Кіріспе

Үлгілерді тану, салыстыру және байланыстыру қабілеті. Адам ақылының зерттеуінде ақыл-ой – шындыққа қатысты дұрыс қорытындыларға жету қабілеті; сондай-ақ, ойлау, түсіну, бағалау және байланыс орнату сияқты қабілеттерді қамтиды. Көне грек философиялық ұғымы nous-тан аударылған ақыл-ой, латын тілінен алынған intelligere ("түсіну") сөзінен шыққан, содан француз және ағылшын тілдеріндегі "intelligence" термині де осыдан туындаған. Ақыл-ой туралы пікірталас ақыл мен интеллект арасындағы байланысқа қатысты екі салаға бөлінеді. Классикалық және ортағасырлық философияда ақыл (ноус) – "Адамдар қалай біледі?" деген сұрақтың тақырыбы болып табылады. Кейінгі Антикалық дәуірде және орта ғасырларда ақыл-ой діни монотеизмді табиғатты философиялық немесе ғылыми тұрғыдан зерттеумен үйлестірудің тұжырымдық құралы болды. Бұл үйлесім ақыл-ойды жеке адамның жаны мен космостың құдайлық ақылы арасындағы байланысқа айналдырды. Аристотель бұл тұжырымды алғаш рет пассивті ақыл мен белсенді ақылды ажырату арқылы дамытты. Психология және нейробиологиядағы көптік интеллект теориясы адамдардың әлемді және шындықты қалай түсінетінін сипаттау үшін ақыл (эмоция) және ақыл-ой (ой) терминдерін қолданады.

Ақыл-ой және интеллект

Ақыл-ойдың бір саласы ретінде интеллект адам ақыл-ойының логикалық және рационалды функцияларымен айналысады, көбінесе фактілер мен біліммен шектеледі. Сызықтық логиканың функциялары мен формальды логиканың үлгілеріне қоса, интеллект тұйық логика мен диалектикалық логиканың сызықтық емес функцияларын да өңдейді. Этимологиялық тұрғыдан интеллект пен ақыл-ой қарама-қарсы: латын тіліндегі intelligere етістігінің қазіргі уақыттағы белсенді сөйлемшесінен туындаған "ақыл-ой" термині "жинау" мағынасын білдіреді, ал intelligere етістігінің өткен уақыттағы сөйлемшесінен туындаған "интеллект" термині "жинаған нәрсе" дегенді білдіреді. Сондықтан, ақыл-ой ұқсастықтар мен айырмашылықтарға негізделген жаңа түсініктерді қалыптастырумен байланысты, ал интеллект – қолданыстағы түсініктерді түсінумен байланысты.

Ақыл-ойдың дамуы

Адамның шындықты интеллектуалды түсінуі, шындықтың материалдық әлемін қабылдау мен тануға негізделген шындықтың тұжырымдамалық моделінен туындайды. Ақыл-ойдың тұжырымдамалық моделі – адамның өмірлік мәселелерге логикалық шешімдер іздеу, табу және қолдану арқылы ақыл-ой және эмоционалдық процестерінен құралады. Адам ақыл-ойының толық потенциалын, ақыл-ойына көрінген нақты әлемді фактілерге сәйкес түсінгенде қол жеткізеді. Ересек ақыл-ой, адамның эмоциялық өзін-өзі басқару қабілетімен анықталады, оның арқасында ол эмоцияларға басылып, өмірлік мәселелерге кездесіп, бетпе-бет келіп, шешім таба алады. Адамның ақыл-ойының дамуы үшін нақты әлемдегі тәжірибе қажет, себебі өмірлік мәселелерді шешу барысында, адам әлеуметтік жағдайды (уақыт пен орынды) интеллектуалды түрде түсініп, басқа адамдардың қоғамында тиісті әрекет ету үшін әлеуметтік мінез-құлқына бейімделе алады. Ақыл-ой, адам мәселеге эмоционалдық тұрғыдан қанағаттандырарлық шешім іздегенде дамиды; ақыл-ой дамуы, адамның өмірлік мәселелерге қанағаттандырарлық шешімдер іздеуінен пайда болады. Тек нақты әлемдегі тәжірибе ғана шындықты түсінуге мүмкіндік береді, бұл адамның интеллектуалды дамуына үлес қосады.

