Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс Италия мен Оңтүстік-шығыс Франциядағы жойылған, жіктелмеген тіл, Лигурлардың ежелгі тілі.
Extinct unclassified language of northwest Italy and southeast France
the prehistoric language of the Ligures
Лигурия тілі Римге дейінгі дәуірде және Рим дәуірінде Солтүстік-батыс Италия мен қазіргі Оңтүстік-шығыс Францияда мекендеген Лигурлар деп аталатын ежелгі халықтың тілі болған. Ежелгі лигурия тілі туралы өте аз мәлімет бар; жазу үлгілерінің жетіспеуі және лигуриялықтардың тегінің белгісіздігі оны Пре-индоеуропалық немесе Индоеуропалық тілдердің бірі ретінде нақты классификациялауға мүмкіндік бермейді. Лингвистикалық болжамдар негізінен топонимика мен ономастикаға сүйенеді.
The Ligurian language was spoken in pre Roman times and into the Roman era by an ancient people of north western Italy and current south eastern France known as the Ligures. Very little is known about ancient Ligurian; the lack of inscriptions and the unknown origin of the Ligurian people prevent its certain linguistic classification as a Pre Indo European or an Indo European language. The linguistic hypotheses are mainly based on toponymy and onomastics.
Лигуриялықтар туралы көне деректер
Лигуриялықтардың этнолингвистикалық тегі мен ерекшелігі мәселесі әлі де шешілмеген күйде қалып отыр. Олар: Индоевропалық халық болған болуы мүмкін; Італо-кельт тобының үшінші негізгі тармағы немесе ертерек кельт тілдері (яғни галл тілінен өзгеше) сияқты ерте Индоевропалық тілде сөйлеген; және/немесе галл және басқа да ықпалдарға біртіндеп ұшыраған болуы мүмкін. Страбон Альп таулары маңындағы аймақ туралы былай деп жазды: "Бұл тауларда көптеген тайпалар (этностар) қоныстанған, барлығы кельт (кельтика) – лигуриялықтардан басқа; бірақ осы лигуриялықтар басқа халыққа (гетеро этнос) жатса да, олар өмір салты (биоис) тұрғысынан кельттерге ұқсас". Ол сондай-ақ, ертеректегі (грек) дереккөздерде Сальилер (лат. Salluvii) – лигуриялықтардың батыс көршілері – Лигие деп аталғанын, ал олардың жерін Лигистика (iv. 203) деп атағандарын айтқан. Классикалық дәуір ғалымдары салилерді әдетте: галдар мен лигуриялықтардың қосылысы, немесе кельт элитасының ықпалына түскен батыс лигуриялықтардың нәтижесі деп есептеген. Тіпті ежелгі заманда лигуриялықтардың тілі мен мәдениеті кельттерге өте ұқсас болғандықтан, кейбір грек ғалымдары оларды Κελτολίγυες Keltolígues (Celto Ligurians) деп атаған. Геродот Массилияның үстінде тұратын лигуриялықтардың саяхатшы саудагерлерді сигунуи деп атағанын көрсеткен. Бұл сөз сол кезде Шығыс Еуропада мекен еткен көшпелі тайпа Сигинналардың этнониміне қатты ұқсас. Дегенмен, бұл термин қарапайымдықпен айтылған болуы мүмкін, ал Сигинналар көбінесе скифтер (немесе басқа иран тілдес тайпаның мүшелері) деп саналады.
The question of the Ligurians' ethnolinguistic origins and identity has remained unresolved. They may have: been a pre Indo European people; spoken an early Indo European language, such as a third primary branch of the Italo Celtic group or an earlier Celtic languages (i. e. separate from Gaulish), and/or; gradually come under increasing Gaulish and other influences. Strabo wrote of the region around the Alps: "many tribes (éthnê) occupy these mountains, all Celtic (Keltikà) except the Ligurians; but while these Ligurians belong to a different people (hetero ethneis), still they are similar to the Celts in their modes of life (bíois)." He also mentioned that earlier (Greek) sources referred to the Salyes (Latin Salluvii) – then the western neighbours of the Ligures – as the Ligyes, and to their territory as Ligystike (iv. p. 203). Scholars of the classical era usually considered the Salyes to have originated as either: a hybrid of Gauls and Ligures, or the result of the westernmost Ligurians coming under the influence of a Celtic elite. Even in antiquity, because of the strong similarities of the Ligures' language and culture to that Celts, some Greek scholars referred to them as Κελτολίγυες Keltolígues (Celto Ligurians). Herodotus noted that the Ligurians who lived above Massilia referred to travelling hawkers as sigunnai, a word that strongly resembled the ethnonym of the Sigynnae, a nomadic tribe located at the time in Eastern Europe. However, the term may have been derogatory and the Sigynnae are generally considered to have been Scythian (or members of another Iranian speaking tribe).
