Кіріспе

Әскери оқу ұшақтары отбасысы (1954–2009)

Cessna T-37 Tweet (Cessna компаниясы Model 318 деп атаған) – екі қозғалтқышпен жабдықталған, экономикалық әуе оқу ұшағы. Ол ондаған жылдар бойы АҚШ Әуе күштері (USAF) және бірнеше басқа елдердің әуе күштері үшін бастапқы оқу ұшағы ретінде пайдаланылды. T-37 ұшағы 1952 жылдың басында АҚШ Әуе күштері үшін «Оқушылық эксперименталды (TX)» бағдарламасы іске қосылғаннан кейін жасалды. 1954 жылдың 12 қазанында XT-37 прототипі алғашқы ұшуын жасады. Бірінші прототип сынақ барысында жойылғанмен, кейінгі прототиптерге басқаруды жақсарту үшін мұрынға орнатылған стабилизаторлар және кеңейтілген, қайта жасақталған құйрық бөлігі сияқты жаңа мүмкіндіктер қосылды. Содан кейін АҚШ Әуе күштері ұшақты T-37A ретінде өндіріске беруге шешім қабылдады. Қызмет 1956 жылдың маусым айында алғашқы өндірістік ұшақты алды. T-37A жеткіліксіз қуатқа ие болғандықтан, АҚШ Әуе күштері J 69 T-25 қозғалтқыштарымен және жақсартылған авиациялық құралдармен жабдықталған жаңартылған T-37B нұсқасын тапсырыс берді. 1973 жылға дейін 552 жаңа T-37B ұшағы салынды; барлық қалған T-37A ұшақтары ақырында T-37B стандартына дейін жаңартылды. T-37 алғашқы ұшудан кейін 50 жылдан астам АҚШ Әуе күштерінің негізгі ұшқыштарды даярлау құралы ретінде қызмет етті. T-37-де бастапқы оқуды аяқтаған студенттер, әуе күштерінің, теңіз күштерінің, теңіз жаяу әскерлерінің немесе одақтас елдердің оқу ұшақтарына өтті. 1975 жылы өндіріс тоқтатылар алдында барлығы 1269 T-37 ұшағы салынды. 2009 жылы АҚШ Әуе күштері соңғы T-37 ұшағын қолданудан шығарды, оның орнына жаңа турбовинттік Beechcraft T-6 Texan II ұшағы келді. Оқу ұшағы ретінде қолданылудан басқа, қаруланған T-37C нұсқасы қару-жарақпен оқу үшін әзірленді. Cessna компаниясы 1960 жылдары Вьетнам соғысы үшін бүлікке қарсы күрес ұшақтарына (COIN) қажеттілік туған кезде A-37 Dragonfly шабуылдық нұсқасын да жасады. A-37 және T-37C ұшақтары басқа да елдерге экспортталды, нәтижесінде Оңтүстік Американың бірнеше елдерінің әуе күштері оларды пайдалануға бастады.

Шығу тегі

T-37 1952 жылдың көктемінде АҚШ Әуе күштерінің (USAF) «Тренерлік тәжірибелік (TX)» бағдарламасы бойынша ұсыныс сұрауын жариялағаннан басталады. Сұранысқа сәйкес, USAF курсанттарын реактивтік ұшақтармен таныстыруға жарамды, екі орындық, жеңіл негізгі оқу ұшағы қажет болды. Ұшақ пайдалануда қарапайым, күтіп ұстау оңай, конструкциясы берік, төмен жылдамдықта жақсы басқарылатын, биік биіктікте маневр жасағанда қауіпсіз, кемінде екі сағатқа ұшуға жеткілікті отын сыйымдылығы, 30 000 фут биіктікте жұмыс істеу шегі, 113 түйін максималды қону жылдамдығы, 4000 фунт максималды салмағы және 4000 футтан кем жерге қону мен ұшу мүмкіндігі болуы тиіс еді. Cessna компаниясы TX сұранысына жауап берген сегіз ұшақ құрастырушының бірі болды. Компания бір-біріне қатар отыратын екі қозғалтқышты ұшақты жобалады, ол ішкі түрде Model 318 деп аталды. XT-37 екі Continental Teledyne J69 T 9 турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталды, бұл француздық Turbomeca Marboré қозғалтқыштары лицензия бойынша шығарылған, әрқайсысы 920 фунт (4.1 кН) дейін итермелеуге қабілетті еді. Ұшақтың көптеген бөліктері Cessna компаниясының өзінде жобаланып, құрастырылды. Өндіріске салыстырмалы түрде аз сыртқы мердігерлер тартылды. Алайда, кабинасы герметикаланбағандықтан, USAF ережелері бойынша 25 000 фут (7620 м) биіктікте жұмыс істеу шегімен шектелді. Алғашқы прототип сынақ барысында апатқа ұшырады. Басқаруды жақсарту үшін келесі прототиптер мұрын бөлігінің бойымен созылған жаңа аэродинамикалық элементтермен және кеңейтілген, қайта жасалған құйрық бөлігімен жабдықталды. 1955 жылдың 3 мамырында үшінші және соңғы прототип алғаш рет ұшты.

