Кіріспе

Ежелгі Римдегі әлеуметтік таптар Эквиттер (латынша: equites, кейде ағылшын тілінде "рыцарьлар" деп аталады) ежелгі Римдегі мүліктік негіздегі таптардың екіншісін құрады, сенаторлық таптан төмен тұрды. Эквиттер орденінің мүшесі экус деп аталды.

Сипаттама

Рим империясы мен Рим Республикасының бірінші ғасырында легиондық ат әскері тек патрицистер қатарынан таңдалды. Олар әр консулдық легионға 300 аттан, барлығы алты жүз атты қамтамасыз етуге міндетті болды. Шамамен 400 жылға дейін 12 жүздік ат әскері құрылды, олардың арасында патрициандар емес (плебейлер) де болды. 300 жылға таман Самнит соғыстары Римді жылдық әскери шақыруды екіден төрт легионға дейін екі есеге арттыруға мәжбүр етті, соның салдарынан атты әскер шақыруы 600-дан 1200 атқа дейін екі есеге өсті. Легиондық ат әскері 18 жүздіктен тыс, бай азаматтарды да қабылдай бастады. Бұл жаңа сарбаздар Орталық Ассамблея ұйымының бірінші сыныптағы қарапайым азаматтарынан шықты, бірақ оларға сол артықшылықтар берілмеді. Екінші Пуни соғысы кезінде (б.з.д. 218–202 жж.) қарапайым азаматтардың бірінші сыныбының барлық мүшелері атты әскер ретінде қызмет етуге міндетті болды. Рим атты әскеріндегі эквиттердің саны б.з.д. 200–88 жылдар аралығында тұрақты түрде азайды, себебі тек эквиттер ғана армияның жоғары офицерлері болып тағайындала алатын. Легиондардың саны артқан сайын, қарапайым атты әскерге қаражат жетпейтін болды. 88 жылдан кейін эквиттер енді легиондық атты әскерге шақырылмайтын болды, бірақ Принципат дәуірінде (284 жылға дейін) олар осындай қызметке формалды түрде жауапты болды. Олар Принципаттың барлық кезеңінде жоғары офицерлерді қамтамасыз етуді жалғастырды. Мұрагерлік патрицистерден басқа, эквиттер бастапқыда мүлік талабымен анықталды. Олардың мәртебесі әкеден балаға беріліп отырды, бірақ бес жылдық халық санағында мүлік талабына сай келмейтін орден мүшелері Рим цензорларының шешімімен орден тізімінен шығарылатын. Республиканың соңғы кезеңінде мүлік шегі 50 000 динарийді құрады, ал император Август (б.з.д. 30–14 жж.) оны 100 000 динарийге дейін екі есеге арттырды – бұл шамамен 450 заманауи легионердің жылдық жалақысына тең болатын. Республикалық кезеңнің соңында Рим сенаторлары мен олардың ұрпақтары эквиттер ордасының ресми емес элитасына айналды. Август тұсында сенаторлық элитаға жоғары мүлік шегі (250 000 динарий немесе 1100 легионердің жалақысы) және қарапайым эквиттерге қарағанда жоғары мәртебе мен артықшылықтар берілді (ордо сенаториус ретінде). Принципат кезеңінде эквиттер императорлық үкіметтегі жоғары әкімшілік және әскери лауазымдарды иеленді. Сенаторларға (ең жоғары лауазымды) және сенатор емес эквиттерге арналған лауазымдар арасында нақты айырма жасалды. Алайда, екі топтың мансаптық жолы да ұқсас болды: Римде немесе Рим Италиясында кіші әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеу, содан кейін жоғары әскери офицер ретінде әскери қызметке қатысу (әдетте он жыл), содан кейін провинцияларда жоғары әкімшілік немесе әскери лауазымдарда жұмыс істеу. Сенаторлар мен эквиттер 10 мыңнан аз мүшелі шағын элитаны құрады, олар шамамен 60 миллион халқы бар империяда саяси, әскери және экономикалық билікті монополиялады. 3-ші ғасырда билік итальяндық аристократиядан әскери қызметте өзгеше көзге түскен, көбінесе қатардан көтерілген эквиттер класына ауысты: провинциялардан (әсіресе Балқан провинцияларынан) шыққан, итальяндық аристократтарды жоғары әскери лауазымдардан ығыстырған мансапты әскери офицерлер, ал Диоклетиан (284–305 жж.) тұсында жоғары азаматтық лауазымдардан да ығыстырды. Бұл итальяндық аристократияны еңбек етпейтін, бірақ өте бай жер иелері тобына дейін төмендетті. 4-ші ғасырда эквиттердің мәртебесі осы мәртебенің шектен тыс берілуінен маңызсыз болып қалды. Сонымен қатар, Византия Сенатының (Константинопольдегі екінші сенаттың) құрылуымен және екі сенаттың мүшелерінің үш есеге көбеюімен сенаторлардың қатары 4000-нан асып кетті. 4-ші ғасырдың сенаторлық тәртібі Принципаттың эквиттер тәртібіне тең болды.

Корольдік дәуір (753509 б.з.д.)

