Рим Республикасындағы төтенше билік өкілі

Кіріспе

Рим Республикасының ерекше билеушісі – Рим диктаторы, Рим Республикасындағы белгілі бір мәселені шешу үшін толық билік берілген ерекше лауазым иесі. Ол мемлекеттің толық өкілеттіктерін алды, оның ішінде консулдарды да, тек сол мәселені шешу мақсатымен бағынышты етуге құқылы болды, және мәселе шешілгеннен кейін бұл өкілеттіктер дереу тоқтатылды. Диктатор лауазымында болған кезеңде де бақылауда ұсталып, жауапкершілікке тартылатын болды: Сенат белгілі бір қадағалау билігін сақтап, плебей трибундарының оның әрекеттеріне вето қоюы немесе халықтың шағымдану құқығы қолданыста болды. Диктатордың өкілеттігінің шегі оның билігін қандай мақсатқа жұмсау керектігін қатаң бақылап отырды. Диктаторлар лауазымынан кейін сотталуы мүмкін еді. Диктаторлар Республиканың алғашқы кезеңдерінен бастап, Екінші Пуникалық соғысқа (б.з.д. 218–201 жж.) дейін жиі тағайындалды, бірақ содан кейін бір ғасырдан астам уақытқа тоқтатылды. Кейіннен бұл лауазым Сулла (б.з.д. 82–79 жж.) және Юлий Цезарь (б.з.д. 49–44 жж.) тарапынан маңызды өзгерістермен қайта жаңғыртылды, Цезарь өлімінен аз бұрын мәңгілік диктатор (dictator perpetuo) атанды. Бұл кейінгі диктатура Рим қоғамында кең ауқымды және жартылай тұрақты өзгерістер жасау үшін пайдаланылды. Цезарьдің б.з.д. 44 жылы қазасынан кейін, бұл лауазым ресми түрде жойылды және ешқашан қайта жаңғыртылмады.

Дәстүрлі диктатура

Диктатор болып тағайындалу себептері әртүрлі болды. Диктатураның мақсаты – Римді қандай да бір қауіп туғанға дейінгі жағдайға қайтару еді. Диктатура "шектен шығып кеткен жағдайларды жою үшін, содан кейін өзін-өзі тарату үшін, осылайша қалыпты үкіметтің жұмысы қайта жалғасуы үшін" құрылды.

