Кіріспе
Шығыс Азияның көп бөлігінде табиғи түрде өсетін бұғылардың бір түрі – сика бұғысы (Cervus nippon), сонымен қатар оны дақты бұғы немесе жапон бұғысы деп те атайды. Бұл түр Шығыс Азияның көп аймақтарында кездеседі және әлемнің басқа да аймақтарына әкелінген. Бұрынғыда оның ареалы оңтүстікте Солтүстік Вьетнамнан солтүстікте Ресейдің Шығыс аймақтарына дейін созылған.
The sika deer (Cervus nippon), also known as the Northern spotted deer or the Japanese deer, is a species of deer native to much of East Asia and introduced to other parts of the world. Previously found from northern Vietnam in the south to the Russian Far East in the north,
Этимология
Оның атауы «үйір» (鹿) деген жапон сөзінен келген. Жапонияда бұл түр «жапон бұғысы» деп белгілі; ニホンジカ (日本鹿); nihonjika. Қытай тілінде ол өрік гүлдеріне ұқсайтын дақтары үшін солай аталады.
Таксономия
Сика елені – Cervus туысына жататын, ірі елендер отбасының ішінде "нағыз" елендер деп аталатын елендер тобының мүшесі. Бұрын сикалар осы туысқа тоғыз басқа түрмен біріктірілген болатын; алайда, кейіннен бұл жануарлардың генетикалық тұрғыдан әртүрлі екені анықталды және олар басқа туыстарға қайта жіктелді. Қазіргі уақытта Cervus туысына жататын елен түрлері – сика, Шотландия, Еуразия және Солтүстік Африканың қызыл елені (Аргентина, Австралия, Жаңа Зеландияға әкелінген), сондай-ақ Солтүстік Американың вапити немесе шырша елені (C. canadensis), Сібір және Солтүстік Орталық Азия. ДНК деректері бұрын Cervus туысына жатқызылған түрлердің бұрынғыдай жақын туыс еместігін көрсетеді, нәтижесінде бірнеше жаңа туыс құрылды. Cervus түрлерінің ата-тегі Орталық Азияда пайда болған болуы мүмкін және сика еленіне ұқсас болған. Осы туыстың мүшелері бір-бірімен қоныстанған жерлерде будандасып, будандас тектің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұған сика мен вапити жатады; Шотландияның таулы аймақтарында жергілікті шотланд қызыл еленінің сикамен будандасуы шотланд елендерінің гендік қорына қауіпті деуге болады. Дегенмен, салыстыра келгенде, Америка Құрама Штаттарындағы инвазивті сика елендері Солтүстік Американың аққұйрықты, қасқыр және қарақұйрықты елендерімен будандаса алмайды, олардың барлығы жеке Odocoileus туысына жатады.
Кіші түрлер
Көптеген популяцияларда, әсіресе Қытайда, қанағаттандырмас генетикалық бұзылыс орын алды, сондықтан көптеген түршелердің статусы белгісіз болып қалуда. C. n. taiouanus, Тайвань
C. n. yakushimae, Якусима, Жапония
C. n. yesoensis, Хоккайдо, Жапония
C. n. yakushimae, Yakushima, Japan
C. n. yesoensis, Hokkaido, Japan
Сипаттама
Сика - жетілгеннен кейін дақтарын жоғалтпайтын сирек бұғылардың бірі. Дақтардың үлгісі аймаққа қарай өзгереді. Құрлықтағы түрлерінің дақтары ірі және айқын, ал Тайвань және Жапония түрлерінің дақтары көрінбейді немесе өте аз байқалады. Көптеген жасанды түрлер Жапониядан әкелінген, сондықтан оларда да айқын дақтар жоқ. Тегінің түсі махогоннан қараға дейін болады, сондай-ақ ақ түсті жекелеген өкілдері де кездеседі. Қыс айларында тегі қоюланып, қалыңдайды, дақтар азайады, ал