Кіріспе

1290-1348 жылдар шамасында Семинаралық Барлаам (Бернардо Массари, дінге келмес бұрынғы есімі) немесе Калабриялық Барлаам – базилиялық монах, теолог және гуманистік ғалым. Ол XIV ғасырдың ғалымы және дін қызметкері, сондай-ақ гуманист, филолог және теолог болды. Грегориос Палама Гесихазмді (Шығыс православие шіркеуінің дұға туралы мистикалық үйретімін) қорғағанда, Барлаам оны дінге қарсылыққа айыптады. Үш Шығыс православие соборы оған қарсы және Паламаның пайдасына шешім шығарды (1341 жылғы маусым мен тамыздағы Софияның екі соборы, және 1351 жылғы Блачерна соборы).

Ерте өмір

Барлаам қазіргі Семинара коммунасында, Калабрияда, грек тілінде сөйлейтін Шығыс православие ортасында дүниеге келген. Ол грек ұлтынан еді. Көп ұзамай, ол Құтқарушы монастырының игумені (басқарушысы) болып тағайындалды, және императордың атынан оған екі құпия тапсырма жүктелді. Тарихшы Колин Уэллс Барлаамды "зор ғалым, бірақ сөзі өткір" деп сипаттап, оны "классикалық білімдерді жақсы меңгерген, астроном, математик, сондай-ақ философ және теолог" деп атады. 1333-1334 жылдары Барлаам Папа Иоанн XXII-нің өкілдерімен шіркеулердің бірігуі туралы келіссөздер жүргізді. Осы оқиғаға байланысты ол латындарға қарсы жиырма бір трактат жазды, онда ол папалық үстемдігі мен филиокве доктринасына қарсы шықты. Император Андроник III Барлаамды Неапольдегі Робертке және Парижге Филипп VI-ға маңызды дипломатиялық миссиялармен жіберді. 1339 жылы ол Авиньондағы қуғында жүрген Папа Бенедикт XII-ге түріктерге қарсы крест жорығын ұсыну және шіркеулердің бірігуі мәселесін талқылау үшін барды, бірақ бұл жобасы сәтті болмады. Осы кезде ол Петраркамен кездесті. Константинопольге оралғаннан кейін Барлаам Иоанн VI Кантакузеннің қолдауымен Ареопагит Псевдо-Дионисийдің еңбектеріне түсіндірмелер жазды.

Барлаам мен Паламаның арасындағы алғашқы қақтығыстар

1336 жылы Григорий Палама Барлаамның латындықтарға қарсы жазған трактаттарының көшірмелерін алды, олар Никеялық дінге Filioque қосылуын айыптады. Палама Барлаамның оны қолдайтын аргументімен келіспеді, себебі Барлаам Құдайдың табиғатын (әсіресе, Киелі Рухтың табиғатын) көрсетуге жасалған әрекеттерді тоқтату керек деп мәлімдеді, өйткені Құдай соңында адамдарға белгісіз және дәлелдеуге келмейтін. Осылайша, Барлаам Киелі Рух кімнен шыққандығын анықтау мүмкін емес деп тұжырымдады. Сара Дэннинг Боллдің сөзіне сәйкес, Палама Барлаамның аргументін "қауіпті агностицизм" деп қарады. Жауап ретінде жазған "Аподиктикалық трактаттарында" Палама Киелі Рухтың Әкеден шыққандығын, бірақ Ұлдан емес екенін дәлелдеуге болатынын айтты. Екеуі бірнеше хат алмасты, бірақ дауды бейбіт жолмен шеше алмады.

Гесихасттар туралы дау

Паламаның яһуди және христиан жазбаларының әртүрлі эпизодтарында (мысалы, Мұса көрген жанған бұта, Табор тауындағы Жарық) ашылған "Құдайдың даңқы" шын мәнінде Құдайдың жаратылмаған Энергиясы (яғни Құдайдың рақымы) екендігі туралы ұстанымына қарамастан, Барлаам оларды жаратылған нәтижелер деп есептеді, себебі Құдайдың ешбір бөлігі адамдарға тікелей сезілуі мүмкін емес. Шығыс православиеліктері оның бұл ұстанымын Киелі Рухтың жаңарту күшін жоққа шығару деп түсіндірді, ол Шығыс православиелік әндерінде "балықшыларды елшілерге айналдырды" (яғни, білімсіз адамдардан да қасиеттілер жасайды) деп айтылғандай, жаңартуға қабілетті. Барлаам анти-исихаст еңбектерінде монахтардың жетілуі үшін дүниелік білімнің қажеттігін айтты және құдайлық өмірді көру мүмкін еместігін жоққа шығарды.

