Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық орын
Archaeological site
Қадеш, немесе Кадеш, Левант аймағындағы ежелгі қала болған, Оронт өзенінің бастауында немесе бродының жанында орналасқан. Ол Кейінгі қола дәуірінде маңызға ие болды және Амарна хаттарында еске алынған. Б.з.д. 13 ғасырында хетт және египеттік империялар арасындағы Қадеш шайқасы осы орында болған.
Kadesh, or Qadesh, was an ancient city of the Levant on or near the headwaters or a ford of the Orontes River. It was of some importance during the Late Bronze Age and is mentioned in the Amarna letters. It was the site of the Battle of Kadesh between the Hittite and Egyptian empires in the 13th century BC.
Атауы және орналасқан жері
Атауы батыс семит (қанаандық) түбірінен Q D Š "қасиетті" шыққан. Египет тілінде Qdšw, хет тілінде Kadeš деп берілген. Акад тілінің әр түрлі жазылу нұсқаларына Кинза, Кидша, Гицца жатады. Кадеш Tell Nebi Mend қиратылыстарымен сәйкестендіріледі, ол Хомс қаласының оңтүстік-батысында, әл-Қосайр маңында және қазіргі Сирияның Tell al Nabi Mando ауылына жақын орналасқан. Кадеш жазуларындағы мәтін Кадешті Амурру жеріндегі Тунипке жақын деп көрсетеді, ол Оронт өзенінің жанында болған деп есептеледі (мүмкін, Tell Salhab). Кейбір ғалымдар Кадешті Геродоттың (2.159) айтуынша, Кадитис (грек тілінде Καδύτις) қаласымен байланыстырады. Кадитис үшін тағы бір нұсқа – Газа. EB IVB (M кезеңінде) бұйымдардың ерекшеліктері алдыңғы кезеңнен сақталған, бірақ оларды оңай ажыратуға болады. Олар EB IV/MB I (L кезеңі) кезеңінде жоғалып кетеді. Салыстыру үшін Hama J7 5 (EB IVA) және J4 2 (EB IVB) мысалдарына қарау керек.
The name is from the West Semitic (Canaanite) root Q D Š "holy". It is rendered Qdšw in Egyptian and Kadeš in Hittite. Akkadian spelling variants include Kinza, Kidša, Gizza. Kadesh is identified with the ruins at Tell Nebi Mend, about southwest of Homs near al Qusayr and adjacent to the modern day Syrian village of Tell al Nabi Mando. The text of the Kadesh inscriptions locates Kadesh as being near Tunip in the land of the Amurru, itself assumed to have been near the Orontes River (perhaps at Tell Salhab). Some scholars also identify Kadesh with the city of Kadytis (Καδύτις in Greek) mentioned by Herodotus (2.159, an alternative identification for Kadytis being Gaza. In EB IVB (Phase M), the ware continued features from the previous phase, but is easily distinguishable. It disappeares in the transitional EB IV/MB I (Phase L). Comparison should be made with Hama J7 5 (EB IVA) and J4 2 (EB IVB).
Қола дәуірінің соңы
Қадеш б.з.д. 1500 және 1285 жылдар аралығында өсіп келе жатқан Хетт империясының ықпалына түсті. Ол Мысырдың XVIII династиясының көптеген фараондарының әскери жорықтарының мақсаты болды. Б.з.д. 1504 және 1492 жылдар аралығында Тутмос I Хетттердің қарауындағы Митанниға қарсы Сирияның солтүстігіне жорық жасады, Митанни Араммен бірге Қадештің одақтасы болды. Хатшепсут тұсында Қадешқа қарсы жорықтар болған жоқ, өйткені ол Қызыл теңіз арқылы және оңтүстікке сауданы дамытуға күш салды. Қадеш алғаш рет Левантты басып алуға Тутмос III-ке қарсылық көрсеткен екі Канаан қаласының (екіншісі Мегиддо) бірі ретінде танылды. Осы қарсылықты ұйымдастыруда Қадеш патшасына, мүмкін, Митанни билеушісі, Левантты бақылауда ұстау үшін Мысырдың басты сыртқы қарсыласы жетекшілік еткен болуы мүмкін. Келесі Мегиддо шайқасындағы жеңіліс египеттік гегемонияның қалаға, сондай-ақ Оңтүстік Сирияның қалған бөлігіне дейін кеңеюіне әкелді. Аменофис II сол кезден бастап Хоремхебтің (б.з.д. 1319–1307) билігіне дейін бір жарым ғасыр бойы Мысырдан тәуелсіздік сақтады.
