Пеаноның "Латын тілі өзгерістерсіз" халықаралық тілі

Кіріспе

Латын тіліне негізделген халықаралық көмекші тіл

Latino sine flexione ("флексиясыз латын тілі"), Interlingua de Academia pro Interlingua (IL de ApI) немесе Peano's Interlingua (қысқартылған түрі IL) – 1887 жылдан 1914 жылға дейін итальян математигі Джузеппе Пеаноның (1858–1932) төрағалығымен Academia pro Interlingua құрастырған халықаралық көмекші тіл. Бұл латын тілінің қарапайымдастырылған нұсқасы, және оның сөздік қорын сақтайды. Interlingua IL 1903 жылы Revue de Mathématiques журналында "De Latino Sine Flexione, Lingua Auxiliare Internationale" (Флексиясыз латын тілі, халықаралық көмекші тіл) деген мақалада жарияланды, онда оның құрылу себебі түсіндірілді. Мақалада латын тілі әлдеқашан әлемдік халықаралық тіл ретінде орныққандықтан, басқа көмекші тілдердің қажеті жоқ деген пікір айтылды. Мақала классикалық латын тілінде жазылған, бірақ біртіндеп оның грамматикалық өзгерістерінен айырылды. Тіл коды ISO 639: ISO 639 2 және 1 кодтары 2017 жылғы 23 шілдеде Конгресс кітапханасында сұралды (ұсынылған: IL және ILA); ISO 639 3 коды 2017 жылғы 10 тамызда SIL ұйымында сұралды (ұсынылған: ILC) және 2018 жылғы 23 қаңтарда қабылданбады.

Тарих

1903 жылы Пеано өзінің тілін таныстыру үшін De Latino Sine Flexione мақаласын жариялады. Мақала идеяның маңызды дамуы болып көрінді, содан кейін Пеано көмекші тіл қозғалысы арасында беделге ие болды. 1904 жылы Пеано латынның ең аз грамматикасын (Latino minimo) ең аз сөздіктермен, таза халықаралық сөздіктермен алудың жолы туралы эссе жазды. Пеано және кейбір әріптестері бірнеше жыл бойы Revue de Mathématiques журналында Latino sine flexione мақалаларын жариялады. Бұл шын мәнінде халықаралық тіл екенін дәлелдеу үшін, Пеано өзінің әйгілі Formulario mathematico-ның соңғы нұсқасын Latino sine flexione тілінде батыл жариялады. Алайда, Хьюберт Кеннедидің айтуынша, математиктердің көпшілігі тілдің жасанды көрінісіне алаңдап, оны оқуға тырыспады. 1907 жылы қазанда Пеано Париждегі Collège de France-та халықаралық көмекші тілді қабылдау делегациясына қатысты. Latino sine flexione қабылдануға өтініш бергеннен кейін, ол Ториндағы еңбек мәселелеріне байланысты ақырғы дауыс беруге қатыса алмады. 1908 жылы 26 желтоқсанда Пеано әлі де Idiom Neutral-ды қолданатын, бір жылдан кейін Academia pro Interlingua атауымен қайта құрылған Akademi internasional de lingu universal-ның мүшесі және директоры болып сайланды. Әр академик Интерлингваның өз сүйікті түрін қолдана алады, бұл термин бастапқыда халықаралық тілдің синонимі ретінде жалпы мағынада қолданылды, бірақ көп ұзамай ол академиктердің жиі дауыс беру арқылы қол жеткізген жалпы ережелеріне негізделген реформаланған Latino sine flexione-ны белгілеу үшін арнайы қолданыла бастады. Осылайша, Интерлингва атауы көп ұзамай Academia Pro Interlingua-дан дамыған тілді білдіре бастады. Стандартты Интерлингваға жету үшін талқылауларды 1909 жылдан 1913 жылға дейін Academia pro Interlingua-ның ресми журналы Discussiones беттерінен көруге болады. Бұл және академияның кейінгі журналдары жақында Пеано өзінің оқыту және зерттеу жұмыстарын жүргізген Турин университетінің математика кафедрасы CD Rom түрінде жариялады. De Latino Sine Flexione латын есімдерін аблятив немесе номинатив түрінде алу қағидасын белгілегендіктен (nomen nomine-ге артықшылық берілді), 1909 жылы Пеано әр есімнің дұрыс түрін таңдауға көмектесу үшін сөздік жариялады, бірақ Пеаноның Interlingua-сының негізгі құндылығы - лексиканы кез-келген латын сөздігінде оңай табуға болады (ауыстықтың тематикалық дауыстысын алу арқылы). Ақырында 1915 жылы 14000 сөзден тұратын үлкен сөздік басылып шықты. 1951 жылы Халықаралық көмекші тілдер қауымдастығының соңғы директоры Александр Годе реформаланған Интерлингваны ұсынды. Ол Пеаноның Interlingua-сынан тәуелсіз деп мәлімделген, өйткені ол ең соңғы жалпы прототиптерді анықтау үшін жаңа әдіс әзірлеген. Бірақ бұл әдіс әдетте латын аблятивін береді, сондықтан Пеаноның Interlingua сөздерінің көпшілігі сақталады. Осыған сәйкес Interlingua атауы сақталды, бірақ оған IL орнына IA деген ерекше қысқарту қолданылды.