Шығу тегі

Рим монархиясының шамамен б.з.д. 509 жылы жойылуы, дәстүр бойынша, патшалық билікті жыл сайын сайланатын екі консулға жүктеді. Диктатураның құрылуы осы дәстүрдің бір бөлігі, бірақ ол біршама шатастырады. Оның бастапқы атауы – "магистер попули", яғни "жаяу әскердің бастығы" болған. Оның орынбасары "magister equitum", "атты әскердің бастығы" аталған. Диктаторды "претор максимус" деп те атаған, Ливийдің айтуынша, бұл есімнің тамыры – претор максимустың қыркүйек айының идаларында ғибадатхана қабырғасына шеге қағуын талап ететін ежелгі заңда. Бірінші диктатор кім болғаны және қай жылы тағайындалғаны белгісіз. Ливий екі нұсқа келтіреді: біреуінде б.з.д. 501 жылы Тит Ларций бірінші диктатор болды. Екінші нұсқасында бірінші диктатор Манний Валерий Максим болған, бірақ Ливий бұл нұсқаны ықтималсыз деп есептеді, өйткені ол бұрын консул болған емес, ал Валерийді қалағанда, б.з.д. 505 жылы консул болған Манийдің әкесі Марк тағайындалуы мүмкін еді. Дегенмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі осы дәстүрлі айғақтарға күмәнмен қарайды: Рим тарихы жазыла бастаған кезде, диктатура әскери қолбасшы ретінде ұмытылып кеткен еді. Диктатура римдік саясаттың қалыпты жүйесін айналып өту және Республиканы соғыста қорғауға немесе ішкі тәртіпсіздіктерді басуға арналған, ерекше өкілеттіктерге ие, уақытша лауазымды тұлға құру мақсатымен ойластырылған сияқты, әсіресе егер мұндай тәртіпсіздік соғыс жүргізуге кедеріл келтірсе. Диктатураның пайда болуы туралы екі негізгі пікір бар: ол латындықтардан шыққан, немесе ол бірегей римдік институт болған. Римдік көзқарас диктатураның Республиканың алғашқы жылдарынан бері бар болғанын, ол "республикалық конституцияның ажырамас бөлігі" ретінде құрылғанын көрсетеді. Латын қалаларында да диктатура болғанмен, олар жойылған монархиялардан дағдарыс кезінде ғана тағайындалатын ерекше лауазымды тұлғалар ретінде емес, қарапайым лауазымды тұлғалар ретінде пайда болды. Басқалар диктатура жаңа коллегиялық лауазымдардың тиімсіздігінен құтылу жолы ретінде пайда болды деп санайды, римдіктер монархия жойылғаннан кейін оны патшалық билікке тең өкілеттіктермен конституцияның ажырамас бөлігіне айналдырмас еді, сондықтан оны шеткі және ерекше рөлге шектеді. Кейбір ғалымдар консулдар диктатурадан бұрын келгенін, емес, кейін келгенін алға тартады. Латындық көзқарас бойынша, диктатура Латын Лигасының біріккен әскерлеріне басшылық ету үшін латын мемлекеттері арасында басшылықты ауыстыру қажеттілігінен туындаған. Рим Лиганың ресми мүшесі болмаса да, ол латындықтарды римдік қолбасшының басшылығымен Римнің соғыстарында қызмет етуге міндеттеген, бұл жағдай үшін диктатор тағайындалуы мүмкін еді. Бұған Вейи қамалын мысалға келтіруге болады: тоғыз жылдық қамал кезінде Рим диктаторды пайдаланбады, бірақ соңғы жылы этрусктің араласуы Римді латын одақтастарын шақыруға мәжбүр етті. Сонымен қатар, диктатура басқа латын муниципалитеттерінен қарыз алған болуы мүмкін, онда диктатор әскери қолбасшы ретінде қызмет еткен. Бұл көзқарас Рим патшалығы мен одан кейінгі республика арасындағы сабақтастықты, диктатураны екі кезеңнің арасындағы байланыс құралы ретінде баса көрсетеді.

The abolition of the Roman monarchy c. 509 BC, according to tradition, devolved the royal powers onto two annually elected consuls. The creation of the dictatorship is part of this tradition, which is somewhat confused. Its original title was magister populi, "master of the infantry". His lieutenant was the magister equitum, "master of the horse". The dictator may have also been called the praetor maximus, as mentioned by Livy, referring to an old law requiring the praetor maximus to put a nail into the wall of a temple on the ides of September. It is not certain who the first dictator was or in what year he was appointed. Livy gives two versions: in one, the first dictator was Titus Larcius in 501 BC. His other version states that the first dictator was Manius Valerius Maximus, although Livy thought this improbable, as he had not previously been consul and, had a Valerius been desired, Manius' father, Marcus, who was consul in 505 BC, could have been chosen instead. However, few modern scholars put much faith in these traditional accounts: by the time Roman history started being written down, the dictatorship as a military commander had already lapsed out of living memory. The dictatorship seems to have been conceived as a way to bypass normal Roman politics and create a short term magistrate with special powers, serving to defend the Republic in war, or otherwise to cow internal civil unrest, especially if such unrest imperilled the conduct of war. There are broadly two views on the dictatorship's origin: that it descends from the Latins, or that it was a uniquely Roman institution. The Roman view stresses that the dictatorship is said to have existed from the earliest years of the Republic, created as "an integral part of the republican constitution". And while other Latin cities had dictatorships, they emerged from their abolished monarchies as ordinary magistrates rather than as an extraordinary magistrate only appointed in time of crisis. Others have argued that the dictatorship existed as a means to slip through the inefficiency of a new collegiate magistracy, arguing that the Romans would not have made it – with regal powers – an integral part of their constitution in the immediate aftermath of the monarchy's abolition, confining it therefore to a peripheral and extraordinary role. Other scholars have advanced theories that the consuls came after the dictatorship rather than before. The Latin view argues that the dictatorship emerged from the need to rotate command between Latin states in the role of commanding the Latin League's united armies. While Rome was not a formal member of the League, it did require the Latins to serve in Rome's wars under a Roman commander, which could have been a dictator appointed for the occasion. One argument of this is the siege of Veii: for nine years of siege, Rome did not resort to a dictator, until the last year when Etruscan intervention compelled Rome to call in its Latin allies. Moreover, it is plausible that the dictatorship was borrowed from other Latin municipalities that had a dictator serving as a military commander. This view also stresses continuity between the Roman kingdom and the succeeding republic, with the dictatorship as a bridge between the two periods.

