Қаһындық ордендеу және раббинің дәрежесі

Кіріспе

Рабби немесе кантордың діни қызметке бекітілуі – Иудаизмде Иерусалим ғибадатханасындағы семиха актісі.

Семиха – раввиндік бекітілудің дәстүрлі еврей атауы. Алғашқы семиха – Мұсадан ұрпақтарға ресми түрде "өкілеттік беру" болды. Осы формадағы семиха 360-425 жылдары тоқтады. Содан бері семиха азырақ ресми түрде жалғасып келеді. Тарих бойы классикалық семиханы қайта орнатуға бірнеше әрекеттер жасалды. Соңғы кездегі кейбір мекемелер хаззан (кантор) лауазымына бекітуді жүзеге асырады, бұл 1950 жылдардан бері беріліп келе жатқан "инвеститураны" кеңейтеді. 1990 жылдан бері сирек болса да, діни қызметкерлерді діни жетекші ретінде бекітуге болады – кейде олар даршан деп аталады. Бекіту сондай-ақ арнайы «סמיכה לרבנות» («раввиндік бекіту»), «סמיכה לחזנות» («канторлық бекіту») немесе «הסמכת מגיד» («магидтік бекіту») деп аталуы мүмкін. «Раввин» атағы «соңғы ғасырда қатты көбейді». Бұл Сандар кітабының 8:10 аятында левилердің қызметке дайындалуы сипатталған. Рабби кейде «Морэ Хора’а» (מורה הוראה) – «[Халахик] шешімдерді үйрететін адам» деп те аталады, ал бекітілудің өзі «Хетер Хора’а» (היתר הוראה) – «Халахик шешімдер қабылдауға рұқсат» деп аталады, бұл құқық иесінің берілген халахик мәселе бойынша фактілерді білуге қабілетті екенін және (жағдайсыз) кандидаттың қауым раввині ретінде жұмыс істеуге лайықты екенін растайды. Халахик шешімдерді тек білікті орган ғана қабылдауы керек.

Қазіргі заманғы семахот

Жоғарыда айтылғандай, қазіргі уақытта семиханың қосымша түрлері беріледі, олардың мазмұны жоғарыда айтылғаннан өзгеше, бұл алған адамның басшылық лауазымда қызмет ету үшін Тора білімі жеткілікті екендігін куәлейді («раби» сөзі «ұстаз» дегенді білдіреді, міндетті түрде «халахик билік» дегенді білдірмейді). Тестілеу негізінен Орах Хаймді қамтиды, көбінесе Талмуд суггиясына аз көңіл бөлінеді. «Семеханы тестілеу бағдарламалары» және «онлайн-семеха» туралы байланысты талқылауды қараңыз. Плюралистік және конфессиялық емес қозғалыстар «Рав У море/мора БеЙисраел», «Израильдегі раввин және мұғалім» деген атақ береді. Мұндағы оқу бағдарламасы, жоғарыда айтылғандай, Халахаға қарама-қарсы «қазіргі раввиннің уағыздау, кеңес беру және пасторлық жұмыс сияқты басқа функцияларына» баса назар аударуы мүмкін; сонымен қатар, бұл оқу орындарында Талмуд пен еврей заңдарына көбінесе аз мән беріледі, «бірақ әлеуметтану, мәдени зерттеулер және қазіргі еврей философиясына» көбірек көңіл бөлінеді. Қараңыз. Оған қарамастан, Израильдің Бас раввинаты «Рав Ир», «[Бір қаланың Бас] раввині» деген жоғары деңгейдегі семиха береді. Бұл «Шулхан Арухтың» барлық бөлімдерінен, мысалы герут сияқты қосымша маңызды тақырыптарды қамтиды, ал Даянут үшін Йоре Йоре алғышарт болып табылады; қараңыз.

