Wiremu Kīngi Te Rangitāke: Te Āti Awa басшысы және Taranaki соғысының қайраткері

Кіріспе

Вирему Кинги Те Рангитаке (шамамен 1795 – 13 қаңтар 1882), Те Ати Ава тайпасының маори басшысы, Бірінші Таранаки соғысындағы маори күштерінің жетекшісі болды. Ол 1795-1800 жылдары Уайтара маңындағы Манукорихи пасында дүниеге келген. Ол Те Рере та Уангаванга мен Те Кехудың үш ұлының бірі еді. Ол әкесі Те Рере та Уангавангамен бірге мылтық соғыстарынан туындаған үлкен алабалықтар мен көші-қондарға қатысты. Олар 1832 жылы Пукерангиора мен Отаканы қоршауға алған. 1822 жылы Каухиадан Вайканеге дейінгі саяхатында олар Те Раупарахамен бірге соғысқан болуы мүмкін. 1824 жылы ол қайтып оралып, 1834 жылы тайпаны Вайканеге қоныстандырды. Дегенмен, ол көбінесе Солтүстік Таранакидегі Уайтарамен байланысты болды. 1839 жылы полковник Уильям Уэйкфилд аймақты аралап, маори басшыларын тайпалық жерлердің көп бөлігін Жаңа Зеландия компаниясына беруге келістірді. Бұл мәміле үлкен қиындықтар туғызып, соңынан соғысқа әкеп соқты. Те Ати Ава бастапқыда пакехалардың (еуропалық қоныс аударушылардың) және олардың жаңа үкіметінің келуінен туындаған өзгерістерді қабылдады. 1840 жылдың мамырында олардың басшылары Уайтанги шартына қол қойды және 1843-1844 жылдары миссионерлер үшін үлкен әдемі шіркеу салды. 1842 жылдың 31 қаңтарында Солтүстік Таранакидің барлық аймағы Эгмонт мүйісінен солтүстікке қарай Тонгапоруту өзеніне дейін Кати Те Уэровородан сатып алынды, ол кейіннен бірінші маори королі болды. Келісім ағылшын және маори тілдерінде жарияланды. Төленген құны – 150 фунт стерлинг, 2 жылқы, 2 жабдық, 2 бауыры және 100 көрпе болды. Үкіметке сатылған жерге Те Уэровороның билігінде болған Уайтара маңындағы барлық жерлер кірді. Алайда, наразылық Уильям Испания жер комиссары Нью-Плимут қоныс аударушыларына 200 км² тайпалық жерді берген кезде басталды. Вирему Кинги губернатор Роберт Фицройға хат жазып, олар тайпалық жерлерін, әсіресе Уайтара маңындағы жерлерін бермейтінін айтты. Олардың жағдайы қоныс аударушылардың ойында әлсіреген, өйткені тайпаның көп бөлігі 1822 жылдан бері оңтүстікке қарай 250 км қашықтықтағы Вайкане маңында тұрды. Алайда, үкімет тарапынан қарсылықтарға қарамастан, олар 25 жылдан кейін, 1848 жылы Таранакиге оралып, Уайтара маңындағы аймаққа қоныстанды. Грей Те Атиаваның Вирему Кинги 1846 жылы Веллингтондағы соғыста үкіметтік күштердің жағында болған құнды одақтас екенін мойындады. Грей патшаға адалдығын көрсеткен адамға қарсы әрекет етуге асықпады. Келесі 11 жылда үкімет пен қоныс аударушылар тайпалық жерлерді көбірек алуға көптеген әрекеттер жасады, бірақ олар Жаңа Плимут маңындағы 20 км² жермен шектелді. Вирему Кинги тайпаның жерінен ешбір бөлігін беруден бас тартты. Бірте-бірте екі халық арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Алайда, жерді сақтап қалу туралы алаңдауға қарамастан, Кинги көбінесе Вайкатоға бағытталған Король қозғалысын қолдамады. 