Римдік аңыз бойынша, Римді оның алғашқы патшасы Ромул б.з.д. 753 жылы құрған. Алайда, археологиялық дәлелдер Рим б.з.д. 625 жылға дейін біріккен қала-мемлекет сипатына ие болмағанын көрсетеді (жеке төбедегі елді мекендерден өзгеше). Римдік дәстүрге сәйкес, атты әскерлер орнын Ромул құрған, ол өзінің жеке күзеті ретінде "Жылдам эскадрилья" деп аталған 300 сарбаздан тұратын атты әскер полкін құрды, онда үш римдік "тайпа" (іс жүзінде дауыс беру округтері) әрқайсысы 100 жылқыдан берді. Бұл атты әскер полкінің саны патша Люций Тарквиний Приск (дәстүрлі жылдар 616–578 б.з.д.) кезінде 600 адамға дейін екі есеге артты. Атты әскердің саны патшалық дәуірде 600-ға дейін өскені мүмкін, өйткені ерте республика кезеңінде атты әскер құрамы 600 сарбазды құрады (әрқайсысы 300 жылқыдан екі легион). Алайда, Ливийдің сөзіне сүйенсек, патша Сервий Туллий (дәстүрлі билік мерзімі 578–535 б.з.д.) атты әскерге тағы 12 центурия қосты, бұл атты әскердің үш есеге өсуіне әкелді. Көрініп тұрғанындай, бастапқыда атты әскерлерге мемлекет жылқы сатып алу және оны азықтандыру үшін ақшалай жәрдем берді. Бұл "equus publicus" деп аталды. Теодор Моммсеннің пікірінше, патшалық атты әскер тек патрицийлердің (patricii) қатарынан таңдалған, ертедегі Римнің аристократиясы, олардың тегі таза болған. Аристократияның атпен жүрумен байланысты дәстүрлі байланысынан басқа, бұл көзқарасты қолдайтын дәлел – республика кезінде комиция центуриатадағы (сайлау жиналысы) атты әскерлердің алты центуриясы алғашқы алты патшалық атты әскер центуриясының аттарын сақтап қалды.

Ертедегі республика (509338 б.з.д.)

Рим монархиясы патрициандық төңкеріспен құлатылған, бұл Таркин әулетінің плебейлер класына жасаған популистік саясатының нәтижесі болуы мүмкін. Алфолдидің пікірінше, төңкерістің өзі "целерлер" жүзеге асырған. Фракароның түсіндіруіне сәйкес, Рим монархиясы жыл сайын сайланатын екі претормен (кейін "консулдар" деп аталды) алмастырылғанда, патша әскері наурыздық мақсаттар үшін олардың арасында тең бөлінген. Егер бұл рас болса, онда Полибий кейіннен легионның атты әскері 300 адамнан тұратынын неліктен айтқанын түсінуге болады. Ливий Сервий Туллийге жатқызған қосымша 12 ғасырдың ішкі мағынасы, шындығында, б.з.д. 400 жыл шамасында құрылған болуы мүмкін. Б.з.д. 403 жылы, Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Вей қаласын қоршау кезіндегі дағдарыста әскерге жедел түрде көбірек атты әскер қажет болды, сонда "аттық санаты бар, бірақ әлі мемлекеттік аттарға ие болмағандар" өздерінің қаржысынан ат сатып алуға ерікті болып келісті. Қарсылық ретінде, атты әскерге де жалақы тағайындалды, бұл бұрыннан пехотаға (б.з.д. 406 жылы) беріліп келген еді. Осы мәтінде айтылған адамдар, әлдебір 12 жаңа ғасырдың мүшелері болған, олар мемлекеттік аттарға құқылы болған, бірақ уақытша осы құқықтан бас тартқан. Дегенмен, Моммсен бұл мәтін бірінші сыныптың қарапайым азаматтарының мүшелерінің б.з.д. 403 жылы төтенше жағдайға байланысты алғаш рет атты әскерге қабылдануын көрсетеді деп санайды. Егер осылай болса, бұл топ республика тарихында белгілі болған бастапқы эквитес экво привато болуы мүмкін (эквитес экво публикодан өзгеше). Алайда, дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, экво привато эквитестерінің шығу тегі мен анықтамасы әлі де түсініксіз болып қалады. Барлық 12 жаңа ғасыр патрициандарға ашық болғандығы белгілі. Осылайша, осы уақыттан бастап, егер бұрын болмаса, барлық эквитестер патрициандар емес еді. Патрициандар, жабық мұрагерлік каста ретінде, ғасырлар бойы отбасылардың жоғалуына байланысты саны азайып келеді. Шамамен б.з.д. 450 жылы 50-ге жуық патрициандық гент (клан) тіркелген, ал Юлий Цезарь (Рим диктаторы, б.з.д. 48-44 жылдары), өзінің Юлий кланы патрициан болған кезде, тек 14-і ғана қалды. Керісінше, эквитестер қатары, сонымен қатар мұрагерлік болып табылатын (еркек желісі бойынша), мүліктік талаптарға сай келетін және Рим цензорларының мүшелікке лайықты екеніне көз жеткізген жаңа мүшелерге ашық болды. Нәтижесінде, патрициандар тез арада атты әскер қатарының аз бөлігіне айналды. Алайда, патрициандар өздерінің санына пропорционал емес саяси ықпалды сақтап қалды. Б.з.д. 172 жылға дейін, жыл сайын сайланатын екі консулдың бірі патрициан болуы керек еді.

