Кіріспе
Оңтүстік Қытайдың жуан халқының әртүрлі тай тілдері. Жуан тілдері (/'dʒ/w/æ/ŋ/, /'dʒ/w/ɒ/ŋ/; автоним: Vahcuengh, 1982 жылға дейін: Vaƅcueŋƅ, Sawndip: 話僮, vah, 'тіл' және Cuengh, 'Zhuang';) – Гуанси провинциясында және Юньнань мен Гуандунның іргелес аймақтарында жуан халқы қолданатын оннан астам тай тілінің жиынтығы. Жуан тілдері біртұтас тілдік топты құрамайды, себебі солтүстік және оңтүстік жуан тілдері бір-біріне қарағанда басқа тай тілдерімен жақын туыс. Солтүстік жуан тілдері Гуйчжоу провинциясымен шектес аймақтағы солтүстік тай тілдерімен (Буйе тай тілі) диалектілік байланыс құрайды, ал оңтүстік жуан тілдері Вьетнамдағы нунг, тай және каолан сияқты орталық тай тілдерімен тағы бір диалектілік байланыс құрайды. Стандартты жуан тілі Вумингтің солтүстік жуан диалектісіне негізделген. Тай тілдерінің бастапқыда қазіргі Оңтүстік Қытайда пайда болғаны есептеледі, ал оңтүстік-батыс тай тілдерін (тай, лао және шань тілдері) қолданушылар қытайдың кеңеюіне байланысты көшіп кеткен. Вьетнамдықтарды атау үшін жуан және тай халықтарының бірдей экзонимін – kɛɛuA1 пайдаланатынын байқаған Джерольд А. Эдмондсон, жуан тілі мен оңтүстік-батыс тай тілдерінің арасындағы айырмашылықтың б.з.д. 112 жылы Цзяочжи құрылғанға дейін болмағанын айтты. Ол сондай-ақ тайлардың Оңтүстік Қытайдан б.з. 5 ғасырына дейін көшіп кеткеніне сендіреді, осы кезде Қытайда қалған тайлар әулеттік атын қабылдай бастады.
The Zhuang languages (/'//dʒ//w//æ//ŋ//, //'//dʒ//w//ɒ//ŋ/; autonym: Vahcuengh, , pre 1982: Vaƅcueŋƅ, Sawndip: 話僮, from vah, 'language' and Cuengh, 'Zhuang'; ) are any of more than a dozen Tai languages spoken by the Zhuang people of Southern China in the province of Guangxi and adjacent parts of Yunnan and Guangdong. The Zhuang languages do not form a monophyletic linguistic unit, as northern and southern Zhuang languages are more closely related to other Tai languages than to each other. Northern Zhuang languages form a dialect continuum with Northern Tai varieties across the provincial border in Guizhou, which are designated as Bouyei, whereas Southern Zhuang languages form another dialect continuum with Central Tai varieties such as Nung, Tay and Caolan in Vietnam. Standard Zhuang is based on the Northern Zhuang dialect of Wuming. The Tai languages are believed to have been originally spoken in what is now southern China, with speakers of the Southwestern Tai languages (which include Thai, Lao and Shan) having emigrated in the face of Chinese expansion. Noting that both the Zhuang and Thai peoples have the same exonym for the Vietnamese, kɛɛuA1, from the Chinese commandery of Jiaozhi in northern Vietnam, Jerold A. Edmondson posited that the split between Zhuang and the Southwestern Tai languages happened no earlier than the founding of Jiaozhi in 112 BC. He also argues that the departure of the Thai from southern China must predate the 5th century AD, when the Tai who remained in China began to take family names.
Түрлері
Жуан тілін (немесе тілдер тобын) қытай тіл білімі мамандары солтүстік және оңтүстік "диалектілерге" (қытайша fāngyán 方言) бөледі, олардың әрқайсысы да бірнеше ауызша түрлерге (қытайша tǔyǔ 土语 деп аталады) жіктеліп қарастырылған (Zhang & Wei 1997; Zhang 1999:29–30). "Солтүстік Жуан диалектісі" саналатын Юймин диалектісі Жуан тілінің "стандартты" немесе беделді диалектісі деп есептеледі және үкімет тарапынан белгілі бір ресми қолданыстар үшін жасалған. Оңтүстік Жуан тілінің түрлерінде демімен айтылатын дауыстар болса, Солтүстік Жуан тілінің түрлерінде олар жоқ. Әрбір түрге байланысты 5-тен 11 тонға дейін болатын 60-тан астам ерекше дыбысталу жүйелері бар. Чжан (1999) 13 Жуан тілінің түрін анықтады. Лингвистика институтының кейінгі зерттеулері олардың кейбіреуі өзара түсініспейтін, жеке тілдер екенін көрсетті, бұл нәтижеде 16 бөлек ISO 639-3 кодының пайда болуына әкелді.
Жақында сипатталған сорттар
Джонсон (2011) Юньнань провинциясының Вэншань префектурасындағы төрт ерекше чжуан тілін ажыратады: Нонг чжуан, Йей чжуан, Дай чжуан және Мин чжуан. Олардың барлығы Оңтүстік чжуан тілдеріне жатады, тек Йей чжуан ғана Солтүстік чжуан тілі. Мин чжуан – бұл Джонсон (2011) жұмысына дейін ешқашан сипатталмаған, жақында табылған Оңтүстік чжуан тілінің түрі. (Толық ақпарат алу үшін Вэншань чжуан және мяо автономиялық префектурасы#Этностық топтар бөлімін қараңыз).
Пян чжуан және Мян чжуан – Қытайдың Гуанси провинциясының Дебао округінде сөйленетін, жақында сипатталған Оңтүстік чжуан (Орталық тай) тілдері.
Жазу жүйелері
Чжуан тілдері мың жылдан бері ежелгі саундип жазуымен жазылып келеді, ал бұрын саунгоек жазуы қолданылған болуы мүмкін. Саундип қытай таңбалары негізінде құрылған, вьетнамның chữ Nôm жазуына ұқсас. Кейбір саундип логограммалары тікелей хан таңбаларынан алынса, ал қалғандары қытай таңбаларының құраушы бөліктерінен жергілікті түрде жасалған. Ол ән жазу үшін, сондай-ақ соңғы кезде халықты мемлекеттік отбасылық жоспарлау саясатын сақтауға шақыру үшін қолданылып келеді. Пішіндегі жазулар және басқа да жазу түрлері де кейде қолданылған. 1957 жылы стандартты Чжуан тілін жазу үшін латын әріптеріне негізделген, кириллица және IPA әріптерімен толықтырылған жаңа жазу енгізілді. 1982 жылы ол тек латын әріптерін пайдалану үшін жаңартылды. Бұл жазулар тиісінше "ескі" және "жаңа" Чжуан деп аталады. Буйе тілі латын әріптерімен жазылады.