Кіріспе

II Лешек Қара (шамамен 1241 – 30 қыркүйек 1288), Пьяст әулетінен шыққан поляк князі, 1261 жылдан бері Сиерадз герцогы, 1267 жылдан бері Ленчица герцогы, 1273–1278 жылдары Иноуроцлав герцогы, 1279 жылдан өліміне дейін Сандомир герцогы және Польшаның Жоғары герцогы болды.

Алғашқы жылдар

Лешек – Куявия герцогы Казимир I және оның екінші әйелі Констанцияның үлкен ұлы, ол Сілезиялық Пиаст әулетінен Генрих II ізгінің қызы болған. Оның лақап аты, Қара (лат. Niger), алғаш рет 14 ғасырдағы Kronika Dzierzwy еңбегінде кездеседі және, мүмкін, оған қара шашының түсіне байланысты берілген. 1257 жылы анасы қайтыс болды, одан көп ұзамай әкесі Ополе князі Казимир I-нің қызы Евфросинаға үйленді. Лешектың әкесінің екінші әйелі тез арада отбасында өз балаларына аумақтық пайда табуға тырысып, жанжалдар тудырды. Олардың ең үлкені – болашақ Польша королі I Владислав. Бұл Лешек пен оның кіші туысы Земомыслға зиян келтірді. Кейбір жылнамалар Евфросинаны екі өгей ұлын улауға тырысқан деп айыптайды. Лешек пен Земомысл 1261 жылы әкесі мен әкесінің екінші әйеліне қарсы көтеріліс жасады (бірақ Земомыслдың қатысуы тарих ғылымында даулы). Көтеріліс бастапқыда сәтсіз аяқталды, себебі жергілікті ақсүйектер олардың қаһарлы саясатына наразы болып, қолдауын кері тартып алды; алайда, Болеслав V Таза, Мазовия князі Семовит I және Болеслав Имандымен құрылған одақтың көмегімен Лешек әкесін Сиерадз аймағын жеке княздық ретінде беруге мәжбүр етті.

Сиерадский князі

Лешек 1261 жылдан 1279 жылға дейін Сиерадз герцогы ретінде билік етті. Ол өзінің жаңа герцогтігін елдегі сирек қоныстанған жерлердің бірінен құрды. Дегенмен, ол жүргізген отарлау саясаты (Нова Бжезница, Лутомирск, Вольборж және Радомско сияқты қалаларды іргелендіруді қоса алғанда) және шіркеумен тығыз ынтымақтастық аймақтың бейнесін бірте-бірте өзгертіп жаңартты. 1267 жылы Казимир қайтыс болып, өзінің иеліктерін бес ұлына бөліп берді. Лешек, ең үлкен ұлы болғандықтан және Сиерадцты иеленгендіктен, Ленчицаны ғана қосты. Бір жыл өткен соң, Иновроцлав тұрғындары Земомыслдың Германияға жақын саясатына наразылық білдіріп, Болеслав Инақты жаңа билеуші етіп тағайындауды сұрады. Алайда, Земомысл 1271 жылға дейін билікті сақтап тұруға тырысты, содан кейін Болеслав герцогтікті басып алып, Земомыслдың қашуына себепкер болды. Болеслав бұл аймақты екі жыл бойы, 1273 жылға дейін басқарды, одан кейін оны Лешекке берді, ол күтпеген жерден Иновроцлав герцогы атанды. Оның осы жердегі билігі 1278 жылға дейін жалғасты, 24 тамызда Ланд қаласында өткен кездесуде, Ұлы Польшаның Премысл II-нің араласуымен Лешек герцогтікті ағасына қайтарды.