еркектердің мойнында қалың жүнді шошақ пайда болады. Олар орташа мөлшердегі шөпқоректі жануарлар, бірақ түрлеріне қарай дене мөлшері мен жыныстық ерекшеліктері айқын байқалады, еркектер әйелдерден әлдеқайда ірі болады. Олардың иық биіктігіне дейін, ал бас және дене ұзындығы әртүрлі болады. Құйрығының ұзындығы шамамен құрайды. Ең ірі түрі – Маньчжур сикасы (C. n. mantchuricus), оның еркектерінің салмағы шамамен , ал әйелдерінің салмағы , ал ірі бұғыларының салмағыға жетеді, бірақ Езо сика бұқаларының салмағы туралы да мәліметтер бар. Ал Жапон сикасында (C. n. nippon) еркектердің салмағы , ал әйелдердің салмағы құрайды. Барлық сикалар да шаршы келген, нәзік аяқтары бар, қысқа, ұзын келмейтін, үшбұрышты бастары және белсенді мінез-құлқымен ерекшеленеді. Қорқынышқа білінгенде, олар американдық бұғы сияқты ерекше иілген құйрық көрсетеді. Сика бұғыларының мүйізі тік, қалың, маңдайшасынан жоғары қарай қосымша тірек тармағы бар және қабырғасы өте жуан. Алға қарай бағытталған аралық тірек жоғарғы жағындағы сызықты бұзып, әдетте екіге бөлінеді. Кейде сика мүйізінде жазық бөліктер (пальмация) дамиды. Әйелдердің маңдайларында ерекше қара түсті дөңгелектер болады. Мүйіздерінің ұзындығы түрлеріне қарай -ден астамға жетеді. Бұғылардың жұптасу кезеңінде (қу маусымы) ерекше қалың жүнді шошақтары пайда болады. Бұл бұғылардың метатарсал және преорбитальді бездері жақсы жетілген. Осы бездердің ұшпа компоненттері еркін жүретін әйелден зерттелді. Метатарсал безі 35 қосылыстан тұрды: ұзын тізбекті карбон қышқылдары, тік тізбекті альдегидтер, ұзын тізбекті спирттер, кетон және холестерин. Преорбитальді бездің құрамында C14-тен C18-ге дейінгі тік және тармақталған тізбекті май қышқылдары болды.
Мінез-құлық
Сика бұғысы күні бойы белсенді бола алады, бірақ адамдар жиі кездесетін жерлерде олар көбінесе түнгі уақытта әрекет етеді. Маусымдық көші-қон Жапония сияқты таулы аймақтарда кең таралған, мұнда қысқы жайылымдар жазғы жайылымдардан төменгі биіктікте орналасқан. Сика бұғысы өте дауысты түр, ол 10-нан астам әртүрлі дыбыс шығарады – жұмсақ үскіріктерден бастап қатты айқайларға дейін. Сика бұғыларының еркектері аумақтық болып келеді және резеңке маусымында (қыркүйектің басынан қарашаға дейін, бірақ кейде қысқа дейін созылатын) әйелдердің тобын қорғайды. Аумақтың мөлшері мекендеу ортасы мен бұғының дене бітіміне байланысты өзгереді; күшті, салауатты еркектер үлкен аумақтарды иеленуі мүмкін. Аумақтар бірнеше беткей шұңқырлар немесе "скрептер" арқылы белгіленеді, яғни алдыңғы аяқтарымен немесе мүйіздерімен қазылған шұңқырлар (ендігі 1,6 метрге, тереңдігі 0,3 метрге жетеді).
Тіршілік ету ортасы
Сика бұғылары Шығыс Азияның қоңыржай және субтропикалық ормандарында таралған, тығыз өсімдіктің астындағы бөлігі бар және қар жауынның шекті деңгейден аспайтын жерлерді ұнатады. Олар көбінесе орманның сиректеу жерлерінде жем іздейді. Батыс және Орталық Еуропа, Шығыс АҚШ және Жаңа Зеландия сияқты, олардың туған жерлеріне ұқсас ортасы бар аймақтарда әкелініп қоныстандырылған популяциялар кездеседі.
