Қамадену: Үнді дініндегі қасиетті сиыр анасы

Кіріспе

Индуистік құдай; Индуизмдегі құдайлық сиыр Камадхену (, , Kāmadhenu), сондай-ақ Сураби (सुरभि, Surabhi немесе सुरभी, Surabhī) деп те аталады. Ол – барлық сиырлардың анасы ретінде сипатталатын, иесінің тілегін орындайтын керемет сиыр. Иконографияда ол әдетте әйел басы мен төсі, құстың қанаты және тауыс құсының құйрығы бар ақ сиыр түрінде бейнеленеді, немесе денесінде түрлі құдайлар бар ақ сиыр ретінде көрсетіледі. Камадхену тәңір ретінде жеке табынуға жатпайды, бірақ индустар сиырларды оның жердегі бейнесі деп құрметтейді. Индуизм кітаптары Камадхенудің туылуы туралы әртүрлі әңгімелерді келтіреді. Бірде оның ғарыштық мұхитты араластыру нәтижесінде пайда болғаны айтылады, енді бірінде – жаратушы құдай Дакшаның қызы және абыз Кашьяпаның әйелі екені жазылған. Тағы бір деректерде Камадхену Жамадагни немесе Вашимиштаның (екі абыздың) меншігінде болғаны, ал оны ұрлауға тырысқан патшалар өз ісінің жазасын тартқаны айтылады. Камадхену абыздың құрбандықтарында қолданылатын сүт және сүт өнімдерін беруде маңызды рөл атқарады, сонымен қатар оны қорғау үшін батыр жауынгерлерді тудыруға қабілетті. Ол абыздың ашрамасында тұратын болса, Голока – сиырлар мекені және Патала – жер асты әлемінде де бар екендігі айтылады.

Этимология

Қамаденуді көбінесе Сураби немесе Шурби деп атайды, бұл атау қарапайым сиырдың синонимі ретінде де қолданылады. Камадхенуға Сабала ("дақты") және Капила ("қызыл") деген басқа да есімдер берілген. Махабхарата мен Деви Бхагавата Пуранада Бхишманың дүниеге келуімен байланысты Нандини сиыры Камадхену деп аталады. Басқа жазбаларда Нандини Сураби Камадхенудың сиыр қызы ретінде сипатталған. Ғалым Веттам Мани Нандини мен Сурабхиді Камадхенудың синонимдері деп санайды. Қамадену Девидің (һинд дініндегі Құдай Ана) бір түрі ретінде қарастырылады.

Камадхенудің тағы бір бейнесінде ол ақ түсті Зебу сиырының денесімен, тәж киген әйел басымен, түрлі-түсті бүркіт қанаттарымен және тауыс құйрығымен бейнеленген. Филадельфия өнер мұражайының мәліметінше, бұл бейнеге исламдық Бурактың иконографиясы әсер еткен, ол жылқы денесімен, қанаттарымен және әйел бетімен суреттелген. Заманауи плакат өнерінде де Камадхену осы түрде бейнеленеді. Камадхенумен теңестірілетін сиыр жиі Даттатрея құдайымен бірге суреттеледі. Оның иконографиялық мағынасында ол Брахмандық аспектіні және Вайшнавтық байланысты білдіреді, бұл Брахмандық емес аспектіні символдайтын иттің суретімен қарама-қарсы келеді. Ол сондай-ақ иконадағы Панч Бхутаның (бес классикалық элементтің) символы болып табылады. Даттатрея кейде құдайлық сиырды бір қолында ұстап тұрған күйінде бейнеленеді.

Туу және балалар

Махабхаратада (Ади Парва) Камадхену Сурабидің құдайлар мен жындылар ғаламдық мұхитты (Самудра Мантана) қопару арқылы амирта (амброзия, өмірлік эликсир) алу үшін пайда болғаны жазылған. Сатапатха Брахмана да осыған ұқсас әңгімені айтады: Пражапати Сурабиді өзінің демінен жаратқан. "Удёга Парва" кітабында айтылғандай, жаратушы құдай Брахма көп амирта ішкен соң, оның бір бөлігін құсып жіберген, одан Сураби пайда болған. Алайда, Пураналарда, мысалы Вишну Пурана мен Бхагавата Пуранада Сураби Дакшаның қызы және Кашьяпаның әйелі, сондай-ақ сиырлар мен бұқалардың анасы ретінде сипатталады. Мацья Пуранада Сураби туралы екі қарама-қайшы сипаттама бар. Бір тарауда Сурабиді Брахманың жұбайы ретінде сипаттап, олардың одақтасуынан Йогишвари сиыры туған. Басқа бір жазбада ол Дакшаның қызы, Кашьяпаның әйелі және сиырлардың анасы ретінде сипатталған. "Махабхаратаның қосымшасы" деп аталатын "Харивамса" Сурабиді амиртаның, брахмандардың, сиырлардың және Рудралардың анасы деп атайды. Деви Бхагавата Пуранада айтылғандай, Кришна мен оның сүйіктісі Рада сүтке құштар болған кезде ләззат алып жатқан. Сондықтан Кришна Сураби есімді сиыр мен Манората есімді бұзауды сол жағынан жасап, сиырды сүтті. Сүт ішу кезінде сүт құмырасы жерге құлап, жарылып, сүт төгіліп, Кшира Сагара, яғни сүт мұхиты пайда болды. Содан кейін Сурабидің терісінен көптеген сиырлар пайда болды және оларды Кришнаның сиыр бағушы серіктеріне (гопаларға) ұсынды. Содан кейін Кришна Сурабиге құлшылық етіп, Бали-Пратипада күні Дивалиде сүт пен өркендеудің иесі болған сиырға құлшылық етуді бұйырды. Басқа да түрлі жазба орындарында Сураби Рудралардың анасы ретінде сипатталады, соның ішінде Ниррти (Кашьяпа - әке), сиыр Нандини және тіпті жылан адамдар нагалар. Махабхаратада Сураби Нандинидің (сөзбе-сөз "қыз") анасы ретінде Васудың инкарнациясы Бхишманың тууымен байланысты айтылады. Нандини, анасы сияқты, "көпшілік сиыр" немесе Камадхену болып табылады және ол дана Вашиштамен бірге тұрады. Нандиниді құдайлы Васус ұрлап алады, сондықтан дана адам оны жер бетінде тууға қарғысқа ұшыратады. Калидасаның Рагхувамсасында айтылғандай, Дилипа хан патшасы, Рама ханның ата-бабасы, бірде Камадхену Сурабидің жанынан өтіп, оған құрмет көрсетпеді, осылайша құдайлық сиырдың қаһарына ұшырап, патшаны баласыз қалдырды. Камадхену Паталаға барғандықтан, Дилипаның гурусы Васишта патшаға Камадхенудің қалмақ үйіндегі қызы Нандиниге қызмет етуді ұсынды. Патша мен оның әйелі Нандиниді кешірді, ол анасының қарғысын жойып, патшаға Рагху есімді ұл сыйлады. Рамаянада Сурабидің ұлдарына - өгіздерге - далада жасалған қатыгездікке қатты күйзелгені айтылған. Оның көз жасын Индра, көктің патшасы, құдайлар үшін жаман белгі деп санайды.

The Mahabharata (Adi Parva) records that Kamadhenu Surabhi rose from the churning of the cosmic ocean (Samudra Manthana) by the gods and demons to acquire amrita (ambrosia, elixir of life). The Satapatha Brahmana also tells a similar tale: Prajapati created Surabhi from his breath. The Udyoga Parva book of the Mahabharata narrates that the creator god Brahma drank so much amrita that he vomited some of it, from which emerged Surabhi. However, in the Puranas, such as Vishnu Purana and Bhagavata Purana, Surabhi is described as the daughter of Daksha and the wife of Kashyapa, as well as the mother of cows and buffaloes. The Matsya Purana notes two conflicting descriptions of Surabhi. In one chapter, it describes Surabhi as the consort of Brahma and their union produced the cow Yogishvari, She is then described as the mother of cows and quadrupeds. In another instance, she is described as a daughter of Daksha, wife of Kashyapa and the mother of cows. The Harivamsa, an appendix of the Mahabharata, calls Surabhi the mother of amrita, Brahmins, cows, and the Rudras. The Devi Bhagavata Purana narrates that Krishna and his lover Radha were enjoying dalliance, when they thirsted for milk. So, Krishna created a cow called Surabhi and a calf called Manoratha from the left side of his body, and milked the cow. When drinking the milk, the milk pot fell on the ground and broke, spilling the milk, which became the Kshira Sagara, the cosmic milk ocean. Numerous cows then emerged from the pores of Surabhi's skin and were presented to the cowherd companions (gopas) of Krishna by him. Then Krishna worshipped Surabhi and decreed that she—a cow, the giver of milk and prosperity—be worshipped at Diwali on Bali Pratipada day. Various other scriptural references describe Surabhi as the mother of the Rudras including Nirrti (Kashyapa being the father), the cow Nandini and even the serpent people nāgas. The Mahabharata also makes a passing reference to Surabhi as the mother of Nandini (literally "daughter") in the context of the birth of Bhishma, an incarnation of a Vasu. Nandini, like her mother, is a "cow of plenty" or Kamadhenu, and resides with sage Vashistha. Nandini is stolen by the divine Vasus and thus cursed by the sage to be born on the earth. The Raghuvamsa of Kalidasa mentions that the king Dilipa—an ancestor of god Rama—once passed by Kamadhenu Surabhi, but failed to pay respects to her, thus incurring the wrath of the divine cow, who cursed the king to be rendered childless. Since Kamadhenu had gone to Patala, the guru of Dilipa, Vasishtha advised the king to serve Nandini, Kamadhenu's daughter, who was in the hermitage. The king and his wife propitiated Nandini, who neutralized her mother's curse and blessed the king to have a son, who was named Raghu. In the Ramayana, Surabhi is described to be distressed by the treatment of her sons—the oxen—in fields. Her tears are considered a bad omen for the gods by Indra, the god king of heaven.

Байлық пен брахмандардың қорғаушысы

Қамадену көбінесе брахмандармен (рухани санат, әсіресе даналар) байланысты, ол олардың байлығын символдайды. Сиыр сүті және оның туындылары, мысалы, ги (айқын май) – брахман жұбылары жүзеге асыратын Ведалық от құрбандықтарының ажырамас бөлігі; сондықтан оны кейде Хомадхену деп те атайды – құрбандықтар алынатын сиыр. Сонымен қатар, сиыр брахмандарға – соғысуға тыйым салынған – оларға зиян келтіруге тырысатын зұлым патшалардан қорғаныс ұсынады. Құдай ретінде ол жауынгерге айналып, өзін және иесін қорғау үшін әскерлер жасайды. Аспан сиырды немесе оның бұзауын ұрлау, Картавирья Арджунаның Жамадагниді өлтіруі және Парашураманың кек алуы, нәтижесінде Картавирья Арджунаның өлімі туралы осыған ұқсас оқиғалар басқа мәтіндерде де кездеседі. Бхагавата Пуранада патшаның Қамаденуді және оның бұзауын ұрлап кеткені айтылады, ал Парашурама патшаны жеңіп, сиырларды әкесіне қайтарды.

Тұрғылықты жерлері

Қамадену Сурабидің тұратын жері әр түрлі діни кітаптарға байланысты өзгереді. Махабхаратаның Анушасана Парвасында оған үш әлемнің (көк, жер және түпкілікті әлем) үстінде орналасқан сиырлардың жұрты – Голоканың иелігі қалай берілгені айтылады: Дакшаның қызы Сураби Кайлас тауына барып, 10 000 жыл бойы Брахмаға құлшылық етеді. Осылай риза болған құдай сиырға құдайша мәртебесін беріп, барлық адамдар оған және оның балаларына – сиырларға табынуға тиіс деп бұйырды. Ол оған Голока деп аталатын әлемді сыйлады, ал оның қыздары жер бетінде адамдармен бірге өмір сүреді. Рамаянадағы бір оқиғада Сурабидің Паталаның (түпкілікті әлемнің) астында орналасқан Варуна қаласында өмір сүретіні сипатталады. Оның ағып жатқан тәтті сүті Кширода немесе Кширасагара, яғни ғаламдық сүт мұхитын құрайды. Удёга Парвасында Сурабидің Паталаның ең төменгі аймағы – Расаталасында тұратыны және төрт қызы бар екендігі айтылады: Дикпалис – төрт тарапты қорғайтын сиыр құдайлары: шығыста Сураби, оңтүстікте Хархсика, батыста Субхадра және солтүстікте Дхену. Голока мен Паталадан басқа, Камадену Жамадагни мен Вашиста даналарының ашрамдарында да тұрады деп айтылады. Ғалым Мани Камаденудің тууы және көптеген құдайлар мен даналардың процессияларында болуы туралы қайшылықты әңгімелерді осылай түсіндіреді: Камаденудің бірнеше түрі болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы бастапқы Камаденудің, сиырлар анасының бейнесі. Махабхаратаның Анушасана Парвасында Шива құдайы Сурабиге қарғыс атқарғаны айтылады. Бұл қарғыс келесі аңызға сілтеме ретінде қарастырылады: Бірде Брахма мен Вишну құдайлары кімнің үстемдігін анықтау үшін таласып, олардың алдында отты тірек – линга (Шива символы) пайда болды. Осы тіректің басын кім тапса, сол үстем болады деп шешілді. Брахма тіректің басын табу үшін аспанға ұшты, бірақ таба алмады. Сондықтан Брахма Сурабиді (кейбір нұсқаларда Сураби Брахмаға өтірік айтуды ұсынды) Вишнуға Брахма линганың басын көргенін жалған куәлік етуге мәжбүр етті; Шива Сурабиді оның ұрпақтарына арсыз нәрселер жеуге мәжбүр болатындай қарғыс айтты. Бұл оқиға Сканда Пуранада келтірілген.

Kamadhenu Surabhi's residence varies depending on different scriptures. The Anushasana Parva of the Mahabharata tells how she was given the ownership of Goloka, the cow heaven located above the three worlds (heaven, earth and netherworld): the daughter of Daksha, Surabhi went to Mount Kailash and worshipped Brahma for 10,000 years. The pleased god conferred goddess hood on the cow and decreed that all people would worship her and her children – cows. He also gave her a world called Goloka, while her daughters would reside on earth among humans. In one instance in the Ramayana, Surabhi is described to live in the city of Varuna – the Lord of oceans – which is situated below the earth in Patala (the netherworld). Her flowing sweet milk is said to form Kshiroda or the Kshirasagara, the cosmic milk ocean. The Udyoga Parva specifies that Surabhi inhabits the lowest realm of Patala, known as Rasatala, and has four daughters – the Dikpalis – the guardian cow goddesses of the heavenly quarters: Saurabhi in the east, Harhsika in the south, Subhadra in the west and Dhenu in the north. Apart from Goloka and Patala, Kamadhenu is also described as residing in the hermitages of the sages Jamadagni and Vashista. Scholar Mani explains the contradicting stories of Kamadhenu's birth and presence in the processions of many gods and sages by stating that while there could be more than one Kamadhenu, all of them are incarnations of the original Kamadhenu, the mother of cows. In the Anushasana Parva of the Mahabharata, the god Shiva is described as having cast a curse on Surabhi. This curse is interpreted as a reference to the following legend: Once, when the gods Brahma and Vishnu were fighting over who was superior, a fiery pillar—linga (symbol of Shiva)—emerged before them. It was that decided whoever found the end of this pillar was superior. Brahma flew to the skies to try to find the top of the pillar, but failed. So Brahma forced Surabhi (in some versions, Surabhi instead suggested that Brahma should lie) to falsely testify to Vishnu that Brahma had seen the top of the linga; Shiva punished Surabhi by putting a curse on her so that her bovine offspring would have to eat unholy substances. This tale appears in the Skanda Purana.

Дін

Кейбір ғибадатханалар мен үйлерде Қамаденудің бейнелері бар, оларға табынады. Бангалор қаласындағы КР Пурамда жақында салынған Камадену Деви ғибадатханасы оған арналған. Монир Уильямстың айтуынша: "Құдайға табынудың мәңгілік нысаны – тірі жануар [сиыр] өзі". Сиырларды көбінесе ғибадатханалардың сыртында тамақтандырады және әр жұма күні мен арнайы мерекелерде оларға табынады. "Діңге адал индус" үшін әрбір сиыр – құдайлық Қамаденудің аватары (жердегі бейнесі) саналады.