Тазалық: Мағынасы мен маңыздылығы

Кіріспе

Тазалық – бұл кір, қоқыс, қалдықтар немесе зиянды микроорганизмдерден босанудың күйі және осы күйді сақтау әдеті. Тазалық көбінесе тазалау арқылы қол жеткізіледі. Мәдени тұрғысынан, тазалық әдетте жақсы қасиет саналады, бұл туралы «Тазалық – құдайға жақындық» деген мақал бар, және ол денсаулық пен сұлулық сияқты басқа да идеалдарға үлес қосады деп есептеледі. Тазалық ұғымы күштер мен әдеттер жиынтығын қамтиды, олар сақтау және алдын алу мақсатында үздіксіз жүргізіледі. Бұл тазалықтан ерекшеленеді, яғни ластанушы заттардан босанудың физикалық, моральдық немесе ритуалдық күйінен. Тазалық көбінесе жеке адамның немесе заттың қасиеті болса, тазалықтың қоғамдық өлшемі бар. «Тазалық – қазіргі заманғы әлеуметтік кемелділік туралы түсінігіміздің ажырамас бөлігі», – деп атап өткен Джейкоб Бёркхардт. Үй шаруашылығы немесе жұмыс орны таза болуы мүмкін, бірақ әдетте тазалық болмайды. Тазалық – тазалықты сақтайтын немесе ластанудың алдын алатын адамдардың ерекшелігі. Тазалық гигиенамен және аурулардың алдын алумен байланысты. Дене тазалығын сақтаудың бір жолы – жуу, әдетте сумен және көбінесе бір түрлі сабын немесе жуғыш зат қолданылады. Тазалау процедуралары өндірістің көптеген түрлерінде маңызды. Моральдық жоғарылықты немесе құрметтілікті растау ретінде тазалық әлеуметтік топтарға, гуманитаризмге және мәдени империализмге қатысты мәдени құндылықтарды орнатуда маңызды рөл атқарды.

Гигиеналық

Аурудың микробтық теориясынан бері тазалық – микробтар мен зиянды заттарды жоюға бағытталған күш-жігерді білдіреді. 1989 жылы Дэвид Страхан "Британ медициналық журналында" "гигиеналық гипотезаны" ұсынған кезде, мікробтардан толыққанды құтылуға тырысуға қарсы реакция басталды. Бұл гипотеза бойынша, қоршаған ортадағы микроорганизмдер адамның иммундық жүйесінің қалыптасуына көмектеседі; бала кезінде адам қанша аз микроорганизмге ұшыраса, балалық шақта және ересек күнінде соғұрлым денсаулық проблемаларына шалдығу ықтималдығы артады. Дегенмен, тазалыққа берілетін мән гигиеналық қажеттіліктен асып, әлеуметтік және мәдени өлшемдерге де ие.

Өнеркәсіп

Өндірістегі кейбір процестер, мысалы интегралды схемалар өндірісі, ерекше тазалық жағдайларын қажет етеді. Мұндай жағдайлар таза бөлмелерде жұмыс істеу арқылы қамтамасыз етіледі. Электрожабынның сәтті болуы үшін тазалық маңызды, себебі майдың молекулалық қабаттары жабынның жабысуына кедергі келтіруі мүмкін. Индустрия бөлшектерді тазалау үшін арнайы техникалар, сондай-ақ тазалықты бағалауға арналған сынақтарды әзірледі. Көбінесе қолданылатын сынақтар таза, суды жақсы сіңіретін металл бетінің ылғалдану қасиеттеріне негізделген. Газ шығаруды азайту үшін вакуумдық жүйелерде тазалық сақталуы керек. Тазалық жартылай өткізгіштерді өндіру үшін өте маңызды.

Этика

Кейбір зерттеулер тазалық пен этикалық бағалаулардың арасындағы оң байланысты көрсетеді.