Болеслав Тазаның асырап алуы

1261 жылы Лешек саяси тәуелсіздік алғаннан кейін, Краков пен Сандомиржді билеген Болеслав Тазамен (Болеслав Святой) жылдамдатып жақсы қарым-қатынас орнатты. Екі князь алғаш рет 1260 жылы Бабенберг мұрасы үшін болған Венгр-Богемия соғысы аясындағы Богемия Корольдігіне жасалған жорыс кезінде кездесті. Лешек Богемияға және оның одақтастарына (Генрих IV Пробус және Владислав Опольский) қарсы соғысқа қатысуын кейінгі жылдары да жалғастырды, әсіресе 1271-1273 жылдары. Болеславтың баласыздығы және Лешекпен тығыз байланысы, оның Болеславтың мұрагері болуына үміттендірді. Асырап алу туралы құжат 1265 жылы шығарылды. Сегіз жылдан кейін Владислав Опольский асырап алуды мойынламағандықтан Краковқа әскери жорық ұйымдастырды. 1273 жылдың 4 маусымында Богучин Малы шайқасы болды, онда Ополе-Рациборз әскері жеңілді. Қазан айының соңында Болеслав Ополе-Рациборзға қарсы жауап шарасы ретінде жорық жасады, бірақ оның күштері герцогтіктің белгілі бір аймақтарын ғана қиратумен шектелді. 1274 жылы Владислав Опольский мен Болеслав Таза бейбіт келісімге келді, оған сәйкес Владислав Краков тағына талап етуден бас тартып, өз герцогтығына жапсарлас, Скавинка өзеніне дейін созылатын жерлерді алды. 1265 жылы Лешек Рурик әулетінен шыққан князь Ростислав Михайловичтің қызы Грифинаға (сонымен қатар Агриппина деп те аталды) үйленді. Олардың одағы бақытсыз болды. 1271 жылы Грифина Краковқа қашып, күйеуін бедеулікпен айыптады, сондай-ақ осы себепті некелері толыққанды болмағанын мәлімдеді, бұл үлкен дауға себеп болды. Төрт жылдан кейін Болеслав Таза мен оның әйелі Кинганың араласуымен жұбайлар татуласты. Грифина 1275 жылдың 6 тамызында күйеуіне оралды. Содан кейін Лешек Краковтың танымал дәрігері Миколадан ем алуға бел буды. Оның рецептіне бақа мен жылан етін жеу кірді, себебі "Траски жылнамасында" айтылғандай, "баланың болмауы ұлт үшін үлкен абыройсыздыққа айналды". Ақырында Лешек пен Грифина баласыз қалды.

Краков және Сандомир герцогы

1279 жылы 7 желтоқсанда Болеслав Таза қайтыс болды. Оның өсиетіне сәйкес, Краков және Сандомир герцогтықтарын жаңа бас герцог болған Лешек II мұралады. Мұрагерлік ісі көп қиындықсыз өтті, алайда Лешек Краков герцогы ретінде ресми сайлауға келісуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Өкінішке орай, оның билеуінің бастамы бейбіт болған жоқ. Галицияның Лео I, Богемия патшасы Венцеслав II-нің көмегімен, Краковқа шабуыл жасауды жоспарлады. Литвалықтар, татарлар және бірқатар орыс княздықтарының көмегімен Лео 1280 жылғы ақпанда Люблинге басып кірді, Висла өзенін кесіп өтіп, қарсылық көрсеткен Сандомирді қоршады. Осыдан кейін Лешек шабуылды тойтаруға жеткілікті күш жинады. Соңғы шайқас 23 ақпанда Гозлицеде болды, онда поляк әскері (Краков воеводасы Петр мен Сандомир воеводасы Януш басшылығымен) Лео әскерін қашқызуға мәжбүр етті. Сол жылы Лешек қарсы шабуыл ұйымдастырып, Львовқа дейінгі шекаралық аймақтарды өртеп-жойды. Келесі жылы Лешек Генрих IV Пробусқа тиесілі Вроцлав герцогтығына шабуыл жасады. Бұл, Лешектің одақтасы II Пржемыслдың, болжам бойынша Барычте өткен кездесуден кейін түрмеге қамалуына жауап болды. Бұл жорық оған мол олжа әкелгенімен, күтілген нәтиже бермеді. Келесі жылдар да бейбіт болған жоқ. 1282 жылы Йотвингтер Люблинге басып кіріп, бірнеше ауылды тонады. Күтпеген шабуылға байланысты олар Лопиенник-Гурныға дейін жетті. Лешек бастапқыда таңғалып, кейін басқыншыларды қуды және Нарев өзенінен тыс жерде қанды шайқас болды. Йотвингтер талқандалып, осы жеңіліс тайпаның әскери күшін жойды. Бір жыл өткен соң литвалықтар қарсы шабуыл жасады, бірақ Лешек оларды Ровины шайқасында жеңді.

Краков епискобымен қақтығыс

Барлық әскери жеңістеріне қарамастан, Лешктің Краков-Сандомирдегі беделі оған сай болмады. Ол өкімдігінің көп бөлігінде ішкі қарсылықтармен күресуге мәжбүр болды. Оның билігіне қарсы ең белсенді оппозициялықтар Краков епископы Павел з Пржеманкова және Сандомир воеводасы Януш Старжа болды. Епископ Павелмен араздасу 1280-жылдардың басында Лешек II епископтың кең өкілеттігін бекітуден бас тартқанда басталды. Бұл жанжалда Болеславтың жесірі, Венгрияның Кингасы да маңызды рөл атқарды. Ол күйеуінің өсиеті бойынша Стары-Сонч округін күйеуінен мұра ретінде алды. Бұл округ Венгрияға қарайтын жол бойында орналасқандықтан стратегиялық маңызы бар және Лешек II оны Кинганың қолында тым құнды деп санады. Дегенмен, оның ниеті сол жерді әйелі Грифинаға беру болуы мүмкін. 1282-1283 жылдары жанжал өте шиеленісті кезеңге жетті, епископ Павел (Кинганың құқықтарын жақтаған) Лаговтағы кездесуден кейін тұтқындалып, Сиерадз түрмесіне қамалды. Краков епискобы Польша шіркеуінің тұрақты араласуының арқасында ғана бостандыққа шықты. 1286 жылдың 30 қарашасында соңғы келісімге қол қойылды, Лешек епископ Павелге келтірілген зиян үшін 3000 гривна төлеуге, оның мүлкін қайтаруға және епископтықтың құқықтарын мойындауға келісті.