In 1903, Peano published the article De Latino Sine Flexione to introduce his language. The article appeared to be a serious development of the idea, and Peano subsequently gained a reputation among the auxiliary language movement. In 1904, Peano undertook an essay about the way to obtain the minimal grammar of an eventual minimal Latin (Latino minimo), with a minimal vocabulary purely international. Peano and some colleagues published articles in Latino sine flexione for several years at the Revue de Mathématiques. Because of his desire to prove that this was indeed an international language, Peano boldly published the final edition of his famous Formulario mathematico in Latino sine flexione. However, as Hubert Kennedy notes, most mathematicians were put off by the artificial appearance of the language, and made no attempt to read it. In October 1907, Peano was at the Collège de France in Paris to take part in the Delegation for the Adoption of an International Auxiliary Language. Having declared for Latino sine flexione to be adopted, he eventually could not participate in the final voting, because of labour affairs at Turin. On 26 December 1908, Peano was elected member and director of the Akademi internasional de lingu universal still using Idiom Neutral, which was refounded one year later under the name Academia pro Interlingua. Every academician might use their favourite form of Interlingua, the term being initially used in a general sense as a synonym for international language, yet it soon began to be specially used to denote a reformed Latino sine flexione based on the common rules the academicians were reaching by frequent votings. Thus, the name Interlingua soon began to denote the language evolving from the Academia Pro Interlingua,)

The discussions to reach a standard Interlingua may be seen on the pages of Discussiones, the official journal of the Academia pro Interlingua from 1909 to 1913. This and subsequent journals of the academy have been recently published in a CD Rom by the mathematics department of the University of Turin, the place where Peano developed his teaching and research. Since De Latino Sine Flexione had set the principle to take Latin nouns either in the ablative or nominative form (nomen was preferred to nomine), in 1909 Peano published a vocabulary in order to assist in selecting the proper form of every noun, yet an essential value of Peano's Interlingua was that the lexicon might be found straightforward in any Latin dictionary (by getting the thematic vowel of the stem from the genitive ending, that is: a o e u e from ae i is us ei). Finally, a large vocabulary with 14,000 words was published in 1915. A reformed Interlingua was presented in 1951 by Alexander Gode as the last director of the International Auxiliary Language Association. It was claimed to be independent from Peano's Interlingua, because it had developed a new method to detect the most recent common prototypes. But that method usually leads to the Latin ablative, so most vocabulary of Peano's Interlingua would be kept. Accordingly, the very name Interlingua was kept, yet a distinct abbreviation was adopted: IA instead of IL.

Сын

Пеано қытай тілінің мысалын ескере отырып, ең жақсы грамматика – грамматиканың болмауы деген қағиданы ресми түрде қорғады. (Қазіргі лингвистикада, көпшілік пікірге және Пеаноның қолданысына қайшы, грамматика тек морфологиялық құрылымдарды ғана емес, сонымен қатар синтаксис пен фонологияны да қамтиды, мысалы, латынның *sine flexione* және қытай тілінде олар әлі де бар. Осы мағынада "грамматикасы жоқ тілдер" болуы мүмкін емес.) Ланселот Хогбеннің сөзіне сәйкес, Пеаноның Интерлингвасы көптеген басқа жасанды тілдер сияқты, "қате грамматикасы тым көп немесе дұрыс грамматикасы жеткіліксіз" деген үлкен кемшілікке тап болады. Строх түсіндірген латын атауларының тізімінде бұл арақатынас 2:1-ден асып түседі. Мысалы, *Principia Mathematica*. Атаулық-жолдарға келетін болсақ, латын тілінде де осыған ұқсас арақатынаста бұл қалыпты жағдай болуы мүмкін. Мысалы, *Systema Naturae*. Шындығында, Пеаноның Интерлингвасында атаулық-жолдар міндетті түрде болуы керек, себебі *de* предлогы генетивті енгізеді. Осылайша, *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* *Principia Mathematico de Philosophia Naturale* болып өзгереді. Сын есімнің және генетивтің функциясы көбінесе бірдей болғандықтан, есім-сын есім тізбегінің әрқашан қалыпты жағдай болуы мүмкін деген қорытындыға келуге болады.