Христиан дінінде

Киелі кітапта айыз, бала туған кезде, жыныстық қатынас, тері аурулары, өлім, мал құрбандығы және дәретхана әдептері сияқты тазарумен байланысты көптеген рәсімдер сипатталған. Кейбір христиандық тазалық ережелері дене гигиенасы мен тазалықты сақтауға, оның ішінде жыныстық гигиенаға, айыз кезеңіне және дәретхана әдептеріне қатысты. Кейбір христиан дінтерінде тазалық дұға ету алдында тазару, діни тазару күндерін сақтау, сондай-ақ тамақтану мен киім киюге байланысты бірқатар ережелерді қамтиды. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі, мысалы, дәретханадан, жуынатын бөлмеден немесе моншадан шыққаннан кейін, дұға ету алдында немесе тамақтанғаннан кейін қол жуудың бірнеше түрін ұсынады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінде әйелдерге айыз кезінде шіркеуге кіруге тыйым салынады; ал ерлер әйелдерімен қатынас жасағаннан кейін бір күн шіркеуге кірмейді. Христиандық әрқашан гигиенаға үлкен мән берген, бірақ ертедегі христиан дінбасылары римдік моншалардағы аралас шомылуды, сондай-ақ ерлердің алдында әйелдердің жалаңаш шомылуын айыптағанмен, бұл шіркеудің жамағатқа қоғамдық моншаларға баруға шақыруына кедеріс болмады, өйткені бұл гигиена мен денсаулыққа пайдалы деп саналды, Александриялық Клименттің сөзімен айтқанда. "Дидаскалия Апостолорум" кітабында ерлер мен әйелдер бөлек шомылатын орындарда тазаруға кеңес берілген. Сондай-ақ, шіркеу монастырлар мен қасиетті орындардың жанында жыныс бойынша бөлінген қоғамдық моншалар салған. Рим папалары орта ғасырдың басынан бері шіркеу базиликалары мен монастырларда моншалар ашқан. Папа Григорий I өзінің жамағатына дене мұқтаждығы ретінде шомылудың маңыздылығын айтқан. Орта ғасырлық Еуропада Константинополь, Рим, Париж, Регенсбург және Неаполь сияқты ірі қалаларда қоғамдық моншалар көптеп кездесетін. Тертуллиан заманында христиандар дұға ету алдында қол (манулавиум), бет (капитилавиум) және аяқтарын (педилавиум) жууды қалыпты түрде орындаған. Аяқ жуу рәсімінде Мәсіхтің үлгісімен су құйылған ыдыс және зығыр мата қолданылған. Африка, Азия және басқа да елдердегі христиан миссионерлерінің маңызды үлесі – гигиена арқылы халықтың денсаулығын жақсарту, сондай-ақ сабын енгізу және тарату болды.

The Bible contains descriptions of many rituals of purification relating to menstruation, childbirth, sexual relations, skin disease, death, animal sacrifices, and toilet etiquette. Certain Christian rules of purity have implications for bodily hygiene and observing cleanliness, including sexual hygiene, menstruation and toilet etiquette. In certain denominations of Christianity, cleanliness includes a number of regulations involving cleanliness before prayer, observing days of ritual purification, as well as those concerning diet and apparel. The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church prescribes several kinds of hand washing, for example after leaving the latrine, lavatory, or bathhouse, or before prayer, or after eating a meal. Women in the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church are prohibited from entering the church temple during menses; and men do not enter a church the day after they have had intercourse with their wives. Christianity has always placed a strong emphasis on hygiene, despite the denunciation of the mixed bathing style of Roman pools by early Christian clergy, as well as the pagan custom of women naked bathing in front of men, this did not stop the Church from urging its followers to go to public baths for bathing, which contributed to hygiene and good health according to the Church Father, Clement of Alexandria. The Didascalia Apostolorum, an early Christian manual, enjoined Christians to bathe themselves in those facilities that were separated by sex. The Church also built public bathing facilities that were sex segregated near monasteries and pilgrimage sites. The popes situated baths within church basilicas and monasteries since the early Middle Ages. Pope Gregory the Great urged his followers on value of bathing as a bodily need. Public bathhouse were common in medieval Christendom larger towns and cities such as Constantinople, Rome, Paris, Regensburg and Naples. Around the time of Tertullian, an early Church Father, it was customary for Christians to wash their hands (manulavium), face (capitilavium) and feet (pedilavium) before prayer, as well as before receiving Holy Communion. The rite of footwashing employed a basin of water and linen towels, done in the imitation of Christ. A major contribution of the Christian missionaries in Africa, Asia and other places was better health care of the people through hygiene and introducing and distributing the soaps.