Діни қызметке тағайындау рәсімі

Тағдырдың белгілену салтанаты Шаг Хасемиха, яғни Тағдырдың белгілену мейрамы деп аталады. Бүгінгі таңда яһуди дінінің көптеген бағыттарында қол қою рәсімі жоқ; діни қызметке тағайындалу – діни қызметкерлердің қол қойған, көбінесе парқшаға қолмен жазылған дипломмен академиялық дәреже ретінде беріледі. Шындығында, діни қызметке тағайындалу Талмуд дәуірінен бері той-қуанышпен, мерекелік шара ретінде тойланып келген. Талмудта айтылғандай, раввиндер Зейра раввині діни қызметке тағайындағанда, оның құрметіне мына әнді айтқан: «Ол көзін сүрмемен боямаса да, есігін қызылға боямаса да, шашын өрмелемесе де, ол әлі де нәзік бұлан [ерекше сұлулық]!» Осының мәнісі – қалыңдық табиғатынан әдемі болғандай, діни қызметке тағайындалу үшін адамның Тора білімі бірден көзге түруі керек. Рабби Амми мен рабби Ассинің діни қызметкер болып тағайындалуында да ән шырқаған: «Осындайлар сияқты, осындайлар сияқты, бізді де тағайындаңдар!» – олар діни қызметке тағайындалуға лайықты үміткерді бейнелеген. Бұл «Smicha lerabbanut» еврей заңы бойынша кеңес беруге немесе үкім шығаруға раввиндік биліктің берілуін білдіреді, бұл жоғарыдағы #Концепциядағы классикалық қолданыспен біршама үйлеседі; сондай-ақ қараңыз. Осы контексте «Rav Muvhak» кейде студенттің бас мұғаліміне сілтеме жасау үшін қолданылады. «Smicha lehazzanut», яғни кантор болып тағайындалу, сондай-ақ яһуди музыкасы мен діни рәсімдері туралы беделді білімді беруді білдіреді. Бұл кейбір конфессияларда беріледі.

Қазіргі раввиндердің мәртебесі

Қазіргі уақытта көптеген синагог (яғни, "минбардағы") раввиндері семихаға ие болғанымен, бұл жақында ғана міндетті болды. Шындығында, көптеген хареди раввиндері маңызды раввиндік және басшылық лауазымдарды атқаратын болса да, "ресми" семихаға ие болуы талап етілмейді. Себебі, олар қызмет ететін және басшылық ететін қауымдастықтарда ең бағалысы – Талмудты терең меңгеру, Ришоним мен Ахаронимнің, сондай-ақ жауаптардың (Респонса) кең білімімен қатар, Шулхан Арух пен Халаха ("Яһуди заңы") туралы білім. Ұлыбританияда семихасы жоқ қауымдық қызметкер "рабби" емес, "пастор" атағын иеленеді. Көптеген хасидтік ребелер мен ірі ортодоксал ешивалардың Рош ешивалары өздерінің ізбасарларына ресми семихаға ие екендерін немесе жоқ екенін "дәлелдеуді" талап етпейді, өйткені олардың Тора ғалымдары және даналар ретіндегі беделі күмәнсіз және сенімді даналардың ұсыныстарына, сондай-ақ көптеген білімді Тораны сақтайтын яһудилердің олармен болған тәжірибесі мен байланысына негізделген. Бұл тәжірибелік куәлік болып табылады, осы ұлы раввиндер осындай атауға лайық екенін көрсетеді. Мысалы, кейбір мәліметтер бойынша, раввин Исраил Мейр Каган (Хафетц Хаим деп танылған) өмірінің соңына дейін ресми семиха алған жоқ, ол кезде иммиграциялық өтініште өзін "рабби" деп атау үшін ресми раввиндік біліктілік қажет болды. Дегенмен, қазіргі поскимдердің көпшілігі семихаға ие. "Яһуди кім?" деген мәселеде пікір таласы болғандай, "рабби кім?" деген мәселеде де консенсус жоқ. Реформа қозғалысы жауаптарында (Респонса) өздерінің ғибадатханалары үшін минбар раввиндерінің Реформа қозғалысының раввиндік мектептерінде оқу бағдарламасын аяқтауы керек екенін айтады. Бірақ олар басқа да яһудилік секталарының бір-біріне қадірлі семиханы қабылдауына кедері келтірмейді. Олар діни қызметкер емес, бірақ сабақ беретін, зерттейтін және зерттеу жүргізетін раввиндер мәселесімен де айналыспайды. Олар үш раввиннің қажеті жоқ екенін айтады, себебі қосымша екі раввин тек куәгерлер болып табылады және жаңа раввиннің білімін растай алмайды.