Өндіріс

Өнімді Т 37А, XT 37 прототиптеріне ұқсас болды, тек ұшу сынақтарында анықталған мәселелерді шешу үшін жасалған шағын өзгерістер болды. 1955 жылдың қыркүйегінде алғашқы Т-37А құрастырылып, сол жылдың соңында алғашқы рейсі жасалды. АҚШ Әуе күштері ақырында 444 Т 37А тапсырыс берді, соңғысы 1959 жылы өндірілді. 1957 жылы АҚШ армиясы үш Т 37А ұшағын жауынгерлік алаңды бақылау және басқа да жауынгерлік қолдау міндеттері үшін сынап көрді, бірақ соңында осы мақсат үшін Grumman OV 1 Mohawk ұшағын сатып алды. Дарлинг бұл нәтижеге саяси факторлар, соның ішінде АҚШ Әуе күштерінің қарсылығы себеп болғанын айтады. Әуе күштерінің қызметкерлері Т-37А ұшағын ұнатқан, бірақ оның қуаты жеткіліксіз деп есептеген. Осының салдарынан, қызмет жақсартылған нұсқаны, Т-37В-ны тапсырыс берді. Ол шамамен 10 пайызға артық итермелі күш беретін және сенімдірек J 69 T 25 қозғалтқыштарымен жабдықталды. Жаңа нұсқада авиация жабдықтары, жанармай ағыны жақсартылды, сондай-ақ техникалық қызмет көрсетуді азайту үшін түрлі өзгерістер енгізілді. 1965 және 1970 жылдар аралығында құстардың соққаннан туындаған бірқатар апаттардан кейін барлық Т 37 ұшақтарына 0,5 дюйм (12,7 мм) қалыңдықтағы Лексан поликарбонатынан жасалған жаңа жел әйнегі орнатылды; бұл жел әйнек құстың салыстырмалы жылдамдықтағы соққысына сенімді түрде төтеп беруге жеткілікті беріктікке ие болды. Бұл жаңа жел әйнектің алғашқы үлгілері бұрмаланудан зардап шеккен, бірақ бұл өндіріс процесінде түзетілді. 1962 жылы Cessna компаниясы Т-37В ұшағын АҚШ Әуе күштерінің аэробтикалық демонстрациялық тобы Thunderbirds үшін North American F 100 Super Sabre ұшағының орнына ұсынды, бірақ Әуе күштері F 100 ұшағына қанағаттанды. Т-37А және Т-37В ұшақтарында құрал-жарақ болған жоқ және сыртқы қару-жарақ орнатуға арналған пилон да болған жоқ. 1961 жылы Cessna компаниясы Т 37 ұшағының мүмкіндіктерін жақсартуға кірісті. Жаңа нұсқа, Т 37C деп аталды, экспортқа арналған және қажет болған жағдайда жеңіл шабуылдық міндеттерді орындауға қолданылуы мүмкін болды. Т 37C прототипі Т 37В ұшағының модификациясы болды; негізгі өзгерістерге қанаттарды күшейту және әрбір қанаттың астына, бас тіреуінен тыс жерге қосалқы пилонды орнату кірді. Т 37C ұшағына фюзеляж ішінде орнатылған барлау камерасы да орнатылуы мүмкін болды. Сондай-ақ, оған 65 АҚШ галлоны (245 л) сыйымдылығы бар қанат ұштарындағы жанармай бактері орнатылуы мүмкін, оларды төтенше жағдайда тастауға болатын. Т-37С-тің негізгі қару-жарағы General Electric компаниясының .50 калибрлі (12.7 мм) пулеметімен, 200 оғы бар "көп мақсатты под" болды, екі 70 мм (2,75 дюйм) бүктелген қанатты ракеталық қондырғысы және төрт оқулық бомбасы. Бүктелген қанатты ракеталық қондырғылар немесе Sidewinder әуеден ауаға зымырандар сияқты басқа да қару-жарақтарды тасуға