Халық саны
Сика бұғылары орташа және субтропикалық орманды аймақтарда қоныстанды, көбінесе ауыл шаруашылығы және басқа да адамдардың пайдалануына қолайлы жерлерде. Олардың таралған аймағы әлемдегі ең тығыз бейіттелген аймақтарды қамтиды, онда жүздеген жылдар бұрын орман кесілген. Олардың саны әртүрлі елдерде әртүрлі. Түрдің өзі жалпы алғанда жақсы жағдайда болғанымен, көптеген аймақтарда жойылу қаупі бар және кейбір жерлерде жойылған. Жапонияда әлемдегі ең ірі сика популяциясы бар. Нақты саны белгісіз болғанымен, жүз мыңнан асып түсуі мүмкін және консервациялық шаралардың күшеюі мен бір ғасырдан астам уақыт бұрын жойылған негізгі жыртқышы – жапон қасқырдың (Canis lupus hodophilax) жоқтығына байланысты әлі де өсуде. Басты жыртқыш жоқ болғандықтан, сика популяциясы күрт өсті және қазір көптеген аймақтарда тым көп, бұл орман мен егістік жерлерге қауіп төндіреді. Қазір оны сақтаудың орнына, оның санын бақылауға бағытталған шаралар қолданылуда. Керама аралдарындағы Керама бұғысынан (C. n. keramae) басқа, оның ешбір түршесі жойылу қаупіне тап болған жоқ. Қытайда бұрын сиканың ең көп саны болған, бірақ мыңдаған жылдар бойы аң аулау және орталықтың жоғалтылуы олардың санын 1000-нан кемге дейін азайтты.
Кірісілген популяциялар
Сика еліктері Эстония, Латвия, Литва, Австрия, Бельгия, Дания, Франция, Германия, Ирландия, Нидерланды, Норвегия, Швейцария, Ресей, Румыния, Жаңа Зеландия, Австралия, Филиппин (Жоло аралы), Польша, Швеция, Финляндия, Канада, Ұлыбритания және АҚШ (Делавэр, Канзас, Мэриленд, Оклахома, Небраска, Техас штаттарында) сияқты көптеген елдерге таралды. Еуропаға енгізілген сүтқоректілердің зиянды әсерін бағалаған зерттеулерде сика еліктері қоңыр егеуқұйрық және сусармен бірге қоршаған орта мен экономикаға ең көп зиян келтіретін жануарлардың қатарында болды. 1900 жылдары король Эдуард VII Сика елігінің жұбын Джонға, екінші Монтегю де Болие баронына сыйға берді. Бұл жұп Соули Вудқа қашып, қазіргі Нью-Форест орманында кездесетін сика еліктерінің негізін қалады. Олардың тез көбейіп кетуіне байланысты, 1930 жылдары олардың санын реттеу үшін қырқыла бастады.
Аң аулау
Өзінің бастапқы таралған аймағында және көптеген жаңадан қоныстандырылған аймақтарда, сика ерекше құнды және ұстау қиын аңшылық нысаны ретінде есептеледі. Ұлыбританияда, Ирландияда және Еуропаның материктік бөлігінде сика жергілікті бұғылардан өте ерекше тіршілік ету стратегияларын және қашу тактикасын көрсетеді. Олар қызыл бұғы секілді қашқанда, көбінесе жасырынуға бейім, ал қауіп туғанда, қысылып, ішін жатып алады. Британ аралдарында сика жаңа және толыққанды орман алқаптарына елеулі қауіп деп есептеледі, сондықтан мемлекеттік және жеке орман шаруашылығы мекемелері жыл бойы қатаң қырқу саясатын қолданады. Сика еленінің негізгі жыртқыштарына жолбарыстар, қасқырлар, барыстар және қоңыр аюлар жатады. Линкастар мен алтын бүркіттер жас бұғыларды аулайды.
Аққұйрық
Бағаналық мүйіз (құрғатылған жетілмеген мүйіз) дәстүрлі қытай медицинасында кеңінен қолданылатын ингредиент, ал Қытайда сика бұғылары көптен бері мүйіз саудасы үшін үйретілген, басқа бірнеше түрлермен қатар. Тайваньда Формоза сикасы және Формоза самбар бұғысы (Cervus unicolor swinhoei) бағаналық мүйіз өндіру үшін шаруашылықта өсірілген. Жапония – Шығыс Азияда сика бұғыларын бағаналық мүйіз үшін шаруашылықта өсірмеген жалғыз ел. Мүйіз саудасы үшін өсірілген басқа бұғылар: Торольд бұғысы (Cervus albirostris), Орталық Азияның қызыл бұғысы (Cervus canadensis affinis) және американдық бұғы (Cervus canadensis canadensis).
Мәдени маңызы
Синто дінінде Шика еліктері адамдар мен ками арасындағы елші деп есептеледі.