Барлаамның Есихазмға шабуыл жасауы

Стивен Рунсиманның айтуынша, Паламаның өзіне жасаған шабуылдарына ашуланған Барлаам, Паламаның басты жақтаушысы болған хесихаст іліміне шабуыл жасап, Паламаны қорлауға уәде берді. Барлаам Салоникаға сапар шегіп, онда хесихасттық ілімдерді ұстанатын монахтармен танысты. Рунсиман бұл монахтарды білімсіз және хесихаст ілімін толық түсінбеген деп сипаттайды. Барлаам көптеген трактаттар жазды, онда ол олардың ақылға сыймайтын амалдарына күлді, олардың ішінде "рух пен жанның керемет бөлінуі мен қайта бірігуі, жын-перілердің жанмен байланысы, қызыл және ақ жарық арасындағы айырмашылық, тыныспен бірге ақыл-ойдың мұрын арқылы кіруі мен шығуы, кіндікке жиналатын қалқандар және, соңында, Иеміздің жанмен бірігуі, бұл кіндіктегі жүректің толық және анық сенімділігімен жүзеге асырылады" делінген. Барлаам монахтардың құдайлық мәнді дене көзімен көретінін айтқан, ол мұны Мессалиандық деп қарастырған. Олар көрген жарық туралы сұрағанда, монахтар бұл жарықтың жоғарыдағы мәннен де, періштелік мәннен де, Рухтан да емес екенін, рухтың оны басқа бір гипостаз ретінде қабылдағанын мәлімдеді. Барлаам келекелеп: "Мен осы жарықтың не екенін білмеймін. Мен оның жоқ екенін ғана білемін" деді. Рунсиманның сөзіне қарағанда, Барлаамның шабуылдары тиімді болды. Ол дұрыс оқымаған және хесихаст ілімінің нағыз мағынасын білмейтін монахтардың қолында хесихазмның психофизикалық қағидалары "қауіпті және күлкілі нәтижелерге" әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Көптеген византиялық зиялылар үшін хесихазм "таң қалдыратынша зиялылыққа қарсы" көрінді. Барлаам хесихастарды "Омфалоскопои" (кіндікке қарайтын) деп атады; бұл лақап византиялық мистика туралы кейінгі батыстық жазбалардың тонына әсер етті. Алайда, Барлаамның жеңісі ұзаққа созылмады. Византиялықтар мистикаға терең құрметпен қарады, тіпті оны түсінбесе де. Ал Паламада Барлаам өзіне теңдес білімге, интеллектке және түсіндіру қабілетіне ие қарсыласын тапты.

Үштік

Барлаамның шабуылдарына жауап ретінде Палама «Киелі тыныштықпен айналысатындарды қорғау үшін триадалар» деген атаумен тоғыз трактат жазды. Трактаттар «Триадалар» деп аталады, себебі олар үш жинақтан, әрқайсысы үш трактаттан тұрады. Триадалар үш кезеңде жазылды. Бірінші триада 1330-шы жылдардың екінші жартысында жазылды және Палама мен Барлаам арасындағы жеке талқылауларға негізделген, бірақ Барлаамның аты есімдікпен ешқашан аталмайды. Григорийдің үйретімін Афон тауының басшылары мен басты монахтары бекітті, олар 1340–1341 жылдары синодта бас қосты. 1341 жылдың басында Афон тауындағы монастырь қауымдары Паламаның жетекшілігімен және ықпалымен «Агиорит томын» жазды. Томы Барлаамның атын атамаса да, жұмыс анық түрде Барлаамның көзқарастарына қарсы бағытталған. Том Паламаның үйретімін жүйелі түрде баяндайды және Византия мистикасының негізгі оқулығына айналды. Барлаам сонымен қатар хесихастар ұстанатын жарықтың жаратылмаған табиғаты туралы доктринаға қарсы шықты, оның тәжірибесі хесихаст тәжірибесінің мақсаты деп есептелді, оны еретикалық және құдайға қарсы деп санады. Хесихастар бұл жарықтың құдайдан келгенін және Исаның шәкірттеріне Табор тауында көрінген жарықпен бірдей екенін мәлімдеді. Барлаам бұл «жаратылмаған жарық» доктринасын көпқұдайлылық деп қарастырды, себебі ол екі мәңгілік субстанцияны, көрінетін және көрінбейтін Құдайды постулаттайды. Барлаам Иса дұғасын қолдануды богомилизмнің бір түрі деп айыптайды. Барлаам хесихастарды қынжырлы түрде омфалопсихой (жандары құрсақтарындағылар) деп атады және оларды Мессалианизм ересінде кінәлады, ол Шығыста богомилизм деп те белгілі. Мейендорфтың сөзіне сүйенсек, Барлаам «Құдайды нақты және саналы түрде сезіну туралы кез келген талапты Мессалианизм деп қарастырған». Үшінші Триадада Палама Барлаамның Мессалианизм туралы айыптауын жоққа шығарды, бұл хесихастар Мессалиандардың антисакраментализмімен ортақ емес екенін және олар Құдайдың мәнін өз көздерімен көргендерін мәлімдемегенін көрсетті.

Константинополдағы есихасттық кеңестер

Барлаам мен Палама арасындағы даудың шешілмейтіні және епископтар кеңесінің үкімі қажет екені анық болды. Бұл мәселелерді қарастыру үшін 1341 жылдың 10 маусымында, 1341 жылдың 4 қарашасында, 1344 жылдың 1 ақпанында, 1347 жылдың 8 ақпанында және 1351 жылдың 28 мамырында Константинопольде алты патриархалық кеңес өтті. Хесихазм туралы дау 1341 жылдың мамырында Константинопольде император Андроник III төрағалық еткен синодқа әкелінді. Шығыс шіркеуінде Псевдо-Дионисийдің еңбектеріне деген құрметтің ықпалымен жиын Барлаамды кінәлады, ол өз сөзінен бас тартты. Экуменикалық патриарх Барлаамның барлық жазбаларын жоюды талап етті, сондықтан Барлаамның "Мессалиандыққа қарсы" трактатының толық түпнұсқалары сақталған жоқ. Джон Мейендорфтың айтуынша, "Грегорий Паламас өзінің Барлаам Калабрийлыққа қарсы бүкіл таласын «грек даналығы» мәселесіне негіздеді, оны Барлаамның қателіктерінің басты себебі деп есептеді."