Kadesh was coming under the influence of the growing Hittite Empire between 1500 and 1285 BC. It was the target of military campaigns by most of the pharaohs of the Eighteenth Dynasty of Egypt. Between 1504 and 1492 BC Thutmosis I campaigned north into Syria against the Mitanni, a vassal of the Hittites and, along with Aram, an ally of Kadesh. In the time of Hatshepsut there were no campaigns against Kadesh as she was focused on developing trade across the Red Sea and southward. Kadesh is first noted as one of two Canaanite cities (the other being Megiddo) that led a coalition of city states opposing the conquest of the Levant by Thutmose III. In mounting this opposition, the king of Kadesh was probably guided by the ruler of Mittani, Egypt's primary foreign rival in control of the Levant. Defeat in the subsequent Battle of Megiddo ultimately led to the extension of Egyptian hegemony over the city, as well as the rest of southern Syria. Although Amenophis II campaigned in the Djadi from then on until the reign of Horemheb (1319–1307) for a century and a half Canaan was independent of Egyptian rule.
Амарна хаттары
Амарна хаттарының ішінде Қадеш билеушісі мен фараон Ахенатон арасындағы хат алмасу сақталған. Осы аккад тіліндегі хаттарда Қадеш Қидшу деп аталады. Замандас дереккөздерден Қадештің үш патшасының есімдері жеткен: Сутарна (немесе Сутатарра; шамамен б.з.д. 1350 ж. шамасында өмір сүрген); Етаккама (шамамен б.з.д. 1340 ж.) және оның ұлы Ари Тешуб (шамамен б.з.д. 1330–1325 ж. шамасында өмір сүрген).
Correspondence between the ruler of Kadesh and the pharaoh Akhenaten is preserved amongst the Amarna letters. Kadesh is known as Qidshu in these Akkadian language letters. The names of three kings of Kadesh survive from contemporary sources: Suttarna (or Sutatarra; fl. c. 1350 BC); Etakkama (c. 1340s) and his son Ari Teshub (fl. c. 1330–1325).
Сети І науқаны
Қала Ұлы перғауын Сети I б.з.д. 1306 жылы Сирияға жасаған жорығы барысында басып алынды. Қадеш Ахенатон заманынан бері Мысырдың бақылауынан шығып кеткен еді. Тутанхамон мен Хоремхебтің екеуі де қаланы хеттерден қайтарып алуға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Сети I бұл жерде сәттілікке жетіп, қаланы қорғауға тырысқан хет әскерін жеңді. Ол ұлы Рамзес II-мен бірге қалаға салтанатты түрде кірді және жеңіс стеласын орнатты. Бірақ оның табысы ұзаққа солмады. Сети I Мысырға оралған соң, хеттік патша Мурсилис II оңтүстікке қарай жорық жасап, Қадешті басып алып, оны Сириядағы хеттік қорғаныстың маңызды бекінісіне айналдырды. Хеттіктер Кархемиш арқылы тәуелді патшаның өкілі арқылы билік жүргізді.
