Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Ұзын қанатты пилот киті, немесе калабалық кит (Globicephala melas) – мұхит дельфиндерінің ірі түрі. Ол Globicephala туыстығын қысқа қанатты пилот китімен (Globicephala macrorhynchus) бөліседі. Ұзын қанатты пилот киттерінің ерекше ұзын кеуде қанаттары болғандықтан осылай аталады.
Этимология
Қызылқанаттардың аты олардың топтарында "басшы" немесе алдыңғы жетекші жеке тұлға бар деген ерте замандағы сенімнен туындаған. "Globicephala" туысының атауы латын тіліндегі globus ("шар") және грек тіліндегі kephale ("бас") сөздерінің қосылуынан жасалған.
Таксономия
Бұл түрді алғаш рет 1809 жылы Томас Стюарт Трейлл жіктеді және "Delphinus melas" деген ат берді. Бірақ, бұл ғылыми атау кейін "Globicephala melaena" деп өзгертілді. Содан кейін 1986 жылы бұл түрге қатысты айқындама "melas" түріне қайта оралды.
Өлшемі
Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады. Аналықтарының ең ұзындығы дейін, ал салмағы дейін жетеді. Аталықтары аналықтардан айтарлықтай ірі болып, ұзындығы дейін, салмағы дейін жетеді. Бұл ұзын қанатты пилот китін дельфин тұқымдасының екінші ең ірі өкілі етеді, ал біріншісі – қасқыр кит (Orcinus orca).
Сыртқы келбеті
Жалпы атауына қарамастан, ұзын қанатты пилот киті – бұл дельфиннің ірі түрі. Бұл оркалар мен басқа да кейбір шағын киттерге де қатысты. Оның маңдайы дөңгелектелген, қара немесе қою сұр түсті, ал мойын және құрсақ аймақтарында ақшыл сұр немесе ақ түсті белгілер болады. Пилот киттердің мойнындағы осы ақшыл сұр дақ ілгек пішінін құрайды. Кейбір жекелеген киттерде арқа қанатының артында ашық түсті аймақ – «құбыжық» деп аталатын белгі, сондай-ақ көздің артында жоғары қарай иілген жолақ сияқты ерекше белгілер де болуы мүмкін. Арқа қанаты қалың және үшкірленіп келген пішінде, ал жануардың ұзындығының шамамен үштен бірін құрайды. Бұл түрдің жалпы атауы оның денесінің ұзындығының 18-27 пайызын құрайтын, орақ пішіндес, ұзын кеуде қанаттарына байланысты берілген. Тісті киттерге жататындықтан, пилот киттерде бір ғана демік тесігі болады. Көптеген киттердің түрлері үшін еркек және әйелді ажырату қиынға соғады. Ұзын қанатты пилот киттер де осы ережеден тыс емес, бірақ бұрын еркектердің арқа қанаты ілгекті болса, әйелдерде болмайды деп есептелген. Жақында жүргізілген зерттеулер арқа қанатының пішіні жынысты ажыратудың сенімді тәсілі емес екенін көрсетті. Дегенмен, еркектер әдетте ірілеу болады, ал қанаттарының пропорционалдық өлшемдері және басқа да ерекшеліктер еркін жүретін пилот киттердің жынысын, кем дегенде, белгілі бір жас топтарында ажыратуға мүмкіндік беруі мүмкін. Ұзын және қысқа қанатты пилот киттердің таралу аймақтары әлемнің кейбір аймақтарында бір-бірімен тоғысады. Олардың арасындағы ерекшелік негізінен кеуде қанаттарының ұзындығы мен тістерінің санымен анықталады, сондықтан бұл аймақтарда екі түрді ажырату қиын.
Физиологиясы
Ұзын қанатты пилот киті зерттелген барлық сүтқоректілердің арасында ең көп неокортикальды нейрондарына ие, тіпті адамнан шамамен екі есе көп.