Мемлекет пен әскердің трансформациясы (338290)

Латын соғысының (340–338 ж.б.д.) және Самнит соғыстарының (343–290 ж.б.д.) аяқталуынан кейінгі кезеңде Рим Республикасы күшті, бірақ осал қала-мемлекеттен Италия түбегінің гегемониялық күшіне айналды. Бұл оның конституциясы мен әскерінде терең өзгерістерге ұласты. Ішкі саясаттағы ең маңызды өзгеріс – Сенаттың мемлекеттік биліктің толық құзыретті органы ретінде қалыптасуы болды. 280 ж.б.д. жылға қарай Сенат мемлекеттік салық салу, шығындарды бақылау, соғыс жариялау, шарттасу, легиондар құру, колониялар ашу және діни мәселелерді шешуді, яғни барлық саяси билікті өз қолына алды. Консулдар тағайындаған кеңесшілердің уақытша тобынан Сенат 300-ге жуық өмірлік мәртебеге ие адамдардан тұратын тұрақты органға айналды. Олардың көпшілігі бұрынғы римдік магистраттар болғандықтан, зор тәжірибе мен беделіне ие болды. Римнің Самнит лигасына қарсы итальяндық гегемония үшін күресі Рим армиясын грек стиліндегі гоплит фалангасынан, ол ерте кезеңде болған, Полибий сипаттаған итальян стиліндегі манипулалық армияға айналдыруға әкелді. Римдіктер манипулалық құрылымды өз жаулары – самниттерден алған деп саналады, және олардың орталық Италияның таулы аймағындағы артық икемділігі мен тиімділігін қиын тәжірибе арқылы үйренді. Осы кезеңнен бастап, Рим армиясымен бірге әрқашан социо (Римнің итальяндық әскери одақтастары, көбінесе «латын одақтастары» деп аталатын) тарапынан жеткізілген, кемінде сондай көп санды әскерлер де бірге жүретін болды. Әрбір легионға конфедерациялық ала (сөзбе-сөз: «қанат») теңдес келетін, құрамында легионмен шамалас пехота саны, бірақ үш есе көп жылқы (900) болатын бөлім қосылатын. Легиондық атты әскер де осы кезеңде, ертедегі жеңіл, қарусыз салт аттылардан Полибий сипаттаған грек стиліндегі қарулы курассирлерге айналды. Самнит соғысының қажеттіліктеріне байланысты, әдеттегі консулдық армия екі есеге ұлғайтылып, екі легионға жеткізілді, яғни жылына барлығы төрт легион жиналатын болды. Осылайша, Римнің жауынгерлік атты әскері шамамен 1200 жылқыға дейін өсті.

Әскери офицердің рөлі

Орта республиканың "полибий" армиясында (б.з.д. 338 – 88 жж.) эквиттер армияның жоғары офицерлік шеніне ие болудың эксклюзивті құқығына ие болды. Бұл әр легиондағы алты трибун митиум, олар әр науқан маусымының басында комициялармен сайланды және легионды кезегімен жұптармен басқарды; итальяндық конфедерациялық әскерлердің (ала) командирлері – префекти социорум, оларды консулдар тағайындады; және легиондық атты әскердің эскадрильясын (турма) басқаратын үш декурион (әр легионға барлығы 30 декурион).

Кавалерияның рөлі

Олардың атынан көрініп тұрғандай, эквиттер орта республика легионында атты әскерге қызмет етуге міндетті болды. Бастапқыда олар легионның барлық атты әскерін ұстаған, бірақ ерте кезеңнен бастап (шамамен б.з.б. 400 жылдан, ең кеш б.з.б. 300 жылға дейін), эквиттердің саны жеткіліксіз болғанда, қара халықтың бірінші класынан көптеген жас жігіттер оқыс әскерге қызмет етуге белсенді түрде ерікті болып келеді, бұл қызмет жаяу әскерге қарағанда көріктірек саналды. Екінші Пуникалық соғыстан (б.з.б. 218–201 жж.) кейін эквиттердің атты әскердегі ролі азайды, себебі эквиттердің саны әскердің жоғары шенді офицерлерін де, жалпы атты әскерді де қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. Эквиттер енді тек офицерлер класына айналды, ал қара халықтың бірінші класы легиондық атты әскерді ұстады.

Этос

Ерте заманнан бастап және Республика кезеңінің барлық мерзімінде римдік атты әскер, римдік атты әскер ретінде, жеке ерлік пен даңққа ұмтылуды қағида етті. Бұл олардың артықшылықты мәртебесін, жаяу әскер қатарын құраған төменгі таптарға ақтау, отбасы атының беделін арттыру және әскери қоғамдағы саяси жетістіктерге жету мүмкіндігін арттыру ниетімен туды. Эквиттер үшін батырлық этиканың негізгі ұғымы – spolia opima, яғни жеке шайқаста өлтірген жаудың қару-жарағы мен зәргерлік бұйымдарын алу болды. Мұндай оқиғалар көп тіркелген. Мысалы, б.з.б. 202 жылы консул болған Сервилий Гемин Пулекс 23 рет spolia алғандығы айтылады. Шайқаста өлтірілген қарсыластың шені неғұрлым жоғары болса, олжа да соғұрлым құнды болады, ал жау басшысынан алынған олжадан артық емес. Көптеген эквиттер осындай құрметке қол жеткізуге тырысты, бірақ өте аздары ғана сәтті болды, себебі жау басшылары әрқашан көптеген элиталық қауіпсіздік қызметкерлерімен қоршалған. Бір сәттік әрекет, бірақ трагикалық аяқталған жағдай – б.з.б. 340 жылы Латын соғысы кезінде декурион Тит Манлий Торкваттың ісі. Консулдардың (олардың бірі оның әкесі болды) қатаң бұйрықтарына қарамастан, Манлий өзінің эскадрильясы барлау кезінде кездескен Тоскулан атты әскерінің командирінен жеке күреске шақырудан бас тарта алмады. Көрермендер ретінде қарсыластардың эскадрильялары болған қатыгез бәсекелес айқас өтті. Манлий жеңіске жетіп, қарсыласын аттан құлатып, содан кейін найзамен қадалады. Бірақ жеңімпаз жас жігіт олжаны әкесіне ұсынғанда, ол ұлын бұйрыққа бағынбағаны үшін дереу өлім жазасына кесуді бұйырды. "Манлийдің бұйрықтары" (Manliana imperia) – ешбір жағдайда елемеуге тиіс бұйрықтарды білдіретін әскердегі мақалға айналды.