The city was captured by the great pharaoh Seti I in 1306 BC, during his campaign to Syria. Kadesh had been lost to Egypt since the time of Akhenaten. Tutankhamun and Horemheb had both failed to recapture the city from the Hittites. Seti I was successful here and defeated a Hittite army that tried to defend it. He triumphantly entered the city together with his son Ramesses II and erected a victory stela at the site. His success was only temporary. As soon as Seti I returned to Egypt, the Hittite king, Mursilis II, marched south to take Kadesh and made it a stronghold of the Hittite defenses in Syria. The Hittites ruled through a viceroy in Carchemish.
Қадеш шайқасы
Қала ежелгі әлемдегі ең жақсы құжатталған шайқастардың бірі – біздің заманымызға дейінгі 13-ғасырдағы Мысыр және Хет империялары арасындағы Кадеш шайқасы ретінде әйгілі. Шамамен 150 жыл бойы Мысырдың бағыныштылығында болған Қадеш, ақырында Хет билігіне көшті, осылайша қала екі қарсыласатын империяның арасындағы даулы шекаралық аймаққа орналасты. Хеттердің оңтүстікке қарай күшеуі мен кеңеюіне жауап ретінде Мысыр перғауыны Рамсес II агрессивті әскери жауап дайындады және Амуррудың жағалау мемлекетін басып алды. 1274 жылы, Рамсес билігінің бесінші жылы, ол қамалмен қоршалған қаланы қайтарып алу үшін 1000 миль (1609 км) жол жүріп, көптеген күймелер мен жаяу әскерді бастап келді. Кадеш шайқасында екі күш қақтығысты, бұл тарихтағы ең ірі күймелер арасындағы шайқас (екі тараптан 5000-6000) саналады, ол қаланың оңтүстігіндегі жазықта және Оронт өзенінің батысында болды. Келесі жылы хеттер Амурруды қайтарып алу үшін оңтүстікке жылжыды, ал мысырлықтар Сирияға қарай кеңеюді жалғастыру үшін солтүстікке бет бұрды. Қадеш қаласының тұрғындары өзеннен қаланың оңтүстігіндегі арнаға дейін канал қазып, қаланы дерлік аралға айналдырды. Соңғы шайқас, Қадеш қаласы маңында болды, онда мысырлықтар дерлік жеңілістен кейін жеңіске жетіп, жау әскерін жеңді. Хеттілік тыңшылар мысырлықтарды хеттердің олардан әлдеқайда алыс екендігіне көндірген соң, хеттер мысырлықтардың лагеріне шабуыл жасады. Мысыр армиясын жағалаудағы Амуррудан келген қосымша күш ғана құтқарып қалды. Рамсес II жағдайды өз бақылауына алып, екі армия да тең түсті, әрқайсысы жеңіске жеткенін мәлімдеді.
The city is best known as the location of one of the best documented battles of the ancient world, the Battle of Kadesh, staged between the superpowers of the 13th century BC: the Egyptian and Hittite Empires. An Egyptian vassal for approximately 150 years, Kadesh eventually defected to Hittite suzerainty, thereby placing the city on the contested frontier between the two rival empires. In response to this Hittite ascendancy and expansion southwards, the Egyptian pharaoh Ramesses II prepared an aggressive military response and captured the coastal state of Amurru. In 1274 BC, the fifth year of Ramesses' reign, he led a large force of chariots and infantry 1000 mile (1609 km) to retake the walled city. In the Battle of Kadesh, the two forces clashed, in what is widely regarded as the largest chariot versus chariot battle (5,000–6,000 between both sides) in history, on the plain south of the city and west of the Orontes River. The next year, the Hittites moved south to recover Amurru, while the Egyptians moved north to continue their expansion into Syria. The inhabitants of the city of Kadesh had cut a channel from the river to a stream south of the town, which had turned the town into a virtual island. The subsequent battle, fought at Kadesh, saw the Egyptians turning a near defeat into victory, routing the enemy forces. After Hittite spies convinced the Egyptians that the Hittites were further away than they were, the Hittites surprised the Egyptians in their own camp. The Egyptian army was only saved by the arrival of a supporting force from coastal Amurru. Ramesses II was able to recover the initiative, and the two armies withdrew in stalemate, both claiming victory.
Салдары
Дегенмен, Қадеш хеттердің басып алуында қалды, Амурри хеттер қатарына қайта кірді, ал хеттер армиясы оңтүстікке қарай Упиге дейін, яғни Дамаск маңындағы аймақтарға дейін жаулауын жалғастырды. Египет пен Хатти арасындағы келесі дау ақырында бірнеше онжылдықтан кейін Рамзес II мен оның хетт әріптесі Хатусили III арасында жасалған, қазіргі таңда ең ерте сақталған халықаралық бейбіт келісімдердің бірі деп танылды.
Kadesh, however, remained under Hittite overlordship, Amurru returned to the Hittite fold, and the Hittite army continued its conquests southward as far as Upi, the territory around Damascus. The subsequent impasse between Egypt and Hatti ultimately led to what is now recognised as one of the earliest surviving international peace treaties, concluded several decades later between Ramesses II and his Hittite counterpart, Hattusili III.
Қадештің соңы
Қадеш шамамен 1178 ж.б. шапқындар – Теңіз халықтарының шабуылынан қиратылғаннан кейін тарихтан жоғалып кетті. Дегенмен, төбешік (қорған) жоғарғы қабаттарында эллинистік іздер табылды, ал төбесі қазірге дейін қоныстанған. Ислам дәуірінде де үздіксіз қоныстану болған болуы мүмкін, ал төбе жергілікті мұсылман әулиесі немесе пайғамбары Неби Мендтің есімімен аталады. Византия кезеңінде төбесінің түбіндегі кең аумақты қалдықтар осы аймақтағы тығыз қоныстануды көрсетеді, бұл Лаодикея қаласы болған деген болжам бар.
Kadesh vanished from history after it was destroyed by the invading Sea Peoples in around 1178 BC. However, Hellenistic remains have been found in the upper levels of the tell (ruin mound), and the summit is still occupied today. Continuous occupation throughout the Islamic period is likely, the mound having been named after a local Muslim saint or prophet, Nebi Mend. In Byzantine times, widespread occupation is evidenced by extensive remains at the foot of the tell, which is believed to represent the city of Laodicea ad Libanum.
Неби Мендке айт
Неби Менд таушаңы, жоғарғы (450 x 200 метр) және төменгі таушаңнан тұрады, қазіргі Хомс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Оның аумағы шамамен 10 гектар, ал жазық жерден шамамен 30 метр биіктікке көтеріледі. Орта қола дәуіріне жататын, нығайту қабырғасы шамамен 40 гектар аумақты қамтиды. Ол Оронт және Мукадия өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Таушаң неолит дәуірінде (кейін қоныс үзілісімен), қола дәуірінде, темір дәуірінде және эллиндік/римдік кезеңдерде пайдаланылған. Алғашқы қазба жұмыстарын 1922 және 1923 жылдары Морис Пезар басқарған француз экспедициясы жоғарғы үйіндінің солтүстік-шығыс бөлігінде жүргізген. Қазбашылар екі траншея ашқан: біреуі 60 метрге 25 метр, тереңдігі 20 метр, екіншісі 30 метрге 40 метр, тереңдігі 70 метр және одан да аз. Табылған заттардың ішінде фараон Сеті I-нің (б.з.д. 1294/1290–1279 жж.) толық емес стеласы (темір дәуірінің контексінен тыс), бірнеше тас мүсіндер, Сиро-Хетт цилиндрлік мөрлер және терракотадан жасалған мүсінше болды. 1975-1995 жылдары Петер Парр басқарған Лондон университетінің археология институтының экспедициясы тағы қазба жұмыстарын жүргізді. Барлық қазбалар жоғарғы үйіндіде ашылды, қазылған деңгейлер Орта қола I-ден Кейінгі қола II-ге дейін қамтыды. