Кіріспе

Эстония музыкасының шолуы. Эстониядағы музыканың жазба тарихы 12 ғасырға дейін жетеді.

Тарих

Эстондық ән мен би туралы ең алғашқы айғақ Саксо Грамматикустың "Gesta Danorum" (шамамен 1179 жыл) еңбегінде кездеседі. Саксо эстондық жауынгерлердің эпикалық шайқас күтіп отырған түні ән шырқағанын айтады. Эстон халық музыкасы дәстүрі шамамен 2 кезеңге бөлінеді. Ескі халық әндері "рундық әндер" деп те аталады, бұл поэтикалық өлшемдегі "региверс" өлең түрінің барлық фин тілдес халықтарына ортақ екендігін көрсетеді. Рундық ән салу 18 ғасырға дейін эстондықтар арасында кеңінен таралған, содан кейін оның орнын ритмикалық халық әндері баса бастады. Кәсіби эстондық музыканттар 19 ғасырдың соңында, эстон ұлттық ояну кезеңінде пайда болды. Ең белгілі эстондық композитор – Арво Пярт.

Халықтық музыка

Эстондық эпостық поэзия (эстонша: regilaul) кеңінен жазылып, зерттелген, әсіресе әйелдер орындағандары. Олар жұмыс әндері, балладалар және әнделген жырлар сияқты түрлі формаларда кездеседі. Эпостық поэзияны зерттеудің алғашқы ғылыми жұмыстарының көп бөлігі 1860 жылдары Фридрих Рейнхольд Кройцвальд жасаған. Ол эстон ұлттық эпосын – «Калевипоэгті» құрастыру үшін regilaul тақырыптарын пайдаланған. Бірақ 20-ғасырға келгенде regilaul әндері Эстонияда көбінесе жоғалып кетті, тек Сетумаа мен Кихнуда ғана сақталды. Шепшілер қолданған жел аспаптары, мысалы, karjapasun және vilepill бұрын кең таралған, бірақ қазір сирек ойналады. Скрипка, цимбал, концерттина және аккордеон сияқты басқа аспаптар полька немесе басқа би музыкасын орындау үшін қолданылады. Каннель – эстондық диаспораның Солтүстік Америкада өз Отанынан гөрі көбірек танымал болған аспабы, онда Игорь Тоннурист және Тууле Канн сияқты белгілі музыканттар бар. Эстон халық әнінің көрнекті мысалы – «Шаян құрғақ жерде өмір сүрді» немесе жай ғана «Шаян әні» деп аталады. Әннің мәтінінде ежелгі заманда шаянның аяқтары болған және құрғақ жерде өмір сүргені айтылады. Ол егеуқұрттарды, мысықтарды жойған және оны мысықтай ұстаған. Бір күні екі мачты желкенді кеме үлкен мөлшерде тұз тасыған. Сол кезде тұз қымбат болған. Саам деп аталатын бірлігі алтыннан 100 есеге тұрған. Кемеде шаян болған. Ол тұз жегісі келгендіктен, тұз қаптарының айналасына тоннель қазып жүрген. Соңында ол кеме ағаш қабырғасын кесіп, оның суға батып кетуіне себеп болған. Бұл теңіз құдайы Нептунды ашуландырған. Ол шаянға: «Эй, шаян, кемеге тесік жасап, жаңа кемені батырдың, енді жаза ретінде теңізде өмір сүруге тиіссің!» деген. Кемедегі тұз теңізге құйылған, нәтижесінде теңіздің құрамы тұзды болған.

Ұлттық ояну

Эстонияның ұлттық оянуынан кейін алғашқы кәсіби эстон музыканттары пайда болды. Ең маңыздылары Рудольф Тобиас (1873–1918) және Артур Капп (1878–1952) болды. Содан кейін Март Саар (1882–1963), Артур Лемба (1885–1963), Хайно Эллер (1887–1970) және Сирилус Крек (1889–1962) сияқты басқа композиторлар да пайда болды.

20 ғасыр

1960 жылдары Кеңес үкіметі бұрынғы КСРО және Шығыс блогының түрлі аймақтарындағы этностық халық өнерінің түрлерін қолдауға көшті. 1964 жылы Вярскадан құрылған Лейко хоры біріккеннен кейін жергілікті этнографиялық топтар пайда болды, ал Эстония халық музыкасының аймақтық белгілері аз нұсқасы жақын арада эстондық шеңбер биімен, 1969 жылы Лейгарид құрылуымен дамыды. 1950 және 60 жылдары Герберт Тамперенің «Eesti rahvalaule viisidega» («Әуенмен Эстония халық әндері») атты халық әндері жинағы жарық көрді. Дәстүрлі музыканың алғашқы ұзын ойналатын пластинкасы «Eesti rahvalaule ja pillilugusid» («Эстония халық әндері және аспаптық пьесалар») 1967 жылы шықты. 1980 жылдары өркендеген музыкалық фестивальдер сөз бостандығына жұртшылық тарапынан артып келе жатқан талапты ынталандыруға көмектесті (олардың ішінде 1985 жылғы CIOFF конференциясы, 1986 жылғы Viru säru және 1989 жылғы Baltica кірді), нәтижесінде 1989 жылғы зорлықсыз Әншіл революциясы және Эстонияның 1991 жылы қан төгілмей тәуелсіздікке қол жеткізуіне әкелді. 1950 жылдары эстондық баритон Георг Оц опера әншісі ретінде әлемдік деңгейде танымал болды. Эстония ХХ ғасырда жоғары беделді бірқатар классикалық композиторларды өндірді, олардың ішінде: Мийна Хärma (1864–1941), Рудольф Тобиас (1873–1918), Хайно Эллер (1887–1970), Артур Капп (1878–1952), Артур Лемба (1885–1963), Март Саар (1882–1963), Лепо Сумера (1950–2000), Эдуард Тубин (1905–1982), Велхо Тормис (1930–2017) және төменде аталған композиторлар.

Бүгін

Эстонияда жыл сайынғы бірнеше музыка фестивалі өтеді. Дәстүрлі өмірді мерекелеу осылайша кейіннен дәстүрлі музыканы жаңартып, модернизациялаған Олев Муска, Корали Джойс, Кириле Лоу, Велжо Тормис және эстон-австралиялық хор Kiri uu сияқты көптеген композиторларға әсер етті. Қазіргі эстон музыканттарының ішінде Рене Эспере (1953-), Эстер Мэг (1922–2021), Арво Парт (1935-), Яан Рээтс (1932–2020), Урмас Сисаск (1960–2022) және Эркки Свен Тюр (1959-) бар. Дирижер Неме Ярви ұзақ және көрнекті халықаралық мансапқа ие. Оның ұлдары Пааво Ярви мен Кристиан Ярви де дирижерлер, ал қызы Маарика Ярви – флейташы. Ewert and The Two Dragons инди-фолк-рок тобы Еуропада сәттілікке жеткен және Warner Bros. Records компаниясымен келісімшарт жасасқан, сондай-ақ 2012 жылы «Еуропа шекараларын бұзушылар» сыйлығын жеңіп алған ең танымал эстондық топтардың бірі. Vanilla Ninja тобы да үзіліске кеткенге дейін Эстонияның ең танымал топтарының бірі болды. Hortus Musicus, Kerli, Vaiko Eplik & Eliit, Iiris, NOËP, Miljardid және Trad. Attack! сияқты артистер де Эстониядан тыс жерлерде танымал болды. Metsatöll – руно әндерін және дәстүрлі халық аспаптарын металмен үйлестіретін фолк-метал тобы. Raud ants тағы бір эстондық фолк-метал тобы. Қазіргі заманғы артистер қатарында Юри Поотсман, Танель Падар және Отт Лепланд бар. Бүгінде Eesti Laul сияқты көптеген музыка фестивальдері өткізілуде.