Индуизмдегі

Индуизмде тазалық маңызды қасиет саналады. «Бхагавад-гитада» ол адамның іс жүзінде танытуы керек қасиеттердің бірі ретінде сипатталған. Санскрит тілінде тазалық деген сөз «шауча» деп аталады. Бұл сөз «Бхагавад-гитада» 13.8, 16.3, 16.7, 17.14 және 18.42 тармақтарда бес рет қайталанады. «Шримад-Бхагаватамда» шауча 1.16.26, 1.17.24 (Сатья-юганың төрт тірегінің бірі ретінде), 1.17.42, 3.28.4 (рухани практика ретінде), 3.31.33 (жыныстық өмірге тәуелділер тазалықты түсінбейді), 4.29.84 (Атманның тазалығы), 7.11.8–12 (жетілуге тиіс отыз қасиеттің бірі), 7.11.21 (брахманның сипаты ретінде тазалық), 7.11.24 (тазалық – ең жақсы жұмысшының қасиеті), 11.3.24 (адам тазалықты өз гуруына қызмет ету үшін үйренуі керек), 11.17.16 (тазалық – брахманның табиғи қасиеті), 11.18.36 (тазалық – Құдайға құлшылық жасағандардың арасындағы ізгілік), 11.18.43 (үй иесімен жүзеге асырылуы керек), 11.21.14 (адамның санасын тазарту), 11.19.36–39 (тазалық – құмарлықпен басталатын іс-әрекеттерден бас тарту) арқылы айтылған. «Шримад-Бхагаватамда» тазалық Құдайдың рақымына ие болу үшін адам ие болуы тиіс отыз қасиеттің бірі ретінде танылады және он екі тұрақты міндеттердің ішінде ішкі және сыртқы тазалықты анықтайды. Тазалық – индуизмдегі Сатья-юганың (Алтын ғасыр) ерекшелігі. Тазалық – ішкі және сыртқы қасиет. Индуизм тек сыртқы тазалықты ғана емес, ішкі тазалықты да жоғары бағалайды. Бағышталғандардың (Бхакти) санасы үнемі таза Иеге сіңіп кеткендіктен, олар ішкі жағынан құмарлық, ашу, ашкөздік, қызғаныш, эго және т.б. кемшіліктерден (Клешалар) тазартылады. Мұндай жағдайда олар сыртқы денелерін және қоршаған орталарын таза ұстауға тырысады. Сондықтан да олар «тазалық – құдайшылдықтың қасында» деген ежелгі сөзге сай сырттай да таза. «Шримад-Бхагаватам» ішкі және сыртқы тазалықты былайша түсіндіреді:

In Hinduism, cleanliness is an important virtue. The Bhagavad Gita describes it as one of the divine qualities which one must practice. The Sanskrit word for cleanliness is [[Shaucha. The Bhagavad Gita repeats this word in five slokas at 13.8, 16.3, 16.7, 17.14 and 18.42. Śrīmad Bhāgavatam mentioned śauca at 1.16.26, 1.17.24 (as one of the four legs of Satya Yuga or Golden Age), 1.17.42, 3.28.4 (as spiritual practice), 3.31.33 (those who are addicted to sex life will not understand cleanliness), 4.29.84 (purity of [[Ātman (Hinduism)), 7.11.8–12 (one of the thirty qualities to be acquired), 7.11.21 (cleanliness as a characteristic of a Brahmin), 7.11.24 (cleanliness is a quality of the best worker), 11.3.24 (one should learn cleanliness to serve his or her guru), 11.17.16 (cleanliness is a natural quality of a Brahmin), 11.18.36 (cleanliness as a virtue among those who has realised God), 11.18.43 (quality to be practised by a householder), 11.21.14 (means of cleansing one body and mind), 11.19.36–39 (cleanliness means detachment from desire prompted actions) 12.2.1 (effects of Kali Yuga on cleanliness). Śrīmad Bhāgavatam also recognises cleanliness as one of the thirty qualities which one must acquire to obtain the grace of God and identifies internal and external cleanliness among the twelve regular duties. Cleanliness is also an exalted quality which characterises the Satya Yuga (Golden Age) in Hinduism. Cleanliness or śauca is both internal and external. Hinduism extols not only external cleanliness but also internal cleanliness or purity. Since the minds of devotees ([[Bhakti) are constantly absorbed in the all pure lord, they become internally cleansed from the defects ([[Kleshas (Hinduism)) of lust, anger, greed, envy, ego, etc. In this state of mind, they naturally prefer to keep the external body and environment pure as well. Thus, in accordance with the old saying, "cleanliness is next to godliness", they are also externally pure. Śrīmad Bhāgavatam explains the internal and external cleanliness as:

«Менің сүйікті Уддхава, жалпы тазалық, қол жуу, суға түсу, күн шыққанда, түскі уақытта және күн батып жатқанда діни қызмет көрсету, Маған құлшылық ету, қасиетті жерлерге бару, жапа оқу, қол тигізбейтін, жеуге болмайтын немесе талқылауға болмайтын нәрселерден аулақ болу және барлық тірі жандардың ішінде Менің Параматман ретінде бар екенімді есте сақтау – бұл принциптерді қоғамның барлық мүшелері сананы, сөзді және денени басқару арқылы сақтауы керек». «Шримад Бхагаватам» 11.19.36–39-да тазалық дегеніміз – құмарлықпен басталатын іс-әрекеттерден бас тарту. Сондықтан тазалық дегеніміз – тек терімізді сумен жиі шаю ғана емес, материалдық нәрселерге деген сүйіспеншіліктен бас тарту. Индустар бата алу үшін ғибадатханаларға кірмес бұрын жуынуға тиіс, ал ғибадатханаларда бұл мақсатта су қоймалары жиі болады. Олар ғибадатханаға кірмес бұрын аяғын да жуады. Кейбір православиелік индуистік үйлерде жерлеу рәсімінен өткеннен кейін ваннаға түсуді талап етеді (антиэсти), индустар оны жамандыққа ұшырату деп санайды, және оны тазартпағандарды жамандық қудалайды. Индустар жеті қасиетті өзенге барып қалуға міндетті. Бұл өзендерде суға шомылу ақыл-ойды тазартып, оның игі қасиеттерін арттырады. Киелі өзендердің болуын шақыру үшін күнделікті монша алдында келесі мантра айтылады:

Индустар жыл сайын Дивали мейрамын тойлауға дайындалу үшін үйлерін жақсы тазалайды, өйткені бұл жақсы сәттілік әкеледі деп санайды. Сонымен қатар, индустар үйді таза ұстау және үлкен құлшыныс – бұл Лакшми құдайының өз мекеніне келуін қабылдаудың белгісі деп санайды. Кейбір православиелік индустар жұма күні үйлерін тазалаудан аулақ болады, өйткені бұл күн Лакшми құдайына арналған және сол күні үйлерді тазалау жаман деп саналады, сондықтан олар басқа күндері үйлерін тазалайды. Тамилдер Дивали, Понгал немесе Бхол мейрамына дайындалу үшін үйлерін таза ұстайды.