Таңба

Басқа курулдік магистраттар сияқты, диктатор да toga praetexta және sella curulis иелігіне ие болды. Дегенмен, диктатордың жанында консулдың әдеттегі он екі ликтордың орнына жиырма төрт ликтор болды. Бірақ, ол помериум ішінде он екі ликтормен де жүруі мүмкін. Римдіктердің патшалардың символдары мен атрибуттарын қайта жаңартуға деген жалпы қарсылығына қарамастан, диктатордың ликторлары тіпті помериум ішінде де өздерінің фасцестерінен балталарын ешқашан шығармады, бұл өмір мен өлім үстінен билігін көрсететін және диктаторды қатардағы магистраттардан ерекшелейтін белгі болатын. Басқа магистраттардың ликторлары диктатордың алдына келгенде фасцестерін алып жүруге құқықсыз болды. Диктатураның шығу тегі туралы латын теориясы жиырма төрт ликтордың "екі билік құрылымын" біріктіру нәтижесінде пайда болғанын айтады. Бұл диктатордың империі консулдардан басым екенін немесе оған екі консулдың билігі берілгенін көрсететін болса керек. Патшалардың атқа міну әдетіне орай, диктаторға комициядан рұқсат алмайынша, атқа мінуге тыйым салынды.

Билік пен шектеулер

Диктаторлық биліктің толық көлемі зор болғанмен, шексіз емес еді. Ол диктатордың тағайындалу шарттарымен, сондай-ақ Рим құқығының қалыптасып келе жатқан дәстүрлерімен шектелді және диктатордың басқа магистраттармен ынтымақтастықта жұмыс істеу қабілетіне үлкен дәрежеде тәуелді болды. Бұл биліктің нақты шектері айқын анықталмаған, бірақ Рим тарихы бойы пікірталас, талас-тартыс және болжамдар нысаны болды. Диктатор өзінің мақсатына жету үшін дерлік абсолютті билікке ие болды. Дегенмен, көбінесе ол тағайындалған өкілеттігінен аспады; комиция өткізуге тағайындалған диктатор Сенаттың қарсылығына қарамастан әскери қолбасшылыққа тағайындала алмады. Диктаторлар бастапқы тағайындамаларының шегінен тыс функцияларды орындай алатын, бірақ тек Сенаттың тапсырмасы бойынша; мұнда мемлекеттік қазынадан қаражат алу да бар, диктатор мұны тек Сенаттың рұқсатымен ғана істей алатын. Басқа магистраттардың билігі диктатордың тағайындалуымен жойылған жоқ. Олар диктатордың билігіне бағынса да, өздерінің міндеттерін атқаруын жалғастырды және диктатор отставкаға кеткенге дейін, мерзімі аяқталғанға дейін қызметте болды. Диктаторлық билік трибундардың билігін де жоққа шығармады. Кейбір дереккөздер диктатордың әрекеттеріне трибундарға шағымдану мүмкін емес екенін айтса, басқалары помериумдағы диктатордың өкілеттігінің шегін, диктаторлық әрекеттерге қарсы шағымдарды және диктаторлар өткізген сайлауға вето қою туралы трибундардың қауіп-қатері туралы мәлімдейді. Көптеген заңгерлер диктатор қызметтен кеткеннен кейін жасаған әрекеттері үшін жауапкершілікке тартыла алмайды деп санайды. Алайда, әдеби дереккөздерде мұндай жағдайлар кездеседі және lex repetundarium-ның сақталған мәтіні диктатор мен оның magister equitum-ын қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін соттауға болатынын көрсетеді. Керісінше, кейбір қазіргі ғалымдар жауапкершіліксіздіктің «заңгерлік иллюзия» екенін айтады. Кейбір дереккөздер, ежелгі және қазіргі уақыттағы кеңселердің шолуларында, диктатордың мерзімі алты аймен шектелгенін айтады, бірақ бұл жазбаға алынған тәжірибеге қайшы келеді және Ливий алты айлық шектеуге қарсылық білдірген, оны әдеттен тыс деп атады.

