Кіріспе
3 ғасыр Северия әулеті Рим императоры Августа Юлия Маэса (7 мамырдан бұрын 160 ж. – шамамен 224 ж.) – Рим империясының Северия әулеті мүшесі, императорлар Элагабал мен Север Александрдың әжесі, император Юлия Домнаның үлкен әпкесі және Юлия Соаемия мен Юлия Мамеяның анасы. Ол 218 жылдан бастап өліміне дейін немерелерінің билік құрған кезінде, әсіресе олардың императорларға көтерілуіне ықпал етті. Сирияның Емеса қаласында (қазіргі Хомс) араб дін қызметкерлері отбасында туған Маэса мен оның әпкесі Домна Юлий Бассианның қыздары болды. Әпкесінің некесі арқылы Маэса Септимий Севердің қайын қарындасы, ал Каракалла мен Гетаның тәтесі болды, олардың барлығы император атанды. Ол консулдық шені бар сириялық Юлий Авитусқа үйленді. Олардың екі қызы болды – Соаемия мен Мамея, олар тиісінше Элагабал мен Север Александрдың аналары болды. Северия әулетінің көрнекті әйелдерінің бірі ретінде Маэса қарындасының өзін-өзі өлтіргеннен кейін қайтадан билікке оралуға ұмтылды. Ол немересі Элагабалды тәрбиелеуге және оның қаза болғаннан кейін тағы бір немересі Север Александрды император ретінде дайындауға тікелей қатысты, бұл Каракалланың өлтірілуінен және Макринус тақты басып алуынан кейін Северия әулетінің Рим тағына қайта оралуына әкелді. Александр таққа отырғаннан кейін Римде қайтыс болды. Кейіннен ол Сирияда әпкесімен бірге қасиетті саналды.
Julia Maesa (7 May before 160 AD – c. 224 AD) was a member of the Severan dynasty of the Roman Empire who was the grandmother of emperors Elagabalus and Severus Alexander, elder sister of empress Julia Domna, and mother of Julia Soaemias and Julia Mamaea. She wielded influence during the reigns of her grandsons as Augusta of the Empire from 218 to her death, especially on their elevation to emperors. Born in Emesa, Syria (modern day Homs), to an Arab family of priests of the deity Elagabalus, Maesa and her sister Domna were the daughters of Julius Bassianus. Through her sister's marriage, Maesa became sister in law to Septimius Severus and aunt of Caracalla and Geta, who all became emperors. She married fellow Syrian Julius Avitus, who was of consular rank. They had two daughters, Soaemias and Mamaea, who became mothers of Elagabalus and Severus Alexander, respectively. As one of the Severan dynasty's prominent women, Maesa sought to return to power after her sister's suicide. She was closely involved in raising her grandson Elagabalus, and after his murder, another grandson, Severus Alexander, as emperors, which resulted in the restoration of the Severan dynasty to the Roman throne after the assassination of Caracalla and the usurpation of the throne by Macrinus. Sometime after Alexander's accession, she died in Rome. She was later deified in Syria along with her sister.
Ерте өмір және неке
Юлия Маэса 160 жылдың 7 мамырында Емеса қаласында, Сирияда, қазіргі Хомста, Емезан әулетінен шыққан дін қызметкері Юлий Бассианның үлкен қызы ретінде дүниеге келді. Оның Джулия Домна есімді кіші әпкесі болды, ол кейіннен Септимий Северге үйленгеннен соң Рим императрицасы атанды, ал үйленген кезде ол сенатор болған. Маэса араб болғандықтан, оның тегі Маэса – араб тіліндегі "маса" (مايسة) етістігінен туындаған әйелдік атау. Бұл етістік араб ақындары өздері суреттеген әйелдердің сымбатын сипаттау үшін қолданғандықтан, бұл әйел есіміне лайықты. Оның сыртқы келбетін бейнелейтін ешқандай жазба дерек сақталмағанмен, оның әпкесінен өзгеше, өткір және қатаң сыртқы келбеті немерелері билік құрған кезеңдегі монеталарда жақсы көрінеді. Кейін Маэса, сонымен қатар Сириялық Юлий Авитусқа, консулға және империяда провинциялық губернатор болып қызмет атқарған адамға үйленді. Олардың екі қызы болды: үлкен қызы Джулия Соаемиас шамамен 180 жылы немесе одан бұрын дүниеге келді, ал одан көп ұзамай Джулия Мамаеа туды.