Кәсіпкерлік қызмет

218 ж.б.д. lex Claudia сенаторлар мен олардың ұлдарының коммерциялық қызметін шектеді, бұл олардың мәртебесіне қайшы келеді деген негіздемемен. Сенаторларға 300 амфорадан (шамамен жеті тонна) асатын сыйымдылықтағы кемелерге ие болуға тыйым салынды – мұның олардың өз жерлерінен өнімді тасымалдауға жеткілікті, бірақ ірі көлемде теңіз тасымалын жүзеге асыруға тым кішкентай деп есептелді. Осы кезден бастап сенаторлардың отбасылары көбінесе капиталын жерге инвестициялады. Екінші Пуникалық соғыстан кейін Римнің теңіз арқылы империясының өсуімен байлықтары артып, қалған барлық аттылар (equestrians) ірі сауда кәсіпорындарына, соның ішінде кен өндіруге, өнеркәсіпке, сондай-ақ жерге инвестициялауға еркін болды. Аттылар салық жинау ісінде ерекше көзге түсті және б.з.д. Республика дәуірінің соңында, салықтардың көп бөлігі жеке тұлғаларға немесе компанияларға конкурстық тендер арқылы тапсырылды, әр провинция бойынша келісімшартты провинцияның күтілетін салық түсіміне ең жоғары аванс ұсынған публиканға (publicanus) берді. Публикан содан кейін авансын қайтаруға тырысты, ал жиналған артық соманы пайдасы ретінде қалдыруға құқылы болды. Бұл жүйе жиі провинциялардың қарапайым халқынан зорлықпен ақша алуға әкелді, себебі адал емес публикандар үкімет белгілеген салық ставкаларынан әлдеқайда жоғары салық талап ету арқылы пайдасын барынша арттыруға тырысты. Заңсыз талаптарды тоқтатуға міндетті провинциялық губернаторлар көбінесе публикандардан пара алып, оларға келісім берді. Бұл жүйе equites publicani және олардың көпшілігі, әсіресе сенаторлар арасында саяси қақтығысқа әкелді, олар ірі жер иелері ретінде мемлекеттік кірістің негізгі көзі болған Италиядан тыс жерлерге салынатын салықты (tributum solis) азайтуға ұмтылды. Бұл жүйе алғашқы Рим императоры Август (б.з.д. 30 – б.з. 14 ж.) тарапынан жойылды, ол салық жинауды публикандардан провинциялық жергілікті билік органдарына (civitates peregrinae) жүктеді. Соңғылары да салық квоталарын жинау үшін жеке компанияларды жиі пайдаланғанымен, олардың өз мүдделеріне қарсы зорлықпен ақша алуды шектеу қажет болды. Императорлық дәуірде салық жинаушылар әдетте жиналған соманың келісілген пайызын алатын. Equites publicani ақша беру және ақша айырбастау сияқты банк қызметтерінде де көзге түсті. Эквиттер (equites) Romanus eques атағын алып, сол қолына anulus aureus (алтын сақина) тағуға құқылы болды және б.з.д. 67 жылдан бастап ойын-сауықтар мен қоғамдық шараларда сенаторларға арналған орыннан кейінгі артықшылықты орынға ие болды.

Сенаторлық ретті ажырату

Сенаттың құрамы отырған сенаторлардан тұрды, олардың санын Принципатты құрған Август (жеке билік б.з.д. 30 – б.з. 14 ж.) және оның мұрагерлері 312 жылға дейін шамамен 600-ге дейін сақтап тұрды. Сенаторлардың ұлдары мен кейінгі ұрпақтары, Сенатта орын алғанша, техникалық түрде аттылар тобының дәрежесін сақтап қалды. Бірақ Талберт Августтың қазіргі сенаторлық элитаны алғаш рет жеке және жоғары тәртіп (ordo senatorius) ретінде аттылардан бөліп құрғанын айтады. Сенаторлардың ұлдары Сенатқа кірмес бұрын, басқа аттыларға қарағанда жеке cursus honorum (мансап жолы) арқылы өтті: біріншіден, вигинтивирилердің ("Жиырма комитеті", түрлі шағын әкімшілік функцияларды атқаратын лауазым иелерін қамтитын орган) немесе агурдың (қасиетті) лауазымына тағайындалды, содан кейін легион қолбасшысының орынбасары (tribunus militum laticlavius) ретінде әскери қызметте кемінде бір жыл өтті. Бұл лауазым әдетте трибун Сенат мүшесі болардан бұрын атқарылатын. Б.з.д. 18 жылғы неке туралы заң (lex Julia) сенаторларды ғана емес, сонымен қатар олардың үшінші буынға дейінгі ұрпақтарын (еркек желісі бойынша) ерекше топ ретінде анықтағандай көрінеді. Осылайша, сенаторлық дәрежеге ие адамдардың (senatorii) тобы, жай ғана отырған сенаторлардан (senatores) кеңірек құрылды. Отбасының сенаторлық мәртебесі жоғары кіріс талабына ғана емес, сонымен қатар олардың жетекші мүшесінің Сенатта орын алуына да байланысты болды. Егер екі талаптың бірі орындалмаса, отбасы қарапайым аттылар мәртебесіне қайта оралады. Сенатқа сенаторлардың ұлдары жиі сайланса да, бұл міндетті емес еді, өйткені кандидаттардың саны жыл сайынғы 20 орыннан асып, қатаң бәсекеге әкелді.