Әлеуметтік мінез-құлық
Ұзын қанатты пилот киттері өте әлеуметтік жаратылыстар. Олар көбінесе топтасып кездеседі, топтың мөлшері бірнеше жеке тұлғадан мыңнан астамға дейін жетеді. Дегенмен, 20-дан 150 жеке тұлғаны көбірек байқауға болады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл түр көбінесе 8-12 жеке тұлғадан тұратын шағын, ұзақ мерзімді әлеуметтік топтарды құрайды. Фарер аралдарындағы кит аулау кезінде жағаға шығарылған пилот киттерінің генетикалық зерттеулері киттердің арасындағы туыстық байланысты көрсетті, бұл әлеуметтік топтарда аналық желі бойынша байланыс бар екенін көрсетеді. Бұл аналық киттердің, және мүмкін аталықтарының да, өмір бойы аналарымен бірге болатынын білдіреді. Осы топтар жалпы мұрынды дельфиндермен, Атлантикалық ақжақ дельфиндермен және Риссо дельфиндерімен әлеуметтесетіні байқалған. Пилот киттері негізінен басқаяқты жәндіктермен қоректенеді, бірақ кейбір аймақтарда балық диетасында басым болуы мүмкін. Солтүстік-батыс Атлантикадағы киттер негізінен қысқа қанатты кальмармен қоректенеді деп саналады. Ұзын қанатты пилот киттерін құйрықтарымен суды шапалап, су бетінен басын көтеріп жүргенін көруге болады. Кейде олар секіріп те шығады. Бұл түрдің жапсарылуымен әйгілі. Жылдың белгілі бір мезгілінде, шамамен желтоқсаннан наурызға дейін, осы киттер Жаңа Зеландия жағалауында көптеп жағаға шығады. Жағаға шығу себептері толыққанды түсініксіз, бірақ пилот киттерінің мықты әлеуметтік байланыстары болғандықтан, бір кит жағаға шықса, топтың қалған бөлігі оны ұстап кетуі мүмкін деген гипотеза бар. Сондай-ақ, осы киттер өздеріне тиесілі емес бұзауларға күтім жасайтыны байқалған, бір зерттеуде осы күтімді көбінесе еркектер жасайтыны анықталды.
Байланыс
Ұзын қанатты пилот киттері әртүрлі дыбыстар шығарады. Сыңғырлау, сыбызғылау, шуылдау және басқа да байланыс мақсатында қолданылатын шақырулармен қатар, олар биосонардың эхолокация деп аталатын түрі ретінде жұмыс істейтін жылдам дыбыстарды да шығарады. Бұл киттерге өмір сүретін лайлы, қараңғы ортада эхоның қайта оралуын тыңдау арқылы "көруге" мүмкіндік береді. Пилот киттерінің шығаратын сыбызғылары мен импульсті шақырулары нақты түрлерге бөлінбейді, олар тұрғысынан бір үздіксіз қатарға орналасады. Бұл шақырулар кең жиілік диапазонында шығарылады, ол 1 кГц-тен 20 кГц-ге дейін байқалады. Жақындағы зерттеулер олардың дауыстық репертуарының көп бөлігі қайталап шығарылатын шақырулардан тұратынын көрсетті. Бұл қайталаулар киттердің басқа мінез-құлықтарына (мысалы, азық іздеу, саяхаттау және демалу) қарағанда әлеуметтену кезінде жиірек естіледі.
Шешім қабылдау
Ұзын қанатты кашалоттардың топтық, терең суға түсу кезінде, оң және сол қабырғаларындағы (перифериясындағы) аналықтары көбінесе жетекшілік етеді. Бұл, мал айдауда байқалатындай, мал тобының біртіктігін сақтауда маңызды рөл атқаратын қанаттағы айдаушылардың атқаратын қызметіне ұқсас болуы мүмкін. Зерттеу сонымен қатар, ересек еркектер мен жас кашалоттар да осы терең суға түсуді басқара алатынын, бірақ олар мұны әлдеқайда сирек жасайтынын көрсетті.
Диета
Ұзын қанатты кашалоттар жоғары деңгейдегі жыртқыштар болып табылады, олар түрлі түріндегі кальмарлар, осьтіңкөздер, қыбыршақтылар және балықтармен қоректенеді. Жем ретінде тіркелген балық түрлерінің мысалдары: шамбалық, Атлантикалық сельдь, күміс мерген, Атлантикалық скумбрия және тікенді акула.
Көбею
Әйелдер шамамен 8 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, ал еркектер шамамен 12 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Жүктілік шамамен 12-16 айға созылады және бұзаулану 3-6 жыл сайын болады. Бұзаулар әдетте туған кезде тұра алады және салмағы шамамен ... (салмақ көрсетілмеген). Бұзаулардың көпшілігі жазда туады, бірақ жыл бойы бұзаулану да болады. Жыныстық жағынан жетілгеннен кейін кейбір еркектер аналарымен бірге қалуы мүмкін деген деректер бар.
Паразиттер
Басқа паразиттердің ішінде, ұзын қанатты лоцман киттері Crassicauda carbonelli-ді қонақтайды, бұл нематодтар түрі тек қана қасаңда ғана табылған.