1859 жылы Кингимен қақтығысқан кішігірім тайпа басшысы Тейра губернатор Томас Гор Браунға тікелей жер ұсынды. Үкімет көптеген ықпалды миссионерлер, мысалы Октавиус Хэдфилд және бұрынғы Бас судья Уильям Мартиннің бұл сатып алу заңсыз екенін ескерткеніне қарамастан, ұсынысты қабылдады. Кингидің бас тартуы жағдайды одан бетер қиындатты. Белгілі қоныс аударушылар оны қоршауға алып, жер аударуды және егер ол бір оқ атса, асып тастауды талап етті. Үкімет алға басып, жерді зерттеу жұмыстарын аяқтағаннан кейін, жерді әскерилер басып алып, маорилердің басып алуын болдырмау үшін жерді зерттеушілерді жіберді. Те Атиава халқы оларды тоқтатып, әскерді жіберді. Бірінші Таранаки соғысының алғашқы оғы 1860 жылдың 17 наурызында атылды. Соғыс бір жылға созылды және маорилердің пакехалардан жақсы тактикалық шешімдер қабылдайтынынан басқа ештеңе шешілмеді. Үкімет мәселені қайта қарауға келіскен кезде, жағдай шиеленісіп, үш жылдан кейін губернатор Джордж Грей сатып алудан бас тартты. Соғыстан кейін Кинги Уайтара өзенінің жоғарғы ағысындағы Мантутагихиядағы Нгати Мару халқымен бірге пакехалардың ықпалындағы аумақтардан тыс жерлерге шегінді. 1863 жылы Кинги осы науқанға қатысу үшін Вайкатоға барды. Ол генерал Кэмеронның Меремередегі жеңілісінен кейін Рангири Пада болды. Көптеген басшылар сияқты ол да британдық әскердің, отаршылдар мен купапалардың (адал) маорилердің қолдауымен Рангиририден кетуіне себеп тапты. Британдық канонерлік қайықтар пайда болған кезде Вирему Кинги 12 жылдан кейін Нью-Плимутқа оралып, пакеха үкіметімен татуласты. Кейін ол Парихакаға зейнетке шықты, онда ол бірнеше жыл бойы пророк Те Ухити о Ронгомаймен бірге тұрды. Оның соңғы жылдары Уайтара маңындағы Каингаруде өтті, онда ол 13 қаңтар 1882 жылы қайтыс болды. 2004 жылы Нью-Плимут округінің кеңесі Уайтанги шарты бойынша Те Атиава талаптарын өтеу үшін пайдаланылатын жағдайда, Уайтарадағы 146 гектар жерді Корольге сатуға келісім берді. Жалдаушылар 2008 және 2011 жылдары сәтсіз заңдық қарсылық көрсетті. Оның ұлы немересі Джек Маклеод болды, ол Жаңа Зеландияның регби лигасы командасы үшін тоғыз матч өткізіп, Таранаки, Окленд, Окленд маори және Жаңа Зеландия маори құрамаларын өкілдік етті. Маклеодтың анасы Ада Рахунга Маклеод (құдайы Петерс) болды, ол Кингидің екінші әйелінен (Хаупани Мере Петерс) туған немересі еді.

Wiremu Kīngi Te Rangitāke (c. 1795 – 13 January 1882), Māori Chief of the Te Āti Awa Tribe, was leader of the Māori forces in the First Taranaki War. He was born in 1795 1800 in Manukorihi pa, near Waitara. He was one of the 3 sons of Te Rere tā whangawhanga and Te Kehu. He and his father Te Rere tā whangawhanga were involved in the major disturbances and migrations caused by the Musket Wars. They were probably involved in the sieges of Pukerangiora and Otaka in 1832. They also probably fought alongside Te Rauparaha during his tribe's journey from Kawhia to Waikanae in 1822. He returned in 1824, and led the tribe to settle in Waikanae in 1834. However, he is mainly associated with Waitara in Northern Taranaki. In 1839 Colonel William Wakefield toured the area and persuaded the Māori chiefs to sign various deeds that transferred ownership of most of the tribal land to the New Zealand Company. The transaction was to cause a great deal of trouble and eventually was a factor that led to war. Te Āti Awa initially accepted the changes brought about by the arrival of Pākehā (European settlers) and their new government. In May 1840 their chiefs signed the Treaty of Waitangi and in 1843–1844 they built a large and beautiful church for the missionaries. On 31 January 1842 the whole of Northern Taranaki from Cape Egmont northwards to the Tongaporutu River was purchased by the crown from Kati Te Wherowhero, who later became the first Maori king. The deed was printed in both English and Maori. The price paid was 150 pounds, 2 horses, 2 saddles, 2 bridles and 100 blankets. The land sold to the government included all the land around Waitara which was under the mana of Te Wherowhero. However, disenchantment began when the Land Commissioner, William Spain, awarded the New Plymouth settlers 200 km² of tribal land around New Plymouth. Wiremu Kīngi wrote to Governor Robert FitzRoy making it clear that they would not yield their tribal lands, particularly around Waitara. Their case was weakened in the minds of settlers because the bulk of the tribe were then living around Waikanae about 250 km to the south since 1822 23. However, despite opposition from the Government, they returned to Taranaki 25 years later, in 1848 and settled around Waitara. Grey recognised that Te Atiawa's Wiremu Kīngi had been a valued ally in the 1846 war in Wellington where he had sided with the government forces. Grey was reluctant to take action against someone who had shown his loyalty to the crown. Over the next 11 years the government and settlers made numerous attempts to acquire more of the tribal land, but were restricted to about 20 km² around New Plymouth. Wiremu Kīngi remained firm in his refusal to part with any of the tribal land. Gradually relations between the two peoples deteriorated. However, despite his concern with retaining land Kīngi did not support the largely Waikato centred King movement. In 1859 a minor tribal chief, Teira, who was feuding with Kīngi, made an offer of some land directly to Governor Thomas Gore Browne. The government accepted the offer despite warnings from many influential missionaries such as Octavius Hadfield and a previous Chief Justice, William Martin, that the purchase was illegal. The stakes grew as Kīngi refused to budge. Prominent settlers called for him to be surrounded, deported and, if he fired one shot, hanged. The Government pressed ahead and sent in surveyors, declaring that once the survey was complete, the land would be occupied by the military to prevent any Māori occupation. They were blocked by the Te Atiawa people, so the army was sent in. The first shots of the First Taranaki War were fired on 17 March 1860. The war lasted a year and decided nothing except that the Māori were better tacticians than the Pākehā. There followed an uneasy truce when the government agreed to re examine the question and, three years later, Governor George Grey renounced the purchase. After the war Kīngi withdrew inland beyond the areas influenced by the Pākehā with the people of Ngati Maru at Manutangihia, in the upper reaches of the Waitara River. In 1863 Kīngi went to the Waikato to take part in this campaign. He was at Rangiriri Pa after the defeat at Meremere by General Cameron. Like many of the leaders he found a reason to leave Rangiriri as the British army, supported by militia and kupapa (loyal) Maori closed in. When the British gunboats appeared Wiremu Kīngi left After 12 years he returned to New Plymouth to make his peace with the Pākehā government and later retired to Parihaka where he lived with the prophet Te Whiti o Rongomai for several years. His last years were spent at Kaingaru near Waitara where he died on 13 January 1882. In 2004, the New Plymouth District Council resolved to sell 146 ha of land at Waitara to the Crown on condition that it was used in settlement of Te Atiawa claims under the Treaty of Waitangi. Leaseholders mounted unsuccessful legal opposition in 2008 and 2011. His great grandson was Jack McLeod who played nine matches for the New Zealand rugby league team and represented Taranaki, Auckland, Auckland Māori and New Zealand Māori. McLeod's mother was Ada Rahunga McLeod (nee Peters), who was Kingi's granddaughter from his second wife (Haupani Mere Peters).