Лигурия тілі - кельт емес үнді-еуропалық тіл
Француз тарихшысы және филологы Мари Анри д'Арбуа де Джубенвилл лигурия тілі Батыс Еуропада сөйленген алғашқы үнді-еуропалық тіл болуы мүмкін деп санайтын және оның сикул тілімен байланысы бар екенін айтты. "Еуропаның алғашқы тұрғындары" еңбегінде (2-басылым, 1889–1894) Джубенвилл лигурия тілі Корсика, Сардиния, Шығыс Испания, Оңтүстік Франция және Батыс Италияда қолданылған алғашқы үнді-еуропалық тіл болуы мүмкін екенін жорамалдады, бұл аймақтағы жер атауларындағы –asco, –asca, –usco, –osco, –osca және –inco, –inca сияқты жұрнақтармен бейнеленген көзге көрінетін тілдік іздерге негізделген. (Джубенвилл келтірген корсикалық топонимдер мысалдары үшін "Корсиканың тарихы" деген бетке қараңыз.) Лигурияның кеңінен таралған тілдік негіз болғаны туралы гипотеза кеңінен қабылданбаған, сонымен қатар нақты жоққа да шығарылмаған. Басқа тіл білімі мамандары Джубенвиллдің идеясын дамытты. Джулиус Покорни оны Батыс Еуропаның аймағында кездесетін деп есептелетін "Пан-Иллирий" (немесе "Иллиро-Венетик") үнді-еуропалық тілдер тобының негіздерінің бірі ретінде бейімдеді. Пол Кречмер лигурия тілінің іздерін Лепонт жазуларында байқады (бірақ бұл жазулар кейіннен кельт тіліне жатқызылды). Ханс Краге өзен атауларына ден қойып, осы тұжырымды ескі еуропалық гидронимия теориясына айналдырды.
French historian and philologist Marie Henri d'Arbois de Jubainville held that Ligurian may have been the first Indo European language spoken in Western Europe and was related to Sicel. In his work Premiers Habitants de l'Europe (2nd edition 1889–1894), Jubainville proposed that Ligurian may have been the first Indo European language spoken in Corsica, Sardinia, eastern Spain, southern France and western Italy, based on the occurrence there of an apparent substrate, represented by place names ending in asco, asca, usco, osco, osca as well as inco, inca. (For examples of the Corsican toponymy cited by Jubainville, see Prehistory of Corsica.) The hypothesis of a wider Ligurian substrate has never been generally accepted or conclusively rejected. Other linguists expanded on Jubainville's idea. Julius Pokorny adapted it as one basis of a hypothetical "Pan Illyrian" (or "Illyro Venetic") branch of Indo European, supposedly found across western Europe. Paul Kretschmer saw evidence for Ligurian in Lepontic inscriptions (although these were later generally seen as Celtic). Hans Krahe, focusing on river names, converted the concept into his theory of Old European hydronymy.