Көбірек
Ұзын қанатты кашалоттардың саны көп көрінеді, бірақ бүкіл әлемдік популяцияның жақындағы сенімді есебі жоқ және популяцияның өзгеруін бақылау үшін ұзақ мерзімді базалық деректер өте аз жиналған. Дегенмен, олардың көптігіне және қолжетімді ақпаратқа сүйене отырып, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оларды қазіргі таңда "Төменгі қызығушылық" санатында тіркеген. Ньюфаундленд маңынан табылған популяцияның консервативті бағалауынша, шамамен 13 000 жеке тұлға бар. Тағы бір зерттеу Солтүстік Атлантикада барлығы 780 000 жануар бар екенін көрсетті, бірақ бұл зерттеуде қысқа және ұзын қанатты кашалоттар екеуі де ескерілген, себебі оларды теңізде ажырату қиын.
Қазіргі таралу
Ұзын қанатты кашалоттар Солтүстік Атлантикада (Globicephala melas melas түршігі), сондай-ақ Оңтүстік жарты шарда (Globicephala melas edwardii түршігі) таралған. Солтүстіктегі кашалоттар кең аумақты қамтиды және АҚШ пен Канаданың шығыс жағалауында, Атлантика арқылы Азор және Фарер аралдары сияқты жерлерде, сондай-ақ Еуропаның батыс жағалауымен Гибралтар бұғазына және Солтүстік Африкаға дейін кездеседі. Оңтүстік мұхитында ұзын қанатты кашалоттардың 19-60° оңтүстік ендігі аралығында таралғаны болжанады, бірақ олар Антарктика конвергенция аймағында және басқа да аймақтарда жиі байқалады, бұл олардың 68° оңтүстік ендігіне дейін жететінін көрсетеді. Бұл түр Антарктикадағы теңіз мұзының жанында да шамаланған.
Тарихи таралуы
Дегенмен, қазіргі таңда тек екі ғана мойындалған тірі түр танылса, бұрын үшінші бір түрі Солтүстік Тынық мұхитының батысында, Жапония аймағында кездескен. Олардың 8-шы мен 12-ші ғасырлар аралығында жойылып қалғаны болжанып отыр. Бұл атаусыз форма тарихи әдебиеттерде сипатталған және Жапонияның бірнеше аймақтарында, мысалы Ребун аралы мен Чиба префектурасында қазба жұмыстарынан табылған қазба қалдықтарымен расталған. Олардың биологиялық нишасын осы аймақтың бір бөлігінде қазір кездесетін қысқа жүзбелі дельфиндер (pilot whales) толықтырған болуы мүмкін.
Басқа түрлермен өзара әрекеттесу
Кашалоттар кейде басқа киттерді мазалауы, тобымен шабуылдауы немесе қууы байқалады.
Қасқыр кит
Қасқыр китінің (killer whale) аңдау деректері әлемнің бірнеше аймағында, соның ішінде Исландияда және Гибралтар бұғазында тіркелген. Бұл, ұзақ қанатты пилот киттердің (long-finned pilot whales) азық үшін бәсекелестігіне немесе жыртқыштардан қорғану стратегиясына байланысты болуы мүмкін деп саналады. Жақында, ересек исландтық қасқыр китінің жаңа туған пилот китпен (pilot whale) анасы мен баласы сияқты бірге жүргені байқалды, бұл екі түрдің арақатынасы бұрынғыдан әлдеқайда күрделі болуы мүмкін деген пікірге жетеледі. Осы қасқыр кит бір жылдан кейін пилот киттердің үлкен тобымен өзара әрекеттескені көрілді. Бұл жаңа туған балауса асырап алынған ба, әлде ұрланған ба – әлі белгісіз.
Жаппай қаңғып қалу
Ұзын қанатты пилот киттері жаппай жағаға шығу оқиғаларында ең көп кездесетін түр. Ең ірі оқиға 1918 жылы Чатем аралдарында 1000 китпен тіркелді. Осы түрдің жаппай жағаға шығуы көбінесе Жаңа Зеландияда болғанымен, пилот киттері Солтүстік Еуропа, Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауы, Оңтүстік Америка және Африканың оңтүстік бөліктері сияқты көптеген басқа елдерде де жағаға шықты. 2017 жылдың 9 ақпанында Жаңа Зеландияның Farewell Spit-те 600-дан астам пилот киті жағаға шықты. Бұл құжатталған екінші ірі жаппай жағаға шығу оқиғасы болды.