Ислам діні

Ислам діні тазалық пен жеке гигиенаның маңыздылығына ерекше назар аударады. Құранда тазалық туралы көптеген аяттар бар. Мысалы: «Шын мәнінде, Алла Таубәге келетіндерді және тазаланып, күнәсінен адақталуды жақсы көреді» (2:222). Сондай-ақ: «Мешіттерде тазалықты және пәк болуды жақсы көретін ер адамдар бар. Алла тазаланып, пәк болатындарды жақсы көреді» (9:108). Исламдық діни білім берудегі алғашқы сабақтар көбінесе тазалық мәселелеріне арналады, олар: не нәрсе таза, ал не нәрсе таза емес, адамдар неден тазаруы керек, қалай тазануы керек және тазалық үшін не қолдану керек. Мұсылмандар әр намаз оқу алдында міндетті түрде таза сумен дәрет (уду) жасауы керек және әрқашан дәрет күйінде болуға ұсынылады. Егер таза су болмаса, құрғақ материалдармен (тайамм) дәрет жасауға рұхсат етіледі. Жұма күні, жұма намазына (Жұмағ) барғанға дейін рәсімдік шомылу (ғұсұл) жасалады. Діни тазалықты сақтау үшін, сондай-ақ күнә жасағаннан кейін және жаназа намазына қатысқандарға да шомылу ұсынылады. Қонақтар келгенге дейін немесе мерекелерде (Рамазан және Құрбан айттары), сондай-ақ қасиетті күндер мен түндерде үйді тазалауға ерекше мән беріледі. 7-ші ғасырға дейін қалыптасқан исламдық гигиеналық заңдарда егжей-тегжейлі ережелер бар. Исламдағы діни тазалыққа намаз (күнделікті бес уақыт намаз) оқу үшін дәрет (уду) жасау, сондай-ақ үнемі ғұсұл (шомылу) жасау кіреді, бұл ислам әлемінде моншалар салуға себеп болды. Исламдық дәретхана гигиенасы да дәретханадан кейін тазалық үшін және микробаларды азайту үшін сумен жууды талап етеді. Аурудың жұқпалылығы туралы алғашқы теорияны парсылық дәрігер Ибн Сина (Авиценна) «Медицинаның қаноны» (1025) еңбегінде ұсынған. Ол адамдардың тыныс арқылы бір-біріне ауру жұқтыруы мүмкін екенін айтты, туберкулездің жұқпалы екенін атап өтті және аурудың су мен лас жер арқылы таралуын талқылады. Көрінбейтін жұқпа туралы түсінік ислам ғалымдары тарапынан кеңінен қабылданды. Әйюбидтер сұлтандығында мұндай жұқпалы заттарды «нажасат» (таза емес заттар) деп атады. Фиқһ ғалымы Ибн әл-Хадж әл-Абдари (шамамен 1250-133) исламдық тамақтану және гигиена туралы әңгімелеген кезде, судың, тамақтың және киімнің қалай жұқтырылуы мүмкін екендігі туралы кеңестер мен ескертулер берді және сумен қамтамасыз ету арқылы таралуы мүмкін екенін айтты.

Islam stresses the importance of cleanliness and personal hygiene. There are many verses in the Quran that discuss cleanliness. For example, " Truly, Allah loves those who turn to Him constantly and He 'loves those who keep themselves pure and clean" (2:222). And, " In mosque, there are men who love to be clean and pure. Allah loves those who make themselves clean and pure" (9:108). The first lessons in Islamic catechisms are often matters of cleanliness, with subjects including: what is clean and what is not clean, what people need to be cleansed from, how they should clean, and what should they use to clean with. Muslims are required to perform ablution (wudu) with clean water before every prayer, and are recommended to stay in the state of ablution at all times. Abolution with dry materials (tayammum) may be used in exceptional circumstances, such as if clean water is unavailable. A ritual bath (ghusl) is performed on Fridays before the Friday Prayer ([[Jumu'ah). Ritual baths are recommended for spiritual purity, also after committing a sin, and are necessary for those who have watched a funeral. Special attention is given to cleaning homes before the arrival of guests or before feasts (Eid al Fitr and Eid al Adha), and holy days and nights. Islamic hygienical jurisprudence, which dates to the 7th century, has elaborate rules. [[Ritual purity in Islam (ritual purity) involves performing wudu (ablution) for salah (five daily prayers), as well as regularly performing ghusl (bathing), which led to bathhouses being built across the Islamic world. Islamic toilet hygiene also requires washing with water after using the toilet, for purity and to minimize germs. A basic form of the contagion/germ theory of disease found in the medieval Islamic world, was proposed by Persian physician Ibn Sina (also known as Avicenna) in The Canon of Medicine (1025). He mentioned that people can transmit disease to others by breath, noted contagion with tuberculosis, and discussed the transmission of disease through water and dirt. The concept of invisible contagion was eventually widely accepted by Islamic scholars. In the Ayyubid Sultanate, they referred to such contagious substances as najasat ("impure substances"). The fiqh scholar Ibn al Haj al Abdari (c. 1250–133), while discussing Islamic diet and hygiene, gave advice and warnings about how contagion can contaminate water, food, and garments, and could spread through the water supply.