болады. Сонымен қатар, компьютерлік нысана көздегіш және камера да қосылды. Осы өзгерістер Т-37С ұшағының салмағын арттырды. Қозғалтқыштар жаңартылмағандықтан, өзгерістер ұшақтың ең жоғары жылдамдығын 595 км/сағ-қа дейін төмендетті, бірақ қанат ұштарындағы бактер оның ең жоғарғы қашықтығын 1,770 км-ге дейін арттырды. Т-37 ұшақтарының өндірісі 1960 жылдардың басында айтарлықтай баяулады, бірақ онжылдықтың екінші жартысында өндіріс артып, Вьетнам соғысының күшеюіне байланысты сұраныс өсті. Осы уақытта ұшақтар "Әскери көмек көрсету" бағдарламасы бойынша достық шетелдік операторларға жеткізілуіне рұқсат берілді. Т 37 ұшақтарының өндірісі 1975 жылы тоқтатылды. Осы уақытқа дейін осы типтің 273 Т 37C экспорттық сатылымға қосылды. Т-37 ұшағынан алынғандықтан, АҚШ Әуе күштері COIN моделінің болашақ нұсқасы әлдеқайда үлкен жүк көтеруге, ұшу уақытына және қиын жағдайларда қысқа жолмен ұшуға қабілетті болуы керек екенін анықтады. Нақты өзгерістерге күшейтілген қанаттар, үлкен қанат ұштарындағы жанармай бактері, жауынгерлік алаңдағы байланыс, навигация және нысанаға алуға арналған қосымша авиация, қиын жерлерде пайдалануға жарамды мықты шасси және General Electric компаниясы ұсынған GAU 2B/A "Minigun" стиліндегі автоматты мылтықтың орнатылуы кірді. Ол минутына 3,000 оқтан атып, 1,500 оқтан тұратын. Мылтық ұшақтың алдыңғы бөлігіне орнатылды, сонымен қатар нысана көздегіш пен камера да қосылды. Әрбір қанатқа түрлі оқ-дәрілерді орнатуға арналған үш пилон орнатылды. Бұл А-37 Вьетнамдағы майдан соғысында ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Американың бірнеше елдеріне экспортталды. Cessna компаниясы Т 37 ұшағының бірнеше жаңа нұсқаларын ұсынды, бірақ олар ешқашан өндіріске енгізілген жоқ. 1959 жылы Cessna компаниясы Т 37 ұшағының жеңіл реактивті көлік нұсқасының прототипін жасады, ол Cessna Model 407 деп аталды, ол автомобиль үлгісіндегі төрт орындық қысымды пилот кабинасын орналастыру үшін 2 фут (1 м) созылып кетті. 407 модельінің тек ағаштан жасалған макеті жасалды. Жоба тұтынушылардың қызығушылығының жеткіліксіздігіне байланысты тоқтатылды. Компания сондай-ақ осындай төрт орындық әскери жеңіл көлікті, Үлгі 405-ті, үлкен, clamshell шатырымен ұсынды, бірақ ол ешқашан жасалмады. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің "Тандемдік әскери-теңіз жаттықтырушысы" (TNT) талабына жауап ретінде Cessna компаниясы тандемді пилот кабинасы бар Т 37 ұшағын ұсынды. Бірақ Теңіз күштері North American T 2 Buckeye ұшағын таңдады. Cessna компаниясы АҚШ Теңіз күштері мен Әуе күштері үшін түрлі басқа да жаттықтырушы ұшақтарды ұсынды, соның ішінде TNT конфигурациясына негіделген және қанаттардағы көтеру реактивті қондырғыларын қамтитын тік ұшыс нұсқасын ұсынды, бірақ олардың ешқайсысы прототипке жеткен жоқ.