Римдегі өмір
Апасының Римге келгенінен және император жұбайы ретінде қызметін бастағаннан кейін, Мейса отбасымен бірге Римге сапар шегіп, император сарайында тұрақтап, бірақ күйеуі Юлий Авитус, бірнеше маңызды лауазымдарды атқарғанымен, Римде ұзақ қалмады және империя бойынша көптеген сапарлар жасауға мәжбүр болды; ол оны бұл сапарларда бірге алып жүрмеді. Римде болған уақытында Мейса мен оның отбасы зор байлыққа ие болып, Септимий Севердің және кейіннен оның ұлы, мұрагері Каракалланның римдік үкіметі мен сарайында жоғары лауазымдарға көтерілді. Оның екі қызы сарайда маңызды орындарға ие болды, ал олардың сириялық күйеулері провинциялық губернаторлар мен консулдар болып, маңызды лауазымдарды атқарды. Мейсаның күйеуі, сондай-ақ оның қызының күйеуі аттықтар қатарынан сенаторлық дәрежеге дейін көтерілді.
Емесаға қайта оралу
217 жылы император Каракалла өлтірілгеннен кейін және Макринус таққа қол сұққаннан кейін, Мейсаның қарындасы Домна, қазір кеуде безінің қатерлі ісігінен зардап шегіп, күйеуі мен ұлы билікте болғандағы күші мен ықпалынан айырылып, екі баласын да жоғалтқандықтан, аштықтан өз-өзіне қол жұмсады. Соңғы жиырма жыл Римде тұрған Мейса мен оның отбасы сақтап қалды, ал Макринус оларға Римді тастап, Сириядағы Эмеса қаласына оралуға бұйрық берді. Бұл, әлдебір себептен, Макринус Каракалланың есіне құрметсіздік жасайтындай әрекеттерден сақтануға және осылайша рим әскерінің кек алуынан қашуға тырысқандық болса керек. Макринус Маэсаның жиырма жылдан астам уақыт бойы жинаған зор байлығына тиіспеді. Мейса 217 жылдың көктемі мен 218 жылдың көктемі аралығында Эмесаға келді.
Северан әулетінің қалпына келуі
Макрин Каракалланың өлтірілуінен кейін қиын жағдайға тап болды және заңдылық пен өзінің билігіне адалдық сақтау үшін күресті. Бұл жағдай Мейсаны Макринуске қарсы әрекет етуге талпындырды. Емесада орналасқан ол әскери базаға жақын, онда көптеген сарбаздар әлі де северандықтарды жоғары бағалайды және династияға адал. Сонымен қатар, сарбаздар Макриннің парфтармен келісімін қабылдауға риза болмады, бұл Емезаны өзінің отбасын билікке қайтару үшін төңкеріс жасауға тамаша орынға айналдырды. Оның алғашқы қадамы - ұрпақ иеленуші Макринус орнына отбасының ішінен еркек үміткерді таңдау болды. Маэсаның күйеуі Кипрде 217-ші жыл аралығында қайтыс болды, оның үлкен қызының күйеуі де қайтыс болды. Юлия Соаемианың 14 жастағы ұлы Варий Авитус Бассиан болды, ол Емездің күн құдайы Элагабалостың мұрагерлік діни қызметкері болды. Бірақ Мейсаның оған басқа болашағы бар еді. Ол Емесаға жақын орналасқан III Галькия легионының сарбаздарын тарта бастады, олар кейде Бассианның экстравагантты, бірақ қызықты діни рәсімдерін көру үшін қаланың ғибадатханасына баратын. Мейса император Макриноның заңдылығын даулауға тырысты, ол бұл әрекетті Каракаллаға қатты ұқсаған Бассианның бұрынғы