Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эстония музыкасының шолуы. Эстониядағы музыканың жазба тарихы 12 ғасырға дейін жетеді.
Overview of the music of Estonia
The recorded history of music in Estonia dates back as far as the 12th century.
Тарих
Эстондық ән мен би туралы ең алғашқы айғақ Саксо Грамматикустың "Gesta Danorum" (шамамен 1179 жыл) еңбегінде кездеседі. Саксо эстондық жауынгерлердің эпикалық шайқас күтіп отырған түні ән шырқағанын айтады. Эстон халық музыкасы дәстүрі шамамен 2 кезеңге бөлінеді. Ескі халық әндері "рундық әндер" деп те аталады, бұл поэтикалық өлшемдегі "региверс" өлең түрінің барлық фин тілдес халықтарына ортақ екендігін көрсетеді. Рундық ән салу 18 ғасырға дейін эстондықтар арасында кеңінен таралған, содан кейін оның орнын ритмикалық халық әндері баса бастады. Кәсіби эстондық музыканттар 19 ғасырдың соңында, эстон ұлттық ояну кезеңінде пайда болды. Ең белгілі эстондық композитор – Арво Пярт.
The earliest mentioning of Estonian singing and dancing dates back to Saxo Grammaticus' Gesta Danorum (c. 1179). Saxo speaks of Estonian warriors who sang at night while waiting for an epic battle. The Estonian folk music tradition is broadly divided into 2 periods. The older folksongs are also referred to as runic songs, traditional songs in the poetic metre regivärss that are shared by all Finnic peoples. Runic singing was widespread among Estonians until the 18th century, when it started to be replaced by rhythmic folksongs. Professional Estonian musicians emerged in the late 19th century at the time of Estonian national awakening. The best known active Estonian composers is Arvo Pärt.
Халықтық музыка
Эстондық эпостық поэзия (эстонша: regilaul) кеңінен жазылып, зерттелген, әсіресе әйелдер орындағандары. Олар жұмыс әндері, балладалар және әнделген жырлар сияқты түрлі формаларда кездеседі. Эпостық поэзияны зерттеудің алғашқы ғылыми жұмыстарының көп бөлігі 1860 жылдары Фридрих Рейнхольд Кройцвальд жасаған. Ол эстон ұлттық эпосын – «Калевипоэгті» құрастыру үшін regilaul тақырыптарын пайдаланған. Бірақ 20-ғасырға келгенде regilaul әндері Эстонияда көбінесе жоғалып кетті, тек Сетумаа мен Кихнуда ғана сақталды. Шепшілер қолданған жел аспаптары, мысалы, karjapasun және vilepill бұрын кең таралған, бірақ қазір сирек ойналады. Скрипка, цимбал, концерттина және аккордеон сияқты басқа аспаптар полька немесе басқа би музыкасын орындау үшін қолданылады. Каннель – эстондық диаспораның Солтүстік Америкада өз Отанынан гөрі көбірек танымал болған аспабы, онда Игорь Тоннурист және Тууле Канн сияқты белгілі музыканттар бар. Эстон халық әнінің көрнекті мысалы – «Шаян құрғақ жерде өмір сүрді» немесе жай ғана «Шаян әні» деп аталады. Әннің мәтінінде ежелгі заманда шаянның аяқтары болған және құрғақ жерде өмір сүргені айтылады. Ол егеуқұрттарды, мысықтарды жойған және оны мысықтай ұстаған. Бір күні екі мачты желкенді кеме үлкен мөлшерде тұз тасыған. Сол кезде тұз қымбат болған. Саам деп аталатын бірлігі алтыннан 100 есеге тұрған. Кемеде шаян болған. Ол тұз жегісі келгендіктен, тұз қаптарының айналасына тоннель қазып жүрген. Соңында ол кеме ағаш қабырғасын кесіп, оның суға батып кетуіне себеп болған. Бұл теңіз құдайы Нептунды ашуландырған. Ол шаянға: «Эй, шаян, кемеге тесік жасап, жаңа кемені батырдың, енді жаза ретінде теңізде өмір сүруге тиіссің!» деген. Кемедегі тұз теңізге құйылған, нәтижесінде теңіздің құрамы тұзды болған.
Estonian epic poetry (Estonian: regilaul) has been extensively recorded and studied, especially those sung by women. They can come in many forms, including work songs, ballads and sung legends. Much of the early scholarly study of epic poetry was done in the 1860s by Friedrich Reinhold Kreutzwald, who used regilaul themes to compose the Estonian national epic, Kalevipoeg. By the 20th century, though, regilaul singing had largely disappeared from Estonia, with vibrant traditions existing only in Setumaa and Kihnu. Traditional wind instruments derived from those used by shepherds, such as the karjapasun and vilepill, were once widespread, but are now more rarely played. Other instruments, including the fiddle, zither, concertina and accordion are used to play polka or other dance music. The kannel is a native instrument that is probably even more popular among the Estonian diaspora in North America than in its homeland, where well known kannel musicians include Igor Tõnurist and Tuule Kann. A notable example of an Estonian folk song is called "The herring lived on dry land", or simply "The herring song". According to its lyrics, in the ancient times the herring used to have legs and live on dry land. It used to destroy vermin, like rats and it was kept like a cat. One time a two masted sailing ship was transporting a large load of salt. Back then salt was expensive. Some unit of it called saam cost 100 of something in gold. There was a herring aboard the ship. The specific herring liked to eat salt, so it started to tunnel its way around the salt sacks. Eventually it accidentally chewed its way through the ships wooden hull, causing it to sink. This angered Neptune (the god of sea), who said to the herring: "Hey herring, because you chewed a hole into the ship and sunk the new ship, you will now have to live in seawater as punishment." The salt from the ship was released into the sea, resulting in the seas now having a salt composition.
Ұлттық ояну
Эстонияның ұлттық оянуынан кейін алғашқы кәсіби эстон музыканттары пайда болды. Ең маңыздылары Рудольф Тобиас (1873–1918) және Артур Капп (1878–1952) болды. Содан кейін Март Саар (1882–1963), Артур Лемба (1885–1963), Хайно Эллер (1887–1970) және Сирилус Крек (1889–1962) сияқты басқа композиторлар да пайда болды.
After the Estonian national awakening the first professional Estonian musicians emerged. The most significant were Rudolf Tobias (1873–1918) and Artur Kapp (1878–1952). Other composers followed, such as Mart Saar (1882–1963), Artur Lemba (1885–1963), Heino Eller (1887–1970) and Cyrillus Kreek (1889–1962).
20 ғасыр
1960 жылдары Кеңес үкіметі бұрынғы КСРО және Шығыс блогының түрлі аймақтарындағы этностық халық өнерінің түрлерін қолдауға көшті. 1964 жылы Вярскадан құрылған Лейко хоры біріккеннен кейін жергілікті этнографиялық топтар пайда болды, ал Эстония халық музыкасының аймақтық белгілері аз нұсқасы жақын арада эстондық шеңбер биімен, 1969 жылы Лейгарид құрылуымен дамыды. 1950 және 60 жылдары Герберт Тамперенің «Eesti rahvalaule viisidega» («Әуенмен Эстония халық әндері») атты халық әндері жинағы жарық көрді. Дәстүрлі музыканың алғашқы ұзын ойналатын пластинкасы «Eesti rahvalaule ja pillilugusid» («Эстония халық әндері және аспаптық пьесалар») 1967 жылы шықты. 1980 жылдары өркендеген музыкалық фестивальдер сөз бостандығына жұртшылық тарапынан артып келе жатқан талапты ынталандыруға көмектесті (олардың ішінде 1985 жылғы CIOFF конференциясы, 1986 жылғы Viru säru және 1989 жылғы Baltica кірді), нәтижесінде 1989 жылғы зорлықсыз Әншіл революциясы және Эстонияның 1991 жылы қан төгілмей тәуелсіздікке қол жеткізуіне әкелді. 1950 жылдары эстондық баритон Георг Оц опера әншісі ретінде әлемдік деңгейде танымал болды. Эстония ХХ ғасырда жоғары беделді бірқатар классикалық композиторларды өндірді, олардың ішінде: Мийна Хärma (1864–1941), Рудольф Тобиас (1873–1918), Хайно Эллер (1887–1970), Артур Капп (1878–1952), Артур Лемба (1885–1963), Март Саар (1882–1963), Лепо Сумера (1950–2000), Эдуард Тубин (1905–1982), Велхо Тормис (1930–2017) және төменде аталған композиторлар.