Лигурия тілі келт немесе итало-келт тілдері
Камиль Джульян (1859 – 1933) прото-итало-кельт тілінің (немесе «кельт тіліне дейінгі») лигурия тілімен сәйкес екенін ұсынды. 1934 жылы Анри Губерт бұл теорияның кең қолдау таппағанын және нақтылы түрде жоққа шығарылмағанын атап өтті. (Губерт бұл теорияның беделіне Джульянның тағы бір гипотезасының, яғни итало-кельт «біртұтас империясының» болғандығы туралы пікірінің де кері әсер еткенін қосты. Деламарре айтқан екінші мәселеден тағы бір мүмкіндік көрінеді: б.з.д. 102 жылы Аква Секстия шайқасында Рим Республикасы үшін күрескен лигуриялық әскерлер Ютландиядан келген германдық Амброн тайпасымен бетпе-бет келді, олар шайқас дауысы ретінде «Амброн!» деп айғайлады. Лигуриялықтар бұл айғайды өз халқының ежелгі баламалы атауымен (outôs kata genos onomazousi Ligues) бірдей естіп, «Амброн!» деп жауап берді. Ютландиялық Амброн тайпасының жартылай кельт тегі болғанын растайтын нақты дәлелдер табылмады, сонымен қатар Еуропаның басқа аймақтарында да осыған ұқсас аттар кездеседі – бұл екі этнонимнің сәйкес келуі кездейсоқ болғанын немесе олардың арасында алыс байланыс болғанын көрсетеді.
An identification of Proto Italo Celtic (or "Pre Celtic") with Ligurian was proposed by Camille Jullian (1859 – 1933). In 1934, Henri Hubert noted that this theory had never been widely supported, or conclusively disproven. (Hubert added that its standing had not been assisted by an association with another of Jullian's hypotheses, that there had also been something akin to an Italo Celtic "unified empire". Another possibility may be inferred from a second point made by Delamarre: that (according to Plutarch) in 102 BC, during the Battle of Aquae Sextiae, Ligurian troops fighting for the Roman Republic were facing the Ambrones – a Germanic tribe from Jutland – who began to shout "Ambrones!" as a battle cry. The Ligurians, who heard this as identical to an ancient alternate name for their own people (outôs kata genos onomazousi Ligues), returned the shout: "Ambrones!". No indisputable evidence has been found that the Ambrones of Jutland had partly Celtic origins, and tribes in other parts of Europe also had similar names – suggesting that either the two ethnonyms were coincidental homophones, or that a more distant connection existed.
Лигурия тілі - Үнді-Еуропа тіліне дейінгі тіл
Эрнст Гамилшег, Пиа Лавиоза Замботтти және Яков Малкиль сияқты ғалымдар ежелгі лигурия тілі индоевропалық тілге дейінгі тіл болған деп болжайды, сондай-ақ кельт (галдық) және итальян (латын) тілдерінің күшті ықпалы оның үстіне қабаттасқан. Олардың пікірінше, лигуриялықтар – Еуропаны кем дегенде б.з.д. V мыңжылдықтан бері мекендеген ежелгі индоевропалық емес халықтардың қалдықтары. Бұл халықтардың өз тілдері болған, оларды индоевропалық көші-қон толқындары басталарға дейін сақтап келген. Кейіннен келгендер лигуриялықтардың жерлерін жаулап алып, оларға өз мәдениеті мен тілін таңды. Бір қиындыққа назар салынды – егер лигуриялықтар кельт емес немесе тіпті индоевропалық емес деп есептелсе, ал классикалық авторлар лигуриялық деп атаған көптеген жер-және тайпалық атаулар кельттік сипатта болса, лигуриялық сөздерді жинағанда барлық кельт атауларын жою және лигуриялық тілі кельттік немесе индоевропалық емес екенін дәлелдеу үшін өңделген осы деректерді пайдалану дұрыс емес.
Scholars, such as Ernst Gamillscheg, Pia Laviosa Zambotti and Yakov Malkiel, posit that ancient Ligurian was a pre Indo European language, with significant late Indo European influence, especially Celtic (Gallic) and Italic (Latin), superimposed on the original language. Their thesis is that the Ligurians were survivors of the ancient pre Indo European populations that had occupied Europe, at least from the fifth millennium BC. These populations would have had languages of their own families, which they would have preserved until the onset of waves of Indo European migration. Later, the latter would conquer the territories, imposing their culture and language on the Ligurians. A risk of circular logic has been pointed out – if it is believed that the Ligurians are non Celtic or indeed pre Indo European, and if many place names and tribal names that classical authors state are Ligurian seem to be Celtic, it is incorrect to discard all the Celtic ones when collecting Ligurian words and to use this edited corpus to demonstrate that Ligurian is non Celtic or non Indo European.