императордың жетім баласы екенін және Каракалланың екі қызымен де ұйықтағанын айтып жасады. Бассианның Каракалла мен Соэмияның махаббат баласы болғаны туралы мәлімдеме, шындыққа сай емес болғанына қарамастан, оңай жоққа шығарылмады, өйткені жас жігіттің императорға ұқсастығынан басқа, Соэмия Каракалланың билік ету кезінде Рим сотында өмір сүрген. Осы талаппен ол қыздарының абыройы мен абыройын құрбандыққа шалатынын ойлаған жоқ. Юлия Маэза өзінің мол байлығын Емезадағы римдік сарбаздарға олардың қолдауы үшін бөліп беруді ұсынды. Бұл туралы хабар бүкіл әскер қостарына тарады. Мейса, оның қызы және Бассианды түнде әскер лагеріне алып кетеді, онда 14 жасар жігіт дереу мойындалып, әскерлер оны император деп атап, императорлық қызыл киім кигізеді. Тарихшы Кассиус Дион оқиғаның сәл басқаша нұсқасын айтады. Ол бүліктің басты бастауышы ретінде басқа бірде-бір дереккөзде айтылмаған Ганнис туралы айтады. "Елге жетпеген жас" деп айтылған Дио оны Мейса өсіргенін және Соамеяның сүйіктісі және оның ұлын қорғағанын айтады. Бір күні түнде Бассианды бала кезінде Каракалла киген киімдермен киіндірді. Соэмиас пен Маэсаның білмеушілігімен Ганнис оны әскер лагеріне алып барып, өзін өлтірілген императордың баласы деп мәлімдейді. Бассианның император болуына көп нәрсе қатысы бар Мейса мен Соэмияның Ганнис әрекеттерінен мүлдем бейхабар болуы екіталай. Екінші жағынан, Маэсаның жалғыз өзі жас баланың билікке көтерілуін ұйымдастырғаны да күмәнді. Оның бұл жоспарына Эмеса қаласындағы көптеген беделді адамдар, тіпті Римнің билеуші элитасындағы кейбір тұлғалар да қолдау көрсеткен болса керек.
Макринустің реакциясы
Бүкіл легионның қолдауымен, жалақыға наразылық білдірген басқа легионерлер де Макринді тастап, Элагабалдың қатарына қосылды. Күшейіп келе жатқан қауіпке жауап ретінде Макрин бүлікші сарбаздарды қайта бағындыру үшін Ульпиус Юлиан басқаратын ат әскерін жіберді. Бірақ, көтерілісшілерді тұтқындаудың орнына, ат әскері Ульпийді өлтіріп, Элагабалға қосылды. Осы оқиғалардан кейін Макрин Емесаға қарсы жорыққа шығар алдында, II Парфия легионының адалдығын қамтамасыз ету үшін Апамеяға сапар шекті. Дионың сөзінше, Макрин өзінің ұлы Диадуменді императорлық лауазымға тағайындады және әрбір сарбазға 20 000 сестерцийден, оның 4 000-і дереу төленеді деп уәде берді. Дио сондай-ақ, Макрин Диадуменнің құрметіне Апамея тұрғындары үшін кешкі ас бергенін айтады. Кешкі ас кезінде Макрине оның сарбаздары өлтірген Ульпиус Юлианның басы табысталды. Оған жауап ретінде Макрин Апамеядан оңтүстікке қарай бет алды. Макрин мен Элагабалдың әскерлері Сирия Коэле мен Сирия Фенике шекарасының маңында кездесті. Макрин бүлікшілікті басуға тырысқанына қарамастан, оның бүкіл легионы Элагабалға көшті, осылайша Макрин Антиохияға шегінуге мәжбүр болды. Элагабал шабуылға көшіп, Антиохияға қарай жорық жасады.