Пайдалану тарихы

1956 жылдың маусым айында Т-37А Әуе күштеріне жеткізіле бастады. Келесі жылы Әуе күштері осы үлгідегі ұшқыштардың курсанттар мен офицерлер үшін оқуларын бастады. Алғашқы Т-37Б 1959 жылы жеткізілді. Оқушылар мен нұсқаушылар Т-37А ұшағын ұшуға ыңғайлы, жақсы басқарылатын, сергекті және жылдам жауап беретін ұшақ деп есептеді, бірақ ол қуатты емес еді. Ол барлық дәстүрлі акробатикалық маневрлерді орындай алды. Оқушылар ұшқыштарды оқыту барысында ұшақты қасақана айналдыруға түсірді. Т-37А тіпті реактивтік ұшақтардың стандарты бойынша да өте шулы болды. Оның кішкентай турбооқилықтарына ауаның енуі жоғары дыбысты шығарып, кейбіреулерді оқушы ұшағын «Қыңғырау Мими», «6000 фунттік иттің сыбызғысы» немесе «Конвертер» (отын мен ауаны шу мен түтінге айналдырады) деп сипаттауға итермеледі. Ұшақтың өткір сыбызғысы оған «Твити» деген лақап атты берді, ол көбінесе «Твит» деп қысқартылды. АҚШ Әуе күштері Т-37 орналасқан базалардағы ғимараттарды дыбыс оқшаулауға көп уақыт пен ақша жұмсады, ал ұшақ жұмыс істеген кезде барлық қызметкерлерге құлақ қорғағыштары міндетті болды. 1996 жылға қарай барлығы 132 ұшақ А класындағы апаттарда жоғалып, 75 адам қаза тапты, олардың көпшілігі ұшқыштардың қателігіне байланысты болды. Көбінесе қозғалтқыштарды кездейсоқ тоқтату, газды дұрыс басқарудың жоқтығы, ұшақты суық ауа райында пайдалану және май жүйесіндегі мәселелер болды. 1970 жылдардың соңында Аргентина мен Чили арасындағы Бегль каналына байланысты шиеленіс күшейген кезде, Чили Әуе күштері өздерінің Т-37 ұшақтарын А-37 ұшағына ұқсас қаруланған конфигурацияға қайта жарақтандырды. Сол сияқты, Колумбия Әуе күштері 1980 жылдардың басында Т-37С ұшақтарын оқудан жеңіл шабуылдық міндеттерге қайта бағыттауды шешті. Десятилетиялар бойы АҚШ Әуе күштері Т-37 ұшағын ауыстыруға бірнеше рет тырысты, мысалы, сәтсіз аяқталған Fairchild T-46 жобасы, бірақ ол ХХІ ғасырдың басына дейін АҚШ Әуе күштерінің қызметінде болды. Т-37 2001-2009 жылдары Beechcraft T-6 Texan II ұшағының пайдасына тоқтатылды. T-6 – бұл турбовинттік ұшақ, ол Т-37 ұшағынан гөрі қуаттырақ, жанармайды үнемдеуші және заманауи авиациялық құралдармен жабдықталған. Әуе білімі және оқу командасындағы Т-37B ұшағындағы соңғы оқушылардың сапары 2009 жылдың 17 маусымында өтті. T-37B ұшағының соңғы операторы, 80-ші Ұшу оқу қанаты, Техас штатындағы Шеппард Әуе күштері базасынан ұшты. Соңғы T-37B ұшағы 2009 жылдың 31 шілдесінде АҚШ Әуе күштерінің активтік қызметінен ресми түрде зейнеткерлікке шығарылды.

Нұсқалар

XT 37 Екі орындық реактивті жаттығушы ұшақтың прототипі, екі Continental YJ69 T 9 турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталған; үш дана салынды (54 716 – 54 718). T 37A Екі орындық негізгі реактивті жаттығушы ұшақ, екі Continental J69 T 9 турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталған; 534 дана салынды. T 37B Екі орындық негізгі реактивті жаттығушы ұшақ, екі Continental J69 T 25 турбореактивті қозғалтқышымен жабдықталған, жақсартылған навигациялық және байланыс жабдықтарымен жабдықталған. T 37C Екі орындық негізгі жаттығушы ұшақ, жеңіл шабуылдық ұшақ, әрбір қанаттың астында бір-бірден екі қару орнату платформасымен жабдықталған; 269 дана салынды. XAT 37D Екі орындық қарсы көтеріліс, жеңіл шабуыл прототипі ұшағы; екі дана салынды. YT 48A Екі Garrett F109 GA 100 қозғалтқышымен жабдықталған жоба; ешқайсысы салынбады.

Операторлар

Эквадордың Әуе күштері – 10 Т 37Б. Пәкістанның Әуе күштері – 63 ұшақ, оның ішінде 24 T 37B және 39 T 37C. 2008 жылы АҚШ-тан тапсырыс берілген 20 T 37 ұшағы жеткізілді. 2015 жылдың 28 қазанында Түркияның Әуе күштері Түркия мен Пәкістан арасындағы келісім бойынша 34 T 37C ұшағын, сондай-ақ қосалқы бөлшектерді Пәкістанның Әуе күштеріне берді.