Кіріспе

Үй иелігінде тұру – бұл адамның, оның иесі, үй иесі немесе үй қожайыны деп аталатын, өзі тұратын үйдің меншік иесі болуымен байланысты тұрғын үй формасы. Бұл үй жеке тұрғын үй, пәтер, кондоминиум немесе тұрғын үй кооперативі болуы мүмкін. Тұрғын үймен ғана емес, үй иелігінде тұру жылжымайтын мүлікке инвестиция жасау ретінде де қарастырылады.

Сатып алу

Кейбір үйлерді иелері тұру үшін салуға ниеттеніп салады. Көптеген үйлер мұраға көшеді. Көптеген үйлер жылжымайтын мүлік салушыдан жаңа үй ретінде немесе бұрынғы иесінен немесе үйінде тұрған иесінен сатып алынады. Үй әдетте жеке адамның немесе отбасының жасаған ең қымбат жеке сатып алуы болып табылады және көбінесе жылдық отбасылық табыстан бірнеше есе артық тұрады. Бұл жоғары құнына байланысты, көптеген адамдардың барлық соманы бірден төлеуге жеткілікті қаражаты болмайды. Дамыған елдерде қаржы институттары пайызбен ипотекалық несиелер ұсынады. Егер үй иесі келісілген төлем графигін орындамаса, сот арқылы иемдену (кейбір елдерде қайта иелену деп аталады) орын алуы мүмкін. Көптеген елдер болашақ үй сатып алушыларға үй сатып алуға көмек көрсетеді. Бұл шараларға гранттар, субсидияланған ипотекалар және ипотекалық кепілдіктер кіреді. Болашақ үй сатып алушылар мемлекеттік көмек алу үшін белгілі бір талаптарға сай болуы керек, мысалы, тұңғыш рет үй сатып алушы болуы немесе белгілі бір шектен төмен табысқа ие болуы.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Үйге меншік тұрғынға ғимаратты және жерді өз қалауынша өзгерту құқығын береді (үкімет, үй иелері қауымдастығы және меншік құқығындағы шектеулерге сәйкес), оларды шығарып тастаудан қорғайды және мұрагерлікпен иелену құқығын тудырады. Кейбір заңнамалық аумақтарда ол сондай-ақ көршілес жер иелеріне қатысты белгілі бір заңдық құқықтарды береді. Үйлер мен олар тұрған жерлер қымбатқа түседі, ал ай сайынғы ипотека, сақтандыру, күтім және жөндеу, сондай-ақ мүлік салығы төлемдерінің жиынтығы кейде ай сайынғы жалдау төлемінен асып кетеді. Ғимараттар жылжымайтын мүлік нарығының құбылуына байланысты маңызды құндылыққа ие болып, одан айырылуы мүмкін, ал мүлікті сату нарықтық жағдайларға байланысты ұзаққа созылуы мүмкін. Бұл үй иесі болашақта көшуді жоспарласа, үйге ие болуды қиындатады. Кейбір үй иелері сатып алуларын инвестиция ретінде қарастырады және үйді жөндеуден кейін немесе құны артқаннан кейін сатуға немесе жалға беруге ниеттеніп, оны жылдам сатуды (флиппинг) жоспарлайды. Үй иелерінің үйлеріне қаржылық мүддесі болғандықтан, үй иесі болу экономикалық тұрғыдан тиімді әрекет болып табылады. Олар өздерінің физикалық және психикалық денсаулығын жақсарту үшін, сондай-ақ өмірден қанағаттану деңгейін арттыру үшін меншіктерін сақтауға немесе құнын арттыруға ұмтылады. Керісінше, жалға алушылар жергілікті мәселелерге тар көзқараспен қарауы мүмкін, азаматтық өмірге қатысуға ынталанбауы мүмкін және өздерін қоғамға пайдалы емес деп санауы мүмкін. Жалға алушылармен және жерден тыс тұратын үй иелерімен салыстырғанда, үй иелері мүлікті күтіп-ұстау және қоғамдық мәселелерге қатысты жауапкершілікті көбірек сезінеді, себебі олар тікелей әсер етеді. Дәстүрлі түрде Батыс елдерінің үкіметтері (әсіресе ағылшын тілді елдерде) үйге ие болуды ынталандырды, өйткені бұл адамдарға байлық жинауға, үнемдеуге және азаматтық белсенділікті дамытуға көмектеседі деп есептелді. Алайда, 2008 жылғы тұрғын үй нарығының құлдырауы ағылшын тілді елдердің көп бөлігінде ғалымдар мен саясаткерлерді осы логикаға күмәнмен қарауға мәжбүр етті.

Саяси ықпал

Үй иесі болу адамның үкіметке қатысты көзқарасына әсер етеді. ЭЫДҰ елдерінен алынған деректер көрсеткендей, тұрғын үй бағасы өскенде, адамдар әлеуметтік мемлекетке көбірек сын айтады. Керісінше, тұрғын үй бағасы төмендегенде, үй иелері үкіметтің араласуын жақтауға бейім. АҚШ-та үй иелігінің үлесі жоғары аймақтарда сайлауға қатысу деңгейі де жоғары. Сондай-ақ, үй иелігі мен республикалық кандидаттарды қолдау арасында нашар байланыс бар. Ұлыбританиядан алынған деректер үй иелерінің өз үйлерінің құнын экономикалық дағдарыстарға қарсы жеке, ресми емес сақтандыру полисі деп қарастыратынын көрсетеді. Құны жеткілікті үй иесін мемлекеттік араласу қажеттілігінен қорғайды.