Антиохия шайқасы
Елагабалдың әскері, тәжірибесіз бірақ нық қадамды Ганнийдің басшылығымен, Макриннің преториандық гвардиясымен ашық шайқасқа түсті. Ганний кем дегенде екі толық легионға қолбасшылық етті және Макриннің жинаған азаматтық жасақтарынан сандық артықшылыққа ие болды. Макрин преториандық гвардияға шайқасқа дейін қабырғалық зәкірлі кеуде қалқандарын және ойысты қалқандарын жеңіл, сопақша қалқандарға алмастыруды бұйырған. Бұл оларды жеңілдетіп, маневрлеуге қолайлырақ етті және парфяндық жеңіл мұнаралы әскерлердің кез келген артықшылығын жойды. Преториандық гвардия Ганний әскерінің қатарын бұзып, олар қашқа ұшты. Бірақ, кері шегіну кезінде Юлия Маэса мен Соэмиас, ерлікпен, шайқасқа араласып, арбаларынан секіріп, шегініп жатқан әскерлерді қайта жинады, ал Ганний жылқыда жаудың қатарына тікелей шабуыл жасады. Бұл әрекеттер кері шегінуді тоқтатты, әскерлер жаңа күшпен шабуылға көшті, осылайша шайқастың бағытын өзгертті. Жеңіліске ұшыраудан қорқып, Макрин Антиохия қаласына қашты. Ол солтүстікке қашып құтылуға тырысты, бірақ тұтқындалып, Каппадокияда жазаланды, ал оның ұлы Диадумен Зейугмада тұтқындалып, өлтірілді. Елагабал Римнің жаңа императоры ретінде Антиохияға кірді. Ол сарбаздарды қаланы тонаудан тоқтатып, сенатқа хабар жіберді, олар жас баланың жаңа император ретінде қабылдануын қабылдауға мәжбүр болды. Императорлық таққа отырғаннан кейін ол Марк Аврелий Антонин Август есімін алды.
Элагабалдың билігі
Ол римдік тақты иеленуге талапкер болды. Олардың арасында III Галлия легионының қолбасшысы Верус, тіпті Элагабалды император деп жариялаған бірінші адам, және IV Скиф легионының қолбасшысы Геллиус Максим болды. Бұл бүліктер жаншылды және оларды бастағандар жазаланды. Элагабал 218–219 жылдардың қысын Никомидияда өткізіп, содан кейін Римге аттанды. Маэса оны римдік киіммен астанаға кіруге көндіруге тырысты, бірақ ол Емеса құдайы Эль Габалға құрбандық шалып тұрған дін қызметкерінің суретін жасады. Сурет Сенатта Викторияның мүсінінің үстіне ілінді, бұл сенаторлар Викторияға құрбандық шалғысы келгенде Сирия құдайына құрбандық шалуға мәжбүр болды. Маэса мен оның қызы Соамия оның билігі туралы барлық жазбаларда жиі кездеседі және жас императорға зор ықпал еткендіктері айтылады. Юлия Маэса «Аугуста, лагерь мен сенаттың анасы» және «императордың әжесі» деген құрметті атақтармен марапатталды. Ол және оның қызы Соамия сенаторлық дәреже алды және кейіннен Элагабалдың Северус Александрды асырап алуы кезінде Сенатта оның қасында болды, бұл бұрынғы император әйелдеріне берілмеген құрмет еді. Бірақ көп ұзамай жас император преториандық гвардияның арасында танымалдығын жоғалтты, олар оның мінез-құлқы мен ерекше діни рәсімдерін бекітпеді. Олардың қолдауы оның билігі үшін өте маңызды болғандықтан, бұл өте қауіпті жағдай болды. Юлия Маэса жағдайдың ушығуына жол бермеу үшін шаралар қабылдауға шешім қабылдады. Ол оның сүйіктісі Иероклді цезарь етіп тағайындауға қарсылық көрсеткенде, ол оның өміріне қауіп тудырды. Алайда ол Элагабалға немересі Александрды асырап алып, оны цезарь деп жариялауға көндірді, оның діни мәселелерге көбірек уақыт бөлуіне мүмкіндік беретінін айтты. 12 жастағы Александрды асырап алу Элагабалдың жақтастары үшін стратегиялық өзгеріс болды, өйткені олардың кейбіреулері енді дін қызметкері-императордың тағдырымен байланысудың ақылға қонымсыз екенін сезінді және оның асырап алынған ұлында балама көріп отырды. Екі ұлдың арасындағы бәсекелестік тез арада күшейді және Элагабал өзінің танымал туысын асырап алғанына өкінді. Әскерлер Элагабалдың туысына жақсы көзбен қарасты, ал әулеттің одақтастары мен қолдаушылары, сондай-ақ императорлық отбасы да бөлінді, Элагабал мен Соамия бір жағында, ал Мамая, Маэса және Александр екінші жағында болды. 