Августтың қол астындағы экестер ордосы

Аттық орденге келсек, Август барлық мүшелеріне "equo publico" мәртебесін беру үшін "equo privato" дәрежесін жойды. Сонымен қатар, Август орденді жартылай әскери үлгіде ұйымдастырды, мүшелерін алты турмаға (шартты атты әскер эскадрильяларына) тіркеді. Орденді басқарушы орган – "севири" ("Алтылық комитет"), ол турмалардың "басшыларынан" құралды. Эквиттер арасындағы корпустық рухты нығайту үшін Август бұрынғы республикалық рәсімді қайта жаңғыртты – "recognitio equitum" (эквиттерді тексеру), онда эквиттер бес жыл сайын жылқыларымен консулдардың алдынан өтетін. Орденге тек императордың "equus publicus" мәртебесін алғандар (немесе осы мәртебені әкелерінен мұра еткендер) ғана қабылданатын. Императорлық эквиттер екі деңгейге бөлінді: бірнеше мың, негізінен итальяндық эквиттер "equo publico" мәртебесімен, эквиттерге арналған мемлекеттік лауазымдарды атқаруға құқылы орден мүшелері; және одан әлдеқайда көп, бай итальяндықтар мен провинциалдардың тобы (2 ғасырда шамамен 25 000 адам) эквиторлық мәртебеге ие, бірақ орденге кірмейтін. Ерекше жағдай – императордың тікелей Сенатқа тағайындауы ("adlectio"), техникалық тұрғыдан Рим цензурасының өкілеттіктерін пайдалану (ол мүшелерді шығаруға да құқық берді). Дегенмен, "adlectio" көбінесе 600 мүшелік лимитті бұзу үшін сирек қолданылды. Ол негізінен Сенаттың саны күрт азайған кезде, мысалы, 68-69 жылдардағы Азамат соғысы кезінде қолданылды, содан кейін император Веспасиан кең ауқымды тағайындаулар жасады.

Ат спортындағы қоғамдық мансап

Мемлекеттік қызметте equites equo publico сенаторлық cursus honorum немесе дәстүрлі мансап жолының өзіндік нұсқасына ие болды, ол әдетте әскери және әкімшілік лауазымдарды біріктіретін. Олар өздерінің туған аймақтарындағы жергілікті билікте бірнеше жыл әкімшілер (жергілікті эдилдер немесе дуумвирлер) немесе дін қызметкерлері (авгурлар) ретінде қызмет еткеннен кейін, жоғары әкімшілік немесе әскери лауазымдарға тағайындалу алдында шамамен 10 жыл әскери офицерлер ретінде міндетті түрде қызмет етуі керек еді. Эквиттер император армиясының қосымша полктерінің префекттерін (командирлерін) және әрбір легиондағы алты трибун милитумның (аға штаб офицерлерінің) бесеуін ғана қамтамасыз етті. Стандартты эквитер офицерлік өрлеуі "tres militiae" ("үш қызмет") деп белгілі болды: қосымша жаяу әскер полкінің префекті, содан кейін легиондағы трибун және, ақырында, қосымша атты әскер полкінің префекті. Адриан тұсында ерекше қабілетті офицерлер үшін төртінші қызмет қосылды – ала миллиарияның (екі еселенген ала) командирі. Әр лауазым үш-төрт жылға дейін сақталды. Императорлық әкімшіліктегі жоғары лауазымдардың көп бөлігі сенаторларға берілді, олар ірі провинциялардың губернаторларын (Мысырдан басқа), Мысырдан тыс барлық легиондардың легаттарын (легион командирлерін) және Рим қаласының префектін (praefectus urbi) тағайындады, ол қалалық когорталарды (қоғамдық тәртіп жасақтарын) бақылады, бұл қала ішіндегі Преториандық гвардиядан басқа, толық қаруланған жалғыз күш болды. Дегенмен, Август эквиттер үшін көптеген жоғары әкімшілік және әскери лауазымдарды құрды және оларға берді, бірақ олардың көпшілігі сенаторлық лауазымдардан төмен болды. Императорлық әкімшіліктегі эквитерлік лауазымдардың ішінде Египет провинциясының губернаторы (praefectus Augusti) болды, ол эквиттерге ашық барлық лауазымдардың ең беделдісі саналды және көбінесе мемлекетке ұзақ және көрнекті қызмет етудің шыңы болды. Сонымен қатар, эквиттер кейбір кіші провинциялар мен субпровинциялардың (мысалы, Иудеяның) губернаторына, Сирия губернаторына бағынышты губернаторлар (procurator Augusti) болып тағайындалды. Эквиттер императорлық провинциялардың бас қаржы офицерлері (прокураторлар Augusti деп те аталды) және сенаторлық провинциялардың қаржы офицерлерінің орынбасарлары болды. Римде эквиттер императордың хатшылары (Клавдий тұсында, мысалы, корреспонденция және қазынашылық) және астықпен жабдықтауды басқарушы (praefecti annonae) сияқты көптеген жоғары әкімшілік лауазымдарды иеленді. Сонымен қатар, көптеген эквиттер 10 жылдан астам уақыт бойы әскерде қызмет етіп, мансаптық әскери офицерлерге айналды. "Tres militiae" қызметін аяқтағаннан кейін, кейбіреулері бөлімшелер мен провинцияларға ауысып, қосымша полктарға басшылық етуді жалғастырды. Бастапқыда бай болған equites equo publico әкімшіліктегі жоғары лауазымдарды иелену арқылы одан да көп байлық жинады, оларға үлкен жалақылар төленді (бірақ олар көбінесе сенаторлардың жалақысынан төмен болды).