The full extent of the dictatorial power was considerable, but not unlimited. It was circumscribed by the conditions of a dictator's appointment, as well as by the evolving traditions of Roman law, and to a considerable degree depended on the dictator's ability to work together with other magistrates. The precise limitations of this power were not sharply defined, but subject to debate, contention, and speculation throughout Roman history. In the pursuit of his causa, the dictator's authority was nearly absolute. However, as a rule he could not exceed the mandate for which he was appointed; a dictator nominated to hold the comitia could not then take up a military command against the wishes of the Senate. Dictators could carry out functions which fell outside the scope of their initial appointments, but only at the direction of the Senate; this included the drawing of funds from the public treasury, which a dictator could only do with the Senate's authorisation. The imperium of the other magistrates was not vacated by the nomination of a dictator. They continued to perform the duties of their office, although subject to the dictator's authority, and continued in office until the expiration of their year, by which time the dictator had typically resigned. Dictatorial power also did not override that of the tribunes. While some sources assert there was no appeal to the tribunes from a dictator's actions, other sources document the extent of a dictator's powers within the pomerium, appeals against dictatorial action, and threats by tribunes to veto elections held by dictators. Most authorities hold that a dictator could not be held to account for his actions after resigning his office. However, there are cases where this is asserted in the literary sources and the surviving text of the lex repetundarium implies the dictator and his magister equitum could be prosecuted after their terms ended. Rather, some modern scholars hold the position that unaccountability is a "legalistic illusion". Some sources, both ancient and modern in summaries of the office, assert that the dictator was limited to a term for six months, but this is contradicted by recorded practice and Livy has a dictator object to a six month limitation explicitly as objectionably unorthodox.

Құлдырау және жоғалу

264 ж.б.д. басталған Бірінші Пуникалық соғысқа дейін, Рим Италияға гегемония орнатқан кезде, диктаторлар әскери науқандар жүргізу үшін көптеп тағайындалды және тұрақты түрде тағайындалатын. Дегенмен, осы диктаторларға ең жақсы қолбасшылық лауазымдар берілмеді – олар сирек жеңіске жетті: б.з.д. 363 және 264 жылдар аралығында болған 75 жеңістің ішінде тек бесеуі ғана тіркелді, бұл олардың қалыпты магистраттарды ауыстырғанын көрсетеді. Орта Республика кезеңінде де диктатура консулдардың орнына сайлау өткізу үшін жиі қолданылды: Бірінші Пуникалық соғыс кезінде он екі рет, ал одан кейінгі Екінші соғыс кезінде сегіз рет осылай болды. Магистр эквитум диктаторлардың кезінде сайлауда жеңіске жетуге бейімділік танытты, бұл осы шектеулі диктатураның да тоқтатылуына себеп болуы мүмкін. Ішкі саясатта диктаторлар кейде – дәстүр бойынша – «Тәртіптер қақтығысы» деп аталатын патрицийлер мен плебейлер арасындағы дауларды шешу үшін тағайындалды. Осындай жағдайларда диктаторлар әрқашан плебейлердің жағын алды, бұл диктатураның кейінгі дәстүрі – патрицийлердің тирания құралы – Сулла кезеңінен кейін пайда болған анахронизм екенін көрсетеді. Олардың күш-жігері шешуші болған болуы мүмкін, себебі диктаторлар шақыртқан Ассамблеяларда қабылданған заңдар Сенаттың мақұлдауын қажет етпеді, бұл жаңалысқан патрицийлер кеңесі мен халық талаптары арасындағы келіспеушіліктің шешілуіне көмектесті. Екінші Пуникалық соғыс пен Үшінші Македония соғысынан кейін барлық маңызды соғыстар промагистраттар тарапынан жүргізілді және көбінесе бірнеше жылға созылды, бұл диктатураның қысқа мерзіміне қолайсыз жағдай тудырды. Сонымен қатар, осы қақтығыстардың Римнен алыс жерлерде болғандығы диктаторлық тағайындауға әкелуі мүмкін дүрбелеңнің ықтималдығын азайтып, шектеді. Пророгацияның күшеюі римдіктердің жылдық мерзімнен бас тарту арқасында бұрынғыдан гөрі алаңда көбірек генералдары болғанын білдірді. Бұл промагистраттар ежетегі диктаторларға ұқсас болды, олар әдеттегі консулдық міндеттерден босатылып, оларға белгілі бір міндет – провинция – тапсырылды. Сонымен қатар, жаңа промагистраттар консулдардың Римде көбірек уақыт өткізуіне мүмкіндік берді, демек сайлау өткізу үшін диктаторларды тағайындау қажеттілігі азайды. 140 жылдардағы түрлі соғыстар кезінде преториандық немесе проконсулдық басшылық астында көбірек қолбасшылар болуының мүмкіндігі Римде кем дегенде бір консулды қалдыруға, ал екіншісі шетелде соғысуға мүмкіндік берді. Тіпті Сенат Тиберий Гракх немесе Гай Гракх сияқты адамдарға қарсы әрекет етуді қалаған кезде де диктаторлар тағайындалмады: алғашқы жағдайда консул әрекет етуден бас тартты, диктаторлық тағайындауға кедері келтірді, ал екінші жағдайда Сенат консулды күш қолдануға уәкілеттік берді. Диктатураның діни мақсаты – оба немесе басқа да апаттар кезінде құдайларды ынаятқа алу үшін рәсімдер өткізу де өзгерді. Құдайларды ынаятқа алу үшін тағайындалған диктаторлар өте реактивті болды, бірақ уақыт өте келе, жинақталған тәжірибе рухани процесті ресмилендірді. Кездейсоқ тәсілдің орнына Сенат қажеттілік туғанда «Сивилла кітаптарына» жүгінуді және кітаптардың ұсыныстарын тікелей іске асыруды ұсынды.

Before the First Punic War starting in 264 BC, when Rome established hegemony over Italy, dictators were overwhelmingly appointed to conduct military campaigns and also appointed regularly. However, these dictators were not given the best commands—they rarely won triumphs: only five of some 75 triumphs between 363 and 264 BC—suggesting that they functioned as substitutes for the ordinary magistrates. The middle Republic also shows significant use of the dictatorship to hold elections in place of consuls: this occurred twelve times during the First Punic War and eight times during the following Second. Magistri equitum had a knack of winning elections when held by dictators, which may explain why this limited dictatorship also fell into abeyance. In domestic affairs, the dictators were at times—according to tradition—appointed to resolve issue between the patricians and the plebeians during the so called Conflict of the Orders. In this role, the dictators always took the side of the plebs, implying that the later tradition of the dictatorship as a tool of patrician tyranny is a post Sullan anachronism. Their efforts may have been decisive in that legislation passed in the Assemblies called by dictators did not need the approval of the Senate, serving to break impasses between an obstinate patrician heavy Senate and popular demands. After the Second Punic War and the Third Macedonian War, all major wars were then conducted by promagistrates and usually lasted several years, making the short term of the dictatorship unsuitable. Moreover, the fact that these conflicts occurred far from Rome radically limited the possibility of panicked tumult that could result in a dictatorial appointment. The rise of prorogation also meant that the Romans had, by jettisoning the annual term, more generals in the field than they had in the past. These promagistrates resembled archaic dictators as well, being exempt from normal consular responsibilities while being assigned a limited task—provincia—to complete. At the same time, the new promagistrates also meant the consuls could spend more time in Rome, meaning it became less necessary to appoint dictators to conduct elections. During the various wars of the 140s BC, the ability to have more commanders under praetorian or proconsular leadership meant it was possible to keep at least one consul in Rome while the other fought abroad. Even when the Senate wanted to act against men such as Tiberius Gracchus or Gaius Gracchus, dictators were not appointed: in the former, the consul refused to act, precluding a dictatorial nomination, and in the latter, the Senate authorised the consul to use force via the so called senatus consultum ultimum. The religious purpose of the dictatorship in undertaking rituals to appease the gods in cases of pestilence or other disasters also was replaced. Dictators appointed to appease the gods was highly reactive but, over time, the accumulation of precedent formalised a spiritual process. Instead of an ad hoc approach, the Senate would advise—in moments of need—consultation of the Sibylline Books and direct implementation of the Books' recommendations.

Республикалық диктатураның соңғы кезеңдері

Сулла мен Цезарьдің жаңа диктатуралары дәстүрлі диктатурадан мүлдем өзгеше болды. Диктатураның ұзақ жылдар бойы үзіліске түсуі Сулла мен Цезарь сияқты адамдардың диктатураға тағайындалған кез келген адамды – дәстүр бойынша барлық римдіктердің сеніміне ие адамды – барлық римдіктердің мүддесі үшін әрекет етуге, оны тағайындаған мәселені шешуге және дереу қызметтен кетуге міндеттейтін ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрмен енді байланысты болмауына себеп болды.

Люциус Корнелиус Сулла

Сулланың азаматтық соғысынан кейін Люций Корнелий Сулла диктатураны қайта жаңғыртты. 82 жылғыда консулдар қаладан тыс болған кезде, ол Люций Валериус Флакк шақырған comitia centuriata-ны, интеррекс ретінде, заңдар жазу және мемлекетті қайта құру (legibus scribundis et rei publicae constituendae) үшін Сулланы тікелей диктатор етіп тағайындайтын заңды қабылдауға итермеледі; сондай-ақ, оған барлық іс-әрекеттерінен (өткен және болашақтарын қоса) иммунитет берілді.

Заңдар мен жазалау шараларына маңызды өзгерістер енгізгеннен кейін, ол бұл міндетті б.з.д. 1 қаңтарда 79 жылға дейін аяқтады және қалыпты консулдыққа кірісу үшін отставкаға шықты. Бұл диктатура архаикалық диктатураның бір қырымен – тұрақтылықты қалпына келтірумен – үйлесті, өйткені мемлекет Люций Корнелий Цинна, Гай Мариус және Гней Папирий Карбоның үстемдігі мен жазалау шараларынан кейін қиын жағдайда болған. "Сулла ешқашан мәңгілік билікке ұмтылмады"; Сулланың реформалары мен жазалау шаралары республиканы тұрақтандырды, бірақ Сулла "заң беруші" ретінде Римге "саяси және әлеуметтік келіспеушіліктерді тоқтатуға арналған жаңа конституция" сыйлаған, түбегейлі реформаланған негізде, және алдағы онжылдықтарда біршама еркін сайлауды қалпына келтірді, бәрі де зор құрбандылықтар есебінен. Бірақ оның әскерімен екі рет Римге шабуыл жасауы да сондай-ақ тұрақсыздыққа алып келді.

Сулла мен Цезарь арасындағы

Сулланың диктатурасынан кейін, диктатураны режимді өзгерту құралы ретінде қарастырған бірнеше жағдай болды. Шамамен б.з.д. 65 жылы болған, бірақ қазіргі заманғы зерттеулерде құрамындағы шындықтан алыс деп саналатын, Суетоний баяндаған бірінші Катилиний қастандығының бір нұсқасы, Маркус Лициний Красс Юлий Цезарьдің басшылығымен диктатура құруды көздеген. Суетонийдің оқиғалар туралы баяндамасы анахронизм болуы мүмкін, ал Красс пен Цезарьдің қатысуы кейіннен қосылған элементтер болуы ықтимал. Дегенмен, диктатура туралы ұсыныс, "бәлкім, Римді билеудің тиімсіз жолы ретінде ескірген консулдық лауазымын қарастырған, кеш републикалық ой-сананың өнімі болуы мүмкін", және Сулланың тыйымдары мен реформаларының нәтижесінде диктатура "республикалық режимді өзгертудің айқын құралы" ретінде қарастырылды. Красс диктатураға қалай көтерілуі керек еді деген сөз тіркесі де, оның амбициялы топтардың өзімшіл мақсаттарына жету үшін қолдануға болатын құрал ретінде қарастырылғанын көрсетеді. 52 жылы Помпейдің консулдығы да бастапқыда диктатура ретінде жоспарланғаны айтылады; алайда, тәртіпті қалпына келтіру үшін ол жалғыз консул (серіксіз) болып сайланды, соның нәтижесінде бұл жоспар тоқтатылды. Ғалымдар Помпейдің жалғыз консул болу себептері туралы келіспейді: ежелгі авторлар (Аппиан, Дион және Плутарх) оған диктатурадан бас тарту үшін бұл жасалғанына сенді; ал "жақындағы зерттеулер Помпейдің консулдығын саяси дағдарысты шешу құралы ретінде бағалайды". Егер бұл диктатураға жасалған әрекет болса, онда ол "архаикалық диктаторлардың соңғы лебі" болар еді, оның жалғыз мақсаты қалаға тәртіп орнату еді.

