Кіріспе
Сүтқоректілер түрі Тукукси (Sotalia fluviatilis), Перуде bufeo gris немесе bufeo negro деп те аталады, Амазонка бассейні өзендерінде кездесетін өзен дельфинінің бір түрі. Тукукси сөзі тупи тіліндегі tuchuchi ana сөзінен шыққан және қазір бұл түрдің жалпылама атауы ретінде қолданылады. Бото сияқты "нағыз" өзен дельфиндері таралған географиялық аймақтарға ұқсас болғанымен, тукукси генетикалық тұрғыдан олармен тығыз байланысты емес. Оның орнына, ол мұхит дельфиндері (Delphinidae) тұқымына жатады. Сыртқы пішіні бөтелке мүңкілдеген дельфиндерге ұқсас, бірақ Sotalia деген жеке туысқа жатқызуға жеткілікті ерекшеліктері бар. Жағалау және теңіз жағалауында кездесетін, бұрын тукуксипен бірге жіктелген Гвиана дельфіні (Sotalia guianensis) жақында жеке түр ретінде мойындалды.
The tucuxi (Sotalia fluviatilis), alternatively known in Peru bufeo gris or bufeo negro, is a species of freshwater dolphin found in the rivers of the Amazon basin. The word tucuxi is derived from the Tupi language word tuchuchi ana, and has now been adopted as the species' common name. Despite being found in geographic locations similar to those of 'true' river dolphins such as the boto, the tucuxi is not closely related to them genetically. Instead, it is classed in the oceanic dolphin family (Delphinidae). Physically, the species resembles the bottlenose dolphins, but differs sufficiently to be placed in a separate genus, Sotalia. The Guiana dolphin (Sotalia guianensis), a related dolphin present in coastal and estuarine environments and formerly grouped together with the tucuxi, have recently been recognized as a distinct species.
Сипаттама
Тукукси жиі сипатталады (төмендегі сілтемелерді қараңыз) бөтелке мұрынды дельфинге ұқсас көрінеді, бірақ оның ұзындығы әдетте шамамен 1,5 м (4,9 фут) болады. Дельфиннің арқасы мен қабырғалары ақшыл-көк сұр түсті. Қарны жағы әлдеқайда ақшыл, көбінесе қызғылттым. Бұл қызғылт түс қан ағынының артуынан немесе күшеюінен туындауы мүмкін деген болжам бар. Жұмсақ қанаты әдетте сәл иілген. Мұрыны анық көрінеді және орташа ұзындықта болады. Жоғарғы және төменгі жақтарында 26-дан 36 жұпқа дейін тіс болады. Тукуксиде сүтқоректілер арасындағы ең жоғары энцефализация коэффициенттерінің бірі кездеседі.
Таксономия
Тукукси (Sotalia fluviatilis) 1853 жылы Гервайс пен Девилл, ал костеро (Sotalia guianensis) 1864 жылы Пьер Жозеф ван Бенеден сипаттады. Кейіннен бұл екі түр бір-бірімен шатастырылды, және екеуі де теңіз және тұщы су түрлерінің қосалқы түрлері ретінде қарастырылды. Бұл екі түрдің арасындағы айырмашылықтарды қайтадан дәлелдеген алғашқы зерттеу Монтейро Фильхо және оның әріптестері жүргізген үш өлшемді морфометриялық зерттеу болды. Содан кейін Кунья және оның әріптестерінің молекулалық талдауы Sotalia guianensis генетикалық тұрғыдан Sotalia fluviatilis-тен ерекшеленетінін нақты көрсетті. Бұл нәтиже Кабальеро және оның әріптестері көбірек гендерді қолданып, қайта растады. Қазіргі таңдағыда ғылыми қауымдастық екі түрдің бар екенін қабылдады.
Тарату
Тукукси Амазонка өзенінің көп бөлігі мен оның көптеген салаларында таралған, сондай-ақ Венесуэла, Бразилия, Перу, Эквадор және Оңтүстік-Шығыс Колумбияда кездеседі. Ориноко өзенінде де көптеген жекелеген тукуксилер байқалған, бірақ олардың тукукси мекендемесі ме, әлде costero ме екені әлі анық емес. Жақында тукукси Бразилияның Солтүстік-Шығыс бөлігінде, мысалы Амапа штатында, Амазонка алабынан гөрі көбірек алаптарда таралғаны анықталды. Бұл түр тек тұщы сулы ортада ғана кездеседі.
Тамақ және жем-шөп жинау
Тукуксилер тығыз топта азықтанады, көбінесе балықты су бетінен бірнеше сантиметр төмен қуып, шапшаң қимылдар жасайды, ал балықтар олардың жолынан секіріп шығады. 30 түрлі балықтың олардың жемі екені белгілі, олардың кейбіреулері қорғалған көлдер мен арналарда тіршілік етеді, ал қалғандары тез ағысы бар өзендерде кездеседі.
Сиқырлы және діни қолдану
Тэкуксидің көзі, тісі және жыныс мүшелері Бразилияның солтүстігінде сәттілік, махаббат және қаржылық пайда әкелетін сиқырлы талисман ретінде сатылады. Осы дене мүшелерінен жасалған моншалар да қолданылады, олар суға шомылу арқылы жыныстық серіктестерді тартуға көмектеседі деп есептеледі. Жыныс мүшелерінен жасалған парфюмерия және ұнтақтар сияқты басқа да өнімдер құмарлықты қоздырғыш ретінде сатылады. Сиқырлы немесе діни мақсаттар үшін ауланған дельфиндердің саны және оның тэкукси популяциясына тигізетін әсері әлі белгісіз. Тэкукси, аймақтағы коммерциялық балық аулау үшін маңызды түрлер болып табылатын біріккен балықтармен қоректенеді. Олар әсіресе Жапура өзенінің төменгі ағысында коммерциялық балық аулау торларына ілігіп қалуға осал. Кездейсоқ немесе қасақана ауланған дельфиндердің денелері пиракатинга балық аулау үшін жем ретінде жиі пайдаланылады.
Қорғау
Тукукси жоғарыда сипатталған аймақтарға эндемик; нақты популяциясының мөлшері белгілі болмаса да, ол көптеп кездеседі. Адамдар үшін маңызды мәселе – балық аулау торлары. Амазонка бассейнінде тамақ үшін салған аңшылық туралы да хабарлар бар. Бұл түр үшін ерекше алаңдаушылық тудыратын нәрсе – алтын өндіру салдарынан судың, әсіресе сынаппен ластануы. IUCN бөгет салу арқылы мекендеу ортасының фрагментациясын да қауіп ретінде көрсетеді, бірақ оны толығырақ зерттеу қажет. Тукукси жабайы хайуанаттардың көшпелі түрлерін сақтау жөніндегі конвенцияның (CMS) II қосымшасына енгізілген. Ол II қосымшаға қолайсыз сақталу жағдайына байланысты немесе мақсатты келісімдер арқылы ұйымдастырылған халықаралық ынтымақтастықтан айқын пайда көруі мүмкін болғандықтан енгізілген.