In the 1960s, the Soviet communist authorities began encouraging forms of ethnic folk art from various parts of the former USSR and Eastern Bloc. Local ethnographic bands were formed after Leiko, a choir from Värska, came together in 1964, while a less regionally distinct form of Estonian folk music was soon promoted, Estonian ring dance beginning with the formation of Leigarid in 1969. The 1950s and 60s also saw the publication of Herbert Tampere's Eesti rahvalaule viisidega ("Estonian folk songs with melodies"), a collection of folk songs. The first LP of traditional music, Eesti rahvalaule ja pillilugusid ("Estonian folk songs and instrumental pieces") was released in 1967. In the 1980s, a series of musical festivals took place that helped stimulate the increasing popular demands for freedom of expression (these included the 1985 conference of CIOFF, the 1986 Viru säru and 1989's Baltica), leading to the nonviolent Singing Revolution of 1989, and Estonia's bloodless regaining of independence in 1991. In the 1950s, Estonian baritone Georg Ots rose to worldwide prominence as an opera singer. Estonia also produced a number of classical composers of high repute during the twentieth century, including: Miina Härma (1864–1941), Rudolf Tobias (1873–1918), Heino Eller (1887–1970), Artur Kapp (1878–1952), Artur Lemba (1885–1963), Mart Saar (1882–1963), Lepo Sumera (1950–2000), Eduard Tubin (1905–1982), Veljo Tormis (1930–2017) and the living composers mentioned below.
Бүгін
Эстонияда жыл сайынғы бірнеше музыка фестивалі өтеді. Дәстүрлі өмірді мерекелеу осылайша кейіннен дәстүрлі музыканы жаңартып, модернизациялаған Олев Муска, Корали Джойс, Кириле Лоу, Велжо Тормис және эстон-австралиялық хор Kiri uu сияқты көптеген композиторларға әсер етті. Қазіргі эстон музыканттарының ішінде Рене Эспере (1953-), Эстер Мэг (1922–2021), Арво Парт (1935-), Яан Рээтс (1932–2020), Урмас Сисаск (1960–2022) және Эркки Свен Тюр (1959-) бар. Дирижер Неме Ярви ұзақ және көрнекті халықаралық мансапқа ие. Оның ұлдары Пааво Ярви мен Кристиан Ярви де дирижерлер, ал қызы Маарика Ярви – флейташы. Ewert and The Two Dragons инди-фолк-рок тобы Еуропада сәттілікке жеткен және Warner Bros. Records компаниясымен келісімшарт жасасқан, сондай-ақ 2012 жылы «Еуропа шекараларын бұзушылар» сыйлығын жеңіп алған ең танымал эстондық топтардың бірі. Vanilla Ninja тобы да үзіліске кеткенге дейін Эстонияның ең танымал топтарының бірі болды. Hortus Musicus, Kerli, Vaiko Eplik & Eliit, Iiris, NOËP, Miljardid және Trad. Attack! сияқты артистер де Эстониядан тыс жерлерде танымал болды. Metsatöll – руно әндерін және дәстүрлі халық аспаптарын металмен үйлестіретін фолк-метал тобы. Raud ants тағы бір эстондық фолк-метал тобы. Қазіргі заманғы артистер қатарында Юри Поотсман, Танель Падар және Отт Лепланд бар. Бүгінде Eesti Laul сияқты көптеген музыка фестивальдері өткізілуде.
There are several yearly music festivals of Estonia. These celebrations of traditional life have inspired multiple later composers who modernized traditional music, including Olev Muska and Coralie Joyce, Kirile Loo, Veljo Tormis and the Estonian Australian choir Kiri uu. Other modern Estonian musicians include the influential composers René Eespere (1953–), Ester Mägi (1922– 2021), Arvo Pärt (1935–), Jaan Rääts (1932–2020), Urmas Sisask (1960–2022), and Erkki Sven Tüür (1959–). Conductor Neeme Järvi has had a long and distinguished international career. His sons Paavo Järvi and Kristjan Järvi are both also conductors, and his daughter Maarika Järvi is a flutist. The indie folk rock band Ewert and The Two Dragons are among the best known Estonian bands, having had success in Europe and signing with Warner Bros. Records and winning the European Border Breakers Award in 2012. The girl band Vanilla Ninja were also one of the best known Estonian bands before their hiatus. In addition, artists such as Hortus Musicus, Kerli, Vaiko Eplik & Eliit, Iiris, NOËP, Miljardid and Trad. Attack! have gained popularity outside Estonia. Metsatöll is a folk metal band combining runo song and traditional folk instruments with metal. Another Estonian folk metal group was Raud ants. Contemporary artists include Jüri Pootsmann, Tanel Padar and Ott Lepland. Today, many music festivals are held, such as Eesti Laul.