Although presently most functioning synagogue (i. e. "pulpit") rabbis hold semikhah, this was until quite recently not always required, and in fact many Haredi rabbis may possibly not be required to hold a "formal" semikhah even though they may occupy important rabbinical and leadership positions. The reasons being that what is prized in the communities they serve and lead is most of all a supreme mastery of the Talmud with a vast knowledge of the commentaries of the Rishonim and Acharonim and Responsa, added to knowledge of the Shulchan Aruch and Halakha ("Jewish Law"). In the UK, a communal minister who does not have semikhah has the title "Reverend" rather than "rabbi". Many Hasidic rebbes and Rosh yeshivas of major Orthodox yeshivas are not required to "prove" to their flocks that they do or do not hold formal semikhah because their reputations as Torah scholars and sages is unquestioned and esteemed based on the recommendations of trusted sages, and the experiences and interactions that many knowledgeable Torah observant Jews have with them, which thus gives practical testimony based on experience that these great rabbis are indeed worthy to be called as such. For example, according to some reports Rabbi Yisrael Meir Kagan (known as the Chafetz Chayim) did not officially receive semikhah until late in life, when a formal rabbinic qualification was necessary for him to call himself "rabbi" on an immigration application. Most current poskim, however, do have semikhah. Just as a debate exists about who is a Jew, there is little consensus as to who is a rabbi. The Reform movement in a Responsa states that for their Temples, pulpit rabbis need to attend and complete their academic program at the Reform movement's rabbinic schools. But they further state that this does not negate other sects of Judaism from accepting the time honored semikhah of one on one. Nor do they deal with the issue of rabbis who are not pulpit rabbis but teach, study, and do research. They do say that the need for three rabbis is unneeded as the two additional rabbis are just witnesses and cannot attest to the new rabbi's knowledge.

Канторлардың діни қызметі

Қазіргі уақытта АҚШ-тағы көптеген канториалдық мекемелер студенттеріне смиха лехаззанут береді. Кейбір мекемелер бұрын өз түлектеріне канторлық құқық беруді сипаттау үшін "инвеститура" терминін қолданған. 2021 жылдан бастап Еврей теологиялық семинариясы (консервативті) канторларын ордендеуге кіріседі.

Классикалық семиха

Классикалық семиха – дәстүрлі еврей дінінде Мұса пайғамбардан, Ұлы Жиналыстың адамдарынан және Ұлы Синедриодан басталатын билік тізбегіне тікелей байланысты ерекше тағайындау түрі. Классикалық семиха тізбегінің 4-ші немесе 5-ші ғасырларда тоқтағаны қабылданғанмен, Тораны беру тізбегінің үздіксіз сақталғаны жиі айтылады.

Мишна мен Талмуд

Атауына қарамастан, классикалық семиха шын мәнінде қол қою рәсімін қажет етпеді; рәсімнің маңызды бөлігі үш адамнан тұратын соттан құралды, олардың кем дегенде біреуі өзі семиха алған болуы керек, содан кейін ол билікті алушыға берді. Семиха беруші де, алушы да Израиль жерінде болуы тиіс еді, бірақ олардың бір орында болуы міндетті емес еді. Мишна дәуірінде діни және құқықтық мәселелер бойынша шешім қабылдауға тек семиха алған адам ғана құқылы болды. «Рибби» (немесе «рабби») атағы тек семиха алғандарға ғана берілді. Бабыл яһуди қауымының ғалымдары да осындай діни білім алды, бірақ семиха рәсімі болмағандықтан, олар «рав» деп аталды. Талмудта рабби атағын алған адам, өзі білім берген немесе кеңес берген адамдар арқылы да осы атаққа ие болуы мүмкін екені айтылады. 132–135 жылдары Бар-Кохба көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, римдіктер көтерілісті басып тастады, ал император Адриан Синедрионды толығымен жоюға тырысты. Талмудта айтылғандай, Адриан семиха берген немесе алған әркімнің өліміне, рәсім өткен қалалардың қиратылуына және рәсім өткен жерге бір шақырым радиустағы барлық егістіктердің жойылғанына жарлық шығарды. Мұрагерлік жолын Яһуда бен Бава сақтап қалды, ол жақында шейіт болған рабби Акиваның бес шәкіртімен бірге, ешбір елді мекеннен немесе шаруашылықтан алыс таулы өткелге барып, барлық бес шәкіртке семиха берді. Римдіктер оларға шабуыл жасағанда, Яһуда бен Бава денесімен өткелді жапты, қалғандарына қашуға мүмкіндік берді және өзі 300 рет сөңкемен жараланып, яһуди дінінің он раввиндік шейітінің бірі болды. Бес жаңа раввин – раввин Мейр, Шимон, Иуда бар Илай, Хосе бен Халафта және Елазар бен Шаммуа – қашып құтылып, Тора басшылығының келесі буынына айналды. Алғашқы семиханың тоқтатылған мерзімі нақты белгісіз. Көптеген ортағасырлық ғалымдар бұл оқиғаның шамамен 360 жылы, Хиллель II билік құрған кезде болғанын айтады. Алайда, Феодосий I Синедрионның жиналуына тыйым салып, семиха беруді заңсыз деп жариялады. (Рим заңы бойынша, семиха алған әр раввинге өлім жазасы және семиха өткен қаланың толықтай қиратылуы қарастырылған). Бұл тыйым кем дегенде 425 жылға дейін сақталды, осы жылы Феодосий II Гамалиел VI-ны өлімге кесті және Патриархат пен Синедрионды жойды.