222 жылдың басына қарай Александр мен Элагабал бір-бірінен соншалықты алыстады, олар енді жұрт алдында бірге көрінбейтін болды. Элагабалдың Александрды өлтіруге жасаған әрекеті преториандық гвардияны ашуға толтырды, олар Элагабалдан Александрдың қауіпсіздігіне кепілдік беруді және белгілі бір шенеуніктерді қызметтен босатуды талап етті. Элагабал осы талаптарды орындамай, преториандық гвардияны Элагабал мен оның анасын өлтіруге мәжбүр етті, олардың басын кесіп, денелерін лақтырып тастады. Александр император деп жарияланды. Көптеген адамдар Элагабал негізінен діни мәселелермен айналысса, Юлия Маэса мен оның қызы мемлекетті тиімді басқарды деп санайды. Алайда, Барбара Левик сияқты қазіргі заманғы тарихшылар бұл пікірге күдікпен қарады, өйткені ежелгі Римде саясат пен дін тығыз байланысты болды және Элагабалдың билігі мен оның ерекше құдайының үстемдігі бұл байланысты бұзды. Дегенмен, Маэсаның жас балаға ықпал еткені сөзсіз, бірақ Элагабалдың Маэсаның кеңесімен келіспеуі және римдік дәстүрді жақтаған кеңесін қабылдамауы оның құлдырауына басты себеп болды. Юлия Маэса өзінің қызы мен немересін өлтіруге преториандық гвардиямен сөз байласып қатысқан болуы мүмкін, немесе кем дегенде оған рұқсат берген болуы мүмкін. Алайда бұл оның отбасының билікті сақтап, империяның тұрақтылығын қамтамасыз етуіне көмектескен болуы мүмкін.
Север Александр билігі
Александр шамамен 14 жасында таққа отырды, ал анасы мен әжесі Елагабалдың билігінен қалған жағымсыз әсерді жоюға бекінді. Александрға Марк Аврелий Северий Александр деген есім берілді, бұл оның әулеттің негізін қалаушы Септимий Севериймен байланысын көрсету үшін жасалды. Юлия Мамея мен Юлия Маэса да Александрдың кәмелетке толмаған кезінде империяның тиімді жұмыс істеуіне көмектесті. Императордың атын таситын жазбаларда ол Юлия Мамея Аугустаның ұлы және Юлия Маэса Аугустаның немересі (Juliae Mamaeae Aug(ustae) filio Juliae Maesae Aug(ustae) nepote) деп аталды, бұл олардың мәртебесін көрсетеді. Маэса мен оның қызы енгізген өзгерістердің ішінде, әкімшілік істерді бақылау және жас императорға кеңес беру үшін, тәжірибелі және салмақты деп таңдалған он алты адамнан тұратын кеңес таңдау болды, соның арқасында аристократиялық және тирандық емес үкімет формасы қайта жаңғыртылды. Жаңа билік режимі аясында Елагабалдың саясатын кері қайтаратын жаңа шаралар енгізілді. Бұрынғы император енгізген шығыс діни амалдары Римде жойылды, оның діни бұйрықтары күштен шығарылды, Эль Габалдың қасиетті тасы Эмесаға қайтарылды, ал Елагабал оған арнаған алып ғибадатхана Юпитерге қайта бағышталды.
Өлім
Мейса шамамен 224 және 227 жылдар аралығында қайтыс болды. Оның қазасы қызы Джулия Мамеяны анасынан ғана емес, сонымен қатар саяси кеңесшісінен және серігінен де айырды, және Джулия Мамея енді ұлының билігін бағыт беруде отбасының ішінде жалғыз қалды.
Тәңірлік ету
Өзінің әпкесі Юлия Домна сияқты, Юлия Мейса да қасиетті деп жарияланды. Шамамен 227 жылға жатқан Feriale Duranum, Cohors XX Palmyrenorum әскери бөлімінің діни мерекелер тізімінде Мейсаның туған күнінде (7 мамыр) оған дұға жасалады. Оның қасиеттілігін еске түсіретін монеталарда ол тауыс құсының үстінде көтеріліп бара жатқан күйінде бейнеленген. Монеталардың нақты мерзімі белгісіз, бірақ ол 224 жылғы 7 қарашадағы Acta Fratrum Arvalium-да да қасиетті тұлға ретінде көрсетілген, онда Арвал ағайындары сол күні құрбандық шалған құдайлар мен құдайшалардың саны тізімделген.