Жоғарғы төңкеріс

Лешек үкіметі жергілікті рыцарьлардан қарсылыққа ұшырады, бұл олардың Ұлы герцогтың жеңісті жорықтарында оған қызмет еткен көптеген жағдайларын ескере отырып, таңқаларлық жайт еді. Бірінші көтеріліс 1282 жылы болды, онда воевода Януш Старжа Лешек II жоқта болған кезде Сандомирж және Радом бекіністерін Конрад II Церскиге берді. Бұл көтеріліс тез басылды, тіпті ол болған-болмаған (өйткені бұл туралы алғашқы мәліметтер Ян Длугоштан келді, және таңғаларлықтай, воевода лауазымында қалды). Үш жылдан кейін, 1285 жылы сәуір айында Сандомирж воеводасы Отто Топорчик, бұрынғы воевода, қазіргі Краков кастеляны Януш Старжа және Краков воеводасы Жегота Лешек II-ге қарсы әскер жинады. Лешек II күтпеген шабуылға ұшырап, Венгрияға қашуға мәжбүр болды. Лешек II-нің бақытына орай, көтерілісшілердің таққа талапкері Конрад II Церски Вавель қамалын басып ала алмады, оны адал жергілікті тұрғындар, жоғары герцогиня Грифина басшылығымен қорғады. 1285 жылдың 3 мамырында Богочицеде шешуші шайқас болды, онда Лешек II венгрлердің көмегімен үлкен жеңіске жетіп, көтерілісшілерді елден кетуге мәжбүр етті. Осы қарсылықты жеңгеннен кейін Лешек II жергілікті саясатын өзгертіп, өзінің билігінің соңына дейін үкіметті тұрақтандырды.

Соңғы жылдар

1287-1288 жылдары Ноғай хан мен Талабуга бастаған моңғолдардың Кіші Польшаға үшінші шабуылы Лешктің Венгрияға барып, көмек сұрауына әкеп соқты. Бұл жолы Кіші Польша бұрынғы екі шабуылға қарағанда моңғол шапқыншылығына жақсы дайындалған еді, жерді қорғау үшін Краков пен Сандомирде бірнеше бекіністер салынған. Лешек II Польшаны біріктіру процесін бастады деп есептеледі. Тарихшы Освальд Балцердің теориясына сәйкес, Лешек II төрт князь – Генрих IV Пробус, Пржемысл II, Генрих III Глогов және өзінен тұратын Бірінші Пиаст коалициясын 1287 жылы шақырды. Коалицияның басты мақсаты Кіші Польшадағы мұрагерлік тәртібін реттеу болды. Алайда, бұл гипотеза қазіргі тарихнамада жоққа шығарылды, себебі Лешек II, Пржемысл II және Генрих IV Пробус арасындағы осы кезеңдегі жаман қарым-қатынастар мәлім. Екінші жағынан, ұлттық бірігудің пайда болуының себебі Штепандық Қасиетті Станиславқа құлшылық етудің артуы болуы мүмкін. Лешек 1288 жылдың 30 қыркүйегінде Краковта қайтыс болды және жергілікті Доминикан шіркеуінде, Яңа Құдайдың киелі үштігі шіркеуінде жерленді. Оның қайтысынан кейін Пиаст әулетінің басты билеушілері арасында Ағалық провинция үшін қырқыс дау туды. Нәтижесінде, Генрих IV Пробус 1289 жылы жаңа жоғары князь атанды, бірақ бір жылдан кейін болған кенеттен қайтысы Ағалық провинцияның Пржемысл II-ге өтуіне себеп болды. Бірақ, ол Польшаны талап еткен Богемия королі Вацлав II атынан көп ұзамай (1291) тақтан алынды. Заңды негіздері болмағандықтан, Вацлав II өзінің тәтесі, жесір герцогиня Грифинадан Стари Сач округін берген құжатты алуға қол жеткізді, ол бұл округті күйеуінен мұра ретінде алған еді. Алайда, құжатта Ағалық провинцияның толығымен қосылуы күмәнді болып қала береді.