатын, алып қамыс (Arundo donax) сабақтарынан жасалады. Қос қамысты нұсқалары пластиктен де жасалуы мүмкін. Бір қамысты қамыстар тек бір сабақтан жасалады. Дәстүр бойынша, қаптар ешкі терісінен жасалады, олар сою кезінде бір бөлікте алынып, кептіріледі, сыртқа бұрылады, содан кейін артқы аяқтардың алдында байланады, алдыңғы аяқтардың бірі қарапайым былғары клапанды (соффиетто) қосқан соққы құбырын орналастыруға арналған, ал екіншісі байланады. Домбырашы мен гулдарды бекітетін дөңгелек тіреу терінің мойнына енгізіледі. Жүні қалдырылады және қаптың ішкі жағына (отре) орналасады. Бірақ бүгінде кейбір домбырашылар дәстүрлі ешкі және қой терісінен жасалған қаптарды резеңке түтікшелермен немесе винтекспен ауыстырып, оларды жасанды жүнмен қаптайды. Бұл синтетикалық қапты пайдалану әсіресе Молизе аймағындағы Скаполи және Лациумдағы Атинадан келген домбырашылар арасында танымал.
All chanters and drones are fixed into a single round stock that the bag is attached to. Each chanter is tuned differently, according to the tradition it represents, and there are dozens. Typically, the double reeded versions (Marche, Abruzzo, Latium, Campania, southern Basilicata and parts of Sicily and southern Calabria) will have a soprano chanter on the right and a bass chanter on the left (called, respectively, ritta and manga—meaning 'right' and 'left'—in the tradition of Southern Latium) with an alto drone (bordone being the generic name); but as many as three drones, the other tuned above and below the basic chord can be used, or, in the case of the Marches tradition, no drones at all. The single reed versions consist of the surdullina types of the Province of Cosenza and Catanzaro, and the ciaramella or ciaramedda of Messina and Catania in Sicily, as well as in Southern Calabria. The surdullina is a very short chantered version of the instrument that is used to play tarantellas primarily, while the ciaramedda can play all of the traditional regional melodies the other types can. The traditional reeds are made from stalks of the Giant Reed Arundo donax, called "canna marina" in Italian. The double reed versions may also be made from plastic. The single reeds are made from a single section of the cane. Traditionally the bags are made from goat hides that are removed from the slaughtered animal in one piece, cured, turned inside out, then tied off just in front of the rear legs, one of the front legs serving to house the blow pipe with its simple leather valve (soffietto), and the other tied off. The typical round stock into which both chanters and drones are fixed goes into the neck of the skin. The hair is left on, and is contained in the inside of the bag (otre). Today, however, some pipers are substituting the traditional goat and sheep hide bags with a rubber inner tube or wintex which is covered with an artificial fleece. This practice of using the synthetic bag is particularly popular among the pipers from Scapoli in the Molise region, and those of Atina in Latium.
Музыкалық дәстүрлер
Қос қамысты зампонья әдетте пифферомен (Лациода биффера, ал басқа аймақтарда циарамэлла немесе пипита деп аталады; шау, немесе халық гобойы) бірге ойнатылады. Пифферо әуенді орындайды, ал зампонья аккордтарды, «вампинг» немесе ырғақты гармониялық өрнектерді, немесе бас партиясын және сопрано гармониясын қосымша ретінде ұсынады. Осы қос қамысты дәстүрге Орталық Италия (Лациум, Оңтүстік Абруццо және Молизе), Оңтүстік Базиликата (Поллино) және Калабрияның жақын жерлері, сондай-ақ Сицилияның кейбір аймақтары (Сиракуза, Палермо) кіреді. Бір қамысты нұсқалары Калабрия салт-дәстүрінде жеке орындалады – сурдуллина (Козенца), сондай-ақ саңыраулы әншісі бар сурдуллина албанезе және Сицилиялық циарамэдда немесе циарамелла (Катания, Мессина және Реджио Калабрия). Әншілер мен дрондар дәстүрге сәйкес бірнеше сантиметрден (сурдуллина) екі метрге дейін, мысалы Монреаль (Палермо) соборында қолданылады, ал олардың арасындағы барлық өлшемдер де кездеседі. Бұл құбырлар Сардинияның лаунэддасына жақын, ол екі әнші мен дроннан тұратын бір қамысты «үштік кларнет» болып табылады және ауызға айналмалы тыныс алу арқылы ойнатылады.
The double reeded version of the zampogna is generally played with the piffero (called biffera in Lazio, or ciaramella or pipita in other regions; a shawm, or folk oboe), which plays the melody and the zampogna provides chord changes, "vamping" or rhythmic harmony figures or a bass line and a soprano harmony as accompaniment. This double reed tradition would include Central Italy (Latium, southern Abruzzo and Molise), that of southern Basilicata (Pollino) and nearby areas of Calabria, and some areas of Sicily (Syracuse, Palermo). Single reed versions are played solo in the Calabrian tradition of the surdullina (Cosenza), and a version with a plugged chanter called the surdullina albanese, and the Sicilian ciaramedda or ciaramella (Catania, Messina, and Reggio Calabria). The chanters and drones vary, according to the tradition, from a few inches long (surdullina) to nearly two meters in length, such as used in the cathedral of Monreale (Palermo) and nearly every size in between. The pipes are related to the Sardinian launeddas, a single reed "triple clarinet" comprising two chanters and a drone and played in the mouth by circular breathing.
Этимология
Зампонья сөзі латын тіліндегі symphonia сөзінен туындаған. Этимологиялық тұрғыдан гректің sumphōnía (συμφωνία) сөзімен байланысты, ол "дыбыстың үйлесімділігі немесе бірлігі" мағынасын білдіреді (σύν syn, "бірге" + φωνή phōnḗ, "дыбыс") және кейіннен бір типті сыбызғыға қатысты қолданылды. Бұл гректің tsampouna сөзімен – грек аралдарындағы сыбызғы атауымен (өзі zampogna сөзінің қайта қабылдануы); румын тіліндегі cimpoi, яғни "симфония" немесе "бірге ойналатын көп дыбыс"; грузин тіліндегі сөзбен; және испан тіліндегі zampoña, анд тауларындағы пан-сыбызғыны білдіреді.
The word zampogna derives from the Latin symphonia. It is etymologically related to the Greek sumphōnía (συμφωνία), meaning "concord or unison of sound" (from σῠν syn , "with, together" + φωνή phōnḗ, "sound") and applied later to a type of bagpipe. It is a cognate of Greek tsampouna, the word for the Greek island bagpipe (itself a reborrowing of zampogna); Romanian cimpoi, which means "symphony" or "many sounds played together"; Georgian ; and Spanish zampoña, which refers to Andean pan pipes.