Despite the name, the classical semikhah did not actually require a literal laying on of hands; the operative part of the ceremony consisted of a court of three, at least one of whom himself had semikhah, conferring the authority on the recipient. Both the givers and the recipient had to be in the Land of Israel, but they did not have to be in the same place. In the Mishnaic era it became the law that only someone who had semikhah could give religious and legal decisions. The title ribbi (or "rabbi") was reserved for those with semikhah. The sages of the Babylonian Jewish community had a similar religious education, but without the semikhah ceremony they were called rav. The Talmud also relates that one can obtain the title of rabbi by those to whom he teaches or counsels. After the failed Bar Kokhba revolt in 132–135 CE, the Romans put down the revolt, and the emperor Hadrian tried to put a permanent end to the Sanhedrin. According to the Talmud, Hadrian decreed that anyone who gave or accepted semikhah would be killed, any city in which the ceremony took place would be razed, and all crops within a mile of the ceremony's site would be destroyed. The line of succession was saved by Judah ben Bava, who took five students of the recently martyred Rabbi Akiva to a mountain pass far from any settlement or farm, and ordained all five students. When the Romans attacked them, Judah ben Bava blocked the pass with his body, allowing the others to escape, and became one of Judaism's ten Rabbinic Martyrs himself by being speared 300 times. The five new rabbis – Rabbi Meir, Shimon, Judah bar Ilai, Jose ben Halafta and Eleazar ben Shammua – escaped and became the next generation of Torah leadership. The exact date that the original semikhah succession ended is not certain. Many medieval authorities believed that this occurred during the reign of Hillel II, around the year 360 CE. However, Theodosius I forbade the Sanhedrin to assemble and declared ordination illegal. (Roman law prescribed capital punishment for any rabbi who received ordination and complete destruction of the town where the ordination occurred). It seems to have continued until at least 425, when Theodosius II executed Gamaliel VI and suppressed the Patriarchate and Sanhedrin.

Талмудтан кейінгі кезең: классикалық семиханың құлдырауы

Алғашқы мұрагерлік желісі 4-ші немесе 5-ші ғасырларда тоқтап қалған сияқты. Вавилонның ерте ортағасырлық еврей ғалымдары – Геонимдер семихаға ие болған жоқ және "рабби" атағын қолданбады. Олар "рав" деп белгілі болды және заңдық және діни мәселелерді шешуге уәкілеттік алды. Кейбір адамдар классикалық семиха 12-ші ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін деп есептейді, сол кезде Ливан мен Сириядан келген семухимдер Израильге өз шәкірттеріне семиханы беру үшін сапар шекті. Басқалары, мысалы, Шкловтық Исраэль бен Шмуэль (1770–1839) семиха мүлдем үзілмеген, бірақ Израиль жерінен тыс жерде жалғасқан болуы мүмкін деп санайды. Классикалық сан беру тоқтағаннан бері, басқа да сан беру нысандары пайда болды, олар көптеген осы терминдерді қолданады, бірақ еврей заңында маңыздылығы төмендеу (Раби#Орта ғасырлар бөлімін қараңыз).

Классикалық семиханы қайта жаңғыртуға тырысу

Маймонид "Егер Израильдегі барлық ғалымдар судьяларды тағайындауға және бекітуге бірауыздан келіссе, онда осы жаңа бекітілгендер бастапқы бекітілген судьялардың толық құқығына ие болады" деп үкім шығарды. Осы үкімге сүйене отырып, 1538 жылы Яков Бераб Сафедте семиханы қайта орнатуға тырысты. Бұл әрекетке Джозеф Каро (Шулхан Арухтың авторы) сияқты көрнекті қолдаушылар тартылды, ол өзі Берабтан семиха алды, сосын басқаларға семиха берді. Дегенмен, басқа раввиндер Берабтың семихасының жарамсыз екенін жариялады. Қалай болғанда да, Берабтың семиха тізбегі бірнеше ұрпақтан соң қайтадан үзіліп қалды. Берабтың әрекеті семиханы жаңғырту және Синедрионды қайта құруға бағытталған бірнеше басқа әрекеттерге үлгі болды, соның ішінде 2004 жылы Израильде жасалған әрекет те сондай болды.