Ақыл-ойдың құрылымы

1955 жылы психолог Джой Пол Гилфорд (1897–1987) үш өлшемді құрылымдық интеллект (СИ) моделін ұсынды: (i) Операциялар, (ii) Мазмұн, және (iii) Нәтижелер. Әрбір параметрде жеке-жеке өлшенетін нақты, дискретті элементтер бар, олар адам ақылының дербес бірліктері ретінде өлшенеді. Интеллектуалдық операциялар – тану және естелік, шығару (дивергенттік ойлау және конвергенттік ойлау) және бағалау арқылы көрініс береді. Мазмұн – бейнелі және символдық, семантикалық және мінез-құлқылық. Нәтижелер – бірліктерде, класс(тар)да және қатынастарда, жүйелерде, түрлендірулерде және салдарларда болады.

Психотерапиядағы ақыл-ой

Интеллектуализация – адамның назарын аударатын мәселемен тікелей айналыспау үшін күшті зихи назарға негізделген психотерапиялық әдіс. Психологиялық практикада интеллектуализация – адамның психикасына ықпал етуден және араласудан қорғану үшін, әйтпесе олардың өмірдегі қалыпты қызмет етуіне кедергі келтіретін, алаңдаушылық пен стрестің алдын алу мақсатында сезімдерді жойғыштайтын қорғаныс механизмі. Психотерапия ретінде интеллектуализация – адамды психологиялық тұрғыдан мазалайтын психикалық проблемаларды шешудің рационалды, бейтарап және ғылыми тәсілі. Интеллектуализацияның функциялары Id, эго және супер-эгоны қамтиды. Эго – адамның саналы тұлғалық аспектісі; Id – санасыз, жануарлық инстинкт аспектісі; ал супер-эго – адамның ой-пікірлерін, іс-әрекеттерін және мінез-құлқын қоғамның әлеуметтік нормаларына сәйкес реттейтін және түзетуші бақылау механизмі. Интеллектуализацияның мақсаты – Id-ті шын дүниеден оқшаулау, соның салдарынан адам өмірінің саналы аспектілерін ғана ойлау мен қарастыру нысанына айналдыру. Сондықтан интеллектуализация Эгоны Id-тен қорғайды, адам тұлғасының санасыз аспектісін, оны басқару әдетте мүмкін емес. Әлеуметтік жағынан интеллектуализация қарапайым тілдің орнына техникалық жаргон мен күрделі ғылыми терминологияны қолданады; мысалы, дәрігер пациенттің назарын жаман жаңалықтан аулаққа жылжыту үшін, созылмалы аурудың диагнозының теріс әсерін азайту мақсатында қатерлі ісік орнына карцинома сөзін қолданады. Тілдің әртүрлі деңгейлері, ғылыми (карцинома) және қарапайым тіл (қатерлі ісік) пациенттің медициналық фактілерді және емді қабылдауын жеңілдетеді, ауруды сәтті емдеуге кедергі келтіретін жағымсыз эмоциялардың туындауын болдырмайды. Сонымен қатар, интеллектуализацияның қорғаныс механизмі сынға ұшырайды, себебі ол адамды психологиялық мәселе тудырған ауыртпалы сезімдерден бөліп, оқшаулайды. Осылайша, қорғаныс механизмі кейіннен интуицияны жоққа шығарады, ол кейде шешім қабылдау процесіне үлес қосады; эмоционалдық стимулдардың жоқтығының теріс салдары адамды мотивациядан айырып, меланхолия сияқты қанағаттанбаушылыққа әкелуі мүмкін; мұндай "эмоционалдық тұйықтық" олардың шығармашылығына қауіп төндіреді, оның орнына нақты шешімдерді қояды.