Жармаға ұшыраған сулардан зерттеу
Ғалымдар әлем бойынша ұзын қанатты пилот киттерінің жаппай жағаға шығуынан бірқатар маңызды мәліметтер білді. Зерттеулер көрсеткендей, олар әрқашан туысқандық топтармен бірге жағаға шыққан жоқ, себебі бір жағаға шығу жағдайында бірнеше әулеттік желілер кездеседі.
Қазіргі сақтау жағдайы
Солтүстік және Балтық теңіздеріндегі ұзын қанатты пилот киттердің популяциялары жабайы жануарлардың көшпелі түрлерін сақтау туралы конвенцияның (CMS) II қосымшасына енгізілген, себебі олардың сақталу статусы нашар немесе арнайы келісімдермен ұйымдастырылған халықаралық ынтымақтастықтан айқын пайда көреді. Ұзын қанатты пилот кит Балтық, Солтүстік-Шығыс Атлант, Ирландия және Солтүстік теңіздеріндегі шағын тісті киттерді сақтау туралы келісімге (ASCOBANS), Қара теңіздегі, Жерорта теңізіндегі және іргелес Атлант мұхитындағы киттерді сақтау туралы келісімге (ACCOBAMS), Тынық мұхиты аралдары аймағындағы киттер мен олардың мекендеу орындарын сақтау туралы өзара түсіністік меморандумына (Тынық мұхиты киттері туралы өзара түсіністік туралы келісім) және Батыс Африка мен Макаронезиядағы манати және шағын тісті киттерді сақтау туралы өзара түсіністік меморандумына (Батыс Африка су сүтқоректілері туралы өзара түсіністік туралы келісім) қатысады.
Киттер аулау
Солтүстік Атлантикадағы Фарер аралдарында осы түрдің киттерін аулау алғашқы викингтердің сол жердегі қоныстануынан бері қалыптасқан. Фарьер тілінде "grindadráp" деп аталатын аң ауру негізінен жаз айларында жүзеге асырылады. Олар көбінесе коммерциялық емес деп есептеледі, бірақ адамдар аулаудан алынған үлестерін бөлісіп, қоғамдық деңгейде ұйымдастырғаннан кейін сата алады. Аңшылар пилот киттерін көптеген қайықтардан тұратын кең жарты шеңбермен алдымен қоршап алады. Кейін қайықтар пилот киттерін шығанаққа немесе фьордтың түбіне жетелейді. Бұл шара Фарьер аралдарының билігімен реттеледі, бірақ шағын киттерді аулауды реттемейтін Халықаралық киттерді аулау комиссиясымен реттелмейді. 2008 жылдың қараша айының соңына қарай Фарер аралдарының бас дәрігерлері пилот киттеріндегі сынаптың жоғары деңгейіне байланысты оларды адам тұтынуға жарамсыз деп санауға кеңес берді. Фарер аралдары әлемдегі соңғы ірі пилот киттерін аулау орындарының бірі болғанымен, бұл түр тарихи түрде басқа да аймақтарда аулауға түскен. 1947 жылы Норвегиялық кит аулаушы капитаны Канаданың Ньюфаундленд аймағындағы Тринити шығанағында өнеркәсіптік аулауды бастады. 1956 жылға қарай шамамен 10 000 пилот киті сәтті ауланып, өлтірілді. Бұл түр тарихи тұрғыдан Жаңа Англия жағалауында да аулауға түскен. Фарер аралдарынан басқа, әр жылдары Гренландияда да бірнеше пилот киті ауланады.
Туризм
Ұзын қанатты кашалоттар әлемнің кейбір аймақтарында, әсіресе Канаданың шығысында, киттерді қадағалау индустриясында экономикалық маңызға ие. Сент-Лоуренс шығанағында және Ньюфаундленд аймағында басқа да кит түрлері кездеседі, бірақ жазғы маусымда жағалау суларында ең көп көрінетіндердің бірі – осы кашалоттар. Бұл аймақтарда туристік сапарларға пайдаланылатын кемелер көбінесе ескі, қайта жабдықталған балық аулау кемелері немесе зодиактар болып табылады. Осы жерлерде кашалоттар шалғайдағы балықшы ауылдарының тұрғындарына қымбатты табыс әкеледі. Кашалоттарды қадағалаудың ұзын қанатты кашалоттарға тигізетін әсері жеткілікті зерттелмеген.
Мұражай үлгілері
1867 жылы Форт шығанағында өлтірілген ұзын қанатты лоттың қаңқасы 2019 жылы Ұлыбританиядағы Лидс қалалық мұражайында қойылды.