Цезарь

Цезарь Азамат соғысы кезінде диктатураны қайта жаңғыртты, бірінші кезекте сайлау өткізу үшін – оның нәтижесінде ол келесі жылға консул болып қайта сайланды – және б.з.д. 48 жылдың қазанынан бастап өліміне дейін, 44 жылға дейін бірнеше рет. Цезарьдің қай әрекеттері оның диктаторлық, проконсулдық, консулдық немесе жеке билігімен жасалғаны нақты емес. Консулдықтан айырмашылығы, жүздеген жылдық дәстүрмен шектелген диктатура, "120 жылдық қолданыстан тыс қалған негіздерінен бөлінуі" және Сулланың мысалы, Цезарьге кең, нақты анықталмаған және көбінесе шексіз билік беретін лауазым ұсынды. Оның диктатурасы Сулланың диктатурасымен байланысты: ол магистратуралардың санын өзгертті және мемлекетті реформалады, бірақ Цезарьдің диктатурасы қандай да бір міндетті орындағаннан кейін тоқтатылмайтын, әкімшілік сипатта болды. Осы мақсатта, өліміне аз уақыт қалғанда Цезарь өзін диктатор perpetuo деп тағайындады, яғни сенаттың келісімінсіз немесе консулдардың бірі тағайындамай әр жыл сайын жалғасатын диктатура. Бұл жаңа және өзгертілген диктатура, патшалық билікпен күштелген, Цезарьдің қазасымен аяқталды.

Жою

Цезарь қайтыс болғаннан кейін диктатураны ұсыну, оған дауыс беру немесе қабылдау заңсыз болды. Диктатор атанған кез келген адам дереу жазаланатын болды. Атақ, мәнінде, қарғысқа ұшырап, республикалық конституциядан мүлдем жойылды. Күдік тудыратыны, мұны жасағандар Цезарьді өлтіргендердің ішінде болған жоқ, оның орнына Цезарьдің бұрынғы магистері Марк Антоний жасады. Антонийдің жақтастары оны республиканы осы тирандық құралдан құтқарғаны үшін мақтап, дәріптеді. Диктатураның қажеттілігі – әсіресе, жалған патшалық биліктің құралы ретінде – бұрыннан-ақ жойылған еді: 22 жылға таяу сенаторлар делегациясы Августтан диктатураны қабылдауын өтінді, бірақ Август бұл атақ тек ашу-ызаны тудыратынын білгендіктен бас тартты, сондай-ақ оның "ескі де, жаңа да заңмен шектелмеген" бейресми билігі жеткілікті екенін түсінді.

Магистер эквитум

Диктатордың орынбасары – "аттың қожайыны" (magister equitum) болған. Диктатордың бірінші қадамы – осы орынбасарды таңдау, көбінесе өз еркімен. Диктатор, тіпті әскери мақсатта емес, басқа себеппен тағайындалған жағдайда да, магистер эквитумды тағайындау қалыпты жағдай еді. Магистер эквитум сонымен қатар курулльдік магистрат болып есептелді, Сенатты және, мүмкін, Халық жиналысын шақыру құқығына ие болды; алайда, оның тек алты ликтор болды, бұл оның диктаторға бағынышты екенін және қызметтен тез босатылатынын көрсетеді. Магистер эквитум диктаторға міндетті түрде бағынышты болған, бірақ бұл олардың әрдайым келіспеуіне кедерес болмады. Теория бойынша, магистер эквитум атты әскердің басшысы еді, бірақ ол осы қызметпен ғана шектелмеді. Диктатор мен магистер эквитум әрқашан бірге шайқасқа шыққан жоқ; кейде магистер эквитумге қаланы қорғау міндеті жүктелсе, диктатор әскерді алып шықты, ал кейде диктатор Римде қалып, маңызды істермен айналысса, магистер эквитумге әскерді сеніп тапсырды.