Императормен қарым-қатынас

Көне жазушылардың айтуынша, және көптеген қазіргі тарихшылар да қабылдағандай, Рим императорлары сенаторлардан гөрі атты әскерлерге көбірек сенген және оларды сенаторларға қарсы саяси тежегіш ретінде пайдаланған. Осы көзқарас бойынша, императорлар сенаторларды әлеуетті түрде адалдығы төмен және жауапсыз деп санаған, себебі олар провинциялық легиондарға қолбасшылық ету арқылы төңкеріс жасауға жеткілікті күш жинай алатын. Сонымен қатар, провинциялық губернаторлар ретінде олардың жемқорлыққа ұшырау мүмкіндігі де жоғары болды. Сондықтан, ең маңызды әскери лауазымдарға атты әскерлер тағайындалған. Италияның астықпен қамтамасыз етілуін қамтамасыз ететін Египетте губернатор және екі провинциялық легионның қолбасшылары атты әскер қатарынан таңдалды, өйткені сенаторға Италияны аштыққа ұшыратуға мүмкіндік беру тым қауіпті деп есептелді. Мысалы, б.з.д. 26 жылы Египеттің атты әскер губернаторы Корнелий Галл саяси күдік тудыратын мінез-құлқы және басқа да түрлі бұзушылықтары үшін қайтарылып алынды. Оның іс-әрекеті Сенат тарапынан ең ауыр жаза – жер аудару және мүлікті тәркілеуге лайық деп танылды. Тиберий тұсында Азия провинциясының сенаторлық губернаторы мен атты әскер салық прокуроры да жемқорлық үшін айыпталды. Императорлар сенаторлармен қатар, күшті атты әскерлерге де күдікпен қараған. Август сенаторлар мен белгілі атты әскерлердің Египет провинциясына кіруі үшін оның тікелей рұқсатын алу керектігін қатаң ереже ретінде белгіледі, және оның ізбасарлары да осы саясатты жалғастырды. Сонымен қатар, Преториан гвардиясының басқаруы әдетте екі атты әскерге бөлінді, бұл төңкеріс жасау мүмкіндігін азайтуға бағытталған шара болды. Сонымен бірге, Римдегі екінші әскери күш – урбан когорттарының басқаруы сенаторға сеніп тапсырылды.

Принципаттың алғашқы кезеңіндегі олигархиялық билік (б.з. 197 жылға дейін)

Сенат 600 мүшемен шектелгендіктен, мыңдаған санды equites equo publico, сенаторлық шендегі адамдардан әлдеқайда көп болды. Бұл зор байлыққа ие элита империяның саяси, әскери және экономикалық билігін толығымен өз қолына алды. Олар мемлекеттік маңызды лауазымдарды, барлық әскери бөлімдердің басшылығын, империяның өңделген жерлерінің маңызды бөлігін (мысалы, Нерон тұсында Африка Проконсуляры провинциясының жерлерінің жартысы тек алты сенаторға тиесілі болды) және көптеген ірі коммерциялық кәсіпорындарды бақылады. Жалпы алғанда, сенаторлар мен эквиттер империяны басқаруда өте үйлесімді жұмыс істеді. Республиканың соңғы кезеңіндегі хаостық азамат соғыстарынан өзгеше, осы шағын олигархияның билігі саяси тұрақтылықтың жоғары деңгейіне жеткізді. Принципаттың алғашқы 250 жылында (б.з.д. 30 – 218 ж.) ішкі дағдарысқа байланысты тек бір ғана оқиға болды: 68–69 жылдардағы азамат соғысы.

Ат спортының иерархиясы

Бастапқыда императорлық қызметтегі атшылар жалақы деңгейлерін көрсететін иерархиялық принцип бойынша ұйымдастырылған. II ғасырдың басында жазған Суэтонийдің мәлімдемесіне сәйкес, "империя аумағында түрлі әкімшілік міндеттерді атқарған" атты прокураторлар император Клавдий I тұсында төрт жалақы сатысына бөлінген: треценарийлер, дуценарийлер, центарийлер және сексагенарийлер. Олардың жылдық жалақысы сәйкесінше 300 000, 200 000, 100 000 және 60 000 сестерцийді құрады. Бір ғасырдан кейін жазған Кассий Дио осы процестің бастауын император Августқа жатқызды. Осы дәрежелердің қолданылуына қатысты әдеби немесе эпиграфикалық деректер 2 ғасырдың соңына дейін дерлік табылмады. Дегенмен, императорлардың атты әскерді азаматтық және әскери қызметтерде жиі пайдалануы әлеуметтік өзгерістерге алып келген сияқты, себебі содан бастап бүкіл орденды қамтитын үш бөлек классқа бөлінетін, кең ауқымды иерархияға алғашқы сілтемелер пайда бола бастады: Viri Egregii (Таңдаулы адамдар); Viri Perfectissimi («Ең жақсы адамдар»); және Viri Eminentissimi («Ең көрнекті адамдар»). Атты әскердің осы классқа қалай бөлінгені және арасындағы айырмашылықтар қалай сақталғаны белгісіз. Алайда, ең жоғары класс – Viri Eminentissimi, тек преториандық префекттермен шектелген, ал Viri Perfectissimi мемлекеттік бас ведомстволардың басшылары, сондай-ақ Мысыр, қала күзеті (vigiles), азық-түлікпен жабдықтау (annona) сияқты маңызды басқармалардың және императордың өзі арнайы тапсырмалар үшін тағайындаған, мысалы, әскери дюктердің басшылары болған деп есептеледі. Viri Perfectissimi-нің ерекшелігі – олардың мүшелері императорлық сарайдың құрамында болған немесе әлеуметтік байланыстар арқылы (яғни клиенттер ретінде, көріңіз, Римдегі меценаттық қатынастар) белгілі адамдармен байланыста болған, императорға таныс және оның құрметімен тағайындалған лауазымды тұлғалар еді. Бұл жүйе лауазым иелерінің иерархиясын дау туғызатын жағдайларда анықтау мақсатында құрылған болуы мүмкін. Viri Egregii – императорларға қызмет ететін атты әскер орденінің қалған бөлігін құрады. Viri Egregii-ге төрт жалақы сатысының барлық лауазым иелері кірді. Сенаторлардың құзыретіне кірмейтін провинцияларды басқарған дуценарий прокураторлары және Галлиен легиондық басшылықты атты әскерге ашқаннан кейін легион префекттері осы санатқа жатты. Алайда, 270 жылдан кейін дуценарий прокураторлары Viri Perfectissimi қатарына көтерілген сияқты.

Әскери атшылар (3-ғасыр)

III ғасырда римдік аристократияның дамуында екі маңызды үрдіс байқалды: империяның басқару және әскеріндегі жоғары лауазымдарды әскери аттылардың (эквитерлердің) біртіндеп иеленуі және итальяндық аристократияның – сенаторлар мен эквитерлердің – ығысуы, сондай-ақ аристократиялық топтар ішіндегі иерархияның күшеюі. Август және оның ізбасарлары әр легионның бас жүзбасын (primus pilus) ордо эквестерге көтеру саясатын енгізді, ол лауазымындағы бір жылдың соңында жасалды. Бұл жыл сайын шамамен 30 карьералық әскери қызметкердің, көбінесе қатардан көтерілгендердің, орденге қосылуына әкелді. Бұл эквитерлер (equites primipilares) және олардың ұрпақтары итальяндық аристократтардан мүлдем ерекшеленді, олар сенаторлармен араласып, көзге түспейтін болған. Олардың кәсібилігі императорларды оларға көбірек сенуге итерді, әсіресе Маркоман соғыстары (166–180 жж.) сияқты қиын жағдайларда. Бірақ олар тек эквитерлер болғандықтан, жоғары әскери қолбасшылық лауазымдарға – император провинциясының губернаторы (legatus Augusti pro praetore), әскери бөлімдердің көп бөлігі орналасқан жерде, және легион қолбасшысы (legatus legionis) тағайындала алмады. II ғасырдың соңында императорлар бұл мәселені шешу үшін көптеген бас жүзбастарды (primipilares) adlectio арқылы сенаторлық дәрежеге көтеруге тырысты. Бірақ Сенаттан қарсылық келді, сондықтан III ғасырда императорлар эквитерлерді тікелей жоғары қолбасшылық лауазымдарға тағайындады, оларды уақытша алмастырушылар (praeses pro legato) деп көрсету арқылы. Септимий Север 197 жылы Парфия соғысы үшін құрған үш жаңа легионға (Legio I, II & III Parthica) басшылық ету үшін бас жүзбастарды тағайындады. Бұл тағайындалғандардың көпшілігі итальяндық аристократтар емес, провинциялық сарбаздар болды. Өзі Ильрилиялық эквитер офицер болған реформатор император Диоклетиан тұсында әскери эквитерлердің «иеленуі» бір қадам алға жылжыды, мұрагерлік сенаторлар көптеген әкімшілік және әскери лауазымдардан алынған. Мұрагерлік сенаторлар Италияда және бірнеше көршілес провинцияларда (Сицилия, Африка, Ахая және Азия) әкімшілік жұмыстармен ғана шектелді, провинциялар саны үш есеге көбейіп, епархиялар (суперпровинциялар) құрылған болатын. Осылайша, көптеген ғасырлар бойы монополияда болған саяси және әскери биліктен ескі итальяндық аристократияның – сенаторлық және эквитерлік құрамының – толықтай ығысуы орын алды. Сенат саяси маңызын жоғалтты, бірақ үлкен беделін сақтап қалды. III және IV ғасырларда аристократиялық топтар ішінде иерархиялық дәрежелер көбейді, қоғамның жалпы стратификациясына сәйкес, екі кең топқа бөлінді: honestiores (жоғары тұрғандар) және humiliores (төмен тұрғандар), олардың құқықтары мен артықшылықтары әртүрлі болды. Honestiores ішінде эквитерлер атқаратын лауазымдардың жалақысына байланысты бес дәрежеге бөлінді. Бұл топтардың арасында: egregii немесе sexagenarii (60,000 сестерций жалақы = 15,000 динарий) және ең жоғары дәрежедегі eminentissimi, олар тек Преториан гвардиясының екі қолбасшысымен ғана шектелді, ал Диоклетианның тетрархиясы орнағаннан кейін, тетрархтарға көмектесетін төрт praefecti praetorio (Римдегі Преториан гвардиясының қолбасшыларымен шатастырылмау керек), империяның әр төртінші бөлігін басқарды.

Істемеген аристократия (4 ғасыр)

Константин Ұлының билеуінен бастап екі аристократиялық орденнің де мүшелерінің саны күрт өсті. Диоклетиан тұсында Сенаттағы мүшелердің саны шамамен 600-ге жететін еді, және бұл көрсеткіш Принципаттың барлық кезеңінде сақталды. Осы кезде тіпті кейбір әскери полк командирлеріне де сенаторлық мәртебе берілді. Сонымен қатар, эквитерлер ордені де империяның соңғы кезеңінде мемлекеттік лауазымдардың көбеюіне байланысты кеңейді, олардың көпшілігі енді эквитерлермен толтырылды. Принципаттың басқару аппараты салыстырмалы түрде шағын болды, шамамен 250 жоғары шенеунік алып империяны басқарды, қажетті салықтар мен қызметтерді жеткізу үшін жергілікті билік пен жеке мердігерлерге сүйенді. III ғасырда императорлық бюрократия, барлық шенеуніктер мен дәрежелер кеңейді. 395 жылға жатқызылған Notitia Dignitatum бойынша, осындай жоғары лауазымдардың саны шамамен 6000-ға жетті, бұл 24 есеге артық. Императорлық азаматтық қызметке, қарусыз милицияға (militia inermata) тіркелгендердің жалпы саны 30–40 мыңға жетеді деп есептеледі: қызмет кәсіби деңгейге жеткізілді, штаттың құрамы жалақы алатын еркін адамдардан тұрды және I Audiutrix деген ойдан шығарылған легионға тіркелді. Бұған қоса, көптеген декуриондарға (жергілікті кеңесшілерге) эквитерлік дәреже берілді, көбінесе оны пара арқылы алды. Төменгі дәрежедегі шенеуніктерге де жақсы қызмет еткені үшін эквитерлік дәреже берілді, мысалы, 365 жылы әскери полктердің актуарийлеріне (есепшілерге). Эквитерлер санының осылай өсуі сөзсіз орденнің беделін төмендетті. 400 жылға қарай эквитерлер енді аристократияның бір эшелоны емес, орта деңгейдегі әкімшілік лауазымдармен байланысты титулға айналды. Дегенмен, сенаторлар мұрагерлікпен алған зор байлықтары және римдік дәстүр мен мәдениеттің сақтаушылары ретіндегі рөлдерінің арқасында үлкен ықпалды сақтап қалды. Көптеген провинциялардағы кең аумақты жер иеліктері (латифундия) ғасырлар бойы капиталдың жиналуына әкеліп, көптеген сенаторларға орасан зор байлық сыйлады. Көптегендері жыл сайын ақша және тауар түрінде 5000 фунттан астам алтын түсім алды, бұл 360 000 солидке (немесе 5 миллион Август дәуірінің денарийіне) тең болатын, ал сол кездегі әйел сарбаз (miles) жылына ақшалай 4 солидтен астам таппайтын еді. Орташа байлыққа ие сенаторлар да 1000–1500 фунт алтын табыс күте алатын. IV ғасырдың тарихшысы Аммиан Марцеллин, зейнеткерлікке шығып Римде тұрған бұрынғы жоғары әскери шенеунік, итальяндық аристократияны қатты сынап, олардың сәнді сарайларын, киімдерін, ойын-сауықтарын және банкеттерін, ең бастысы – толық бос және беймәлім өмір салтын айыптады. Оның сөздерінен империяны қорғау үшін өмірін арнаған мансапты сарбаздың сенаторлық топқа деген жеккөрушілігін естиміз, бұл көзқарас Диоклетиан және оның Иллириялық мұрагерлерімен де бөлісілді. Бірақ соңғылары аристократияны осы халге дейін төмендетті, оларды империяны басқару және әскерге жетекшілік етудегі дәстүрлі рөлінен шеттету арқылы.

Ежелгі

Аммиан Марцеллин, Res Gestae (шамамен 390 ж.)
Дио Кассиус, Рим тарихы (шамамен 250 ж.)
Ливий, Қаланың құрылуы (шамамен 15 ж.)
Плутарх, Өмірлер (шамамен 100 ж.)
Полибий, Тарихтар (шамамен б.з.б. 150 ж.)
Суетоний, Цезарьлар XII (шамамен 100 ж.)
Тацит, Аннальдер (шамамен 100 ж.)
Тацит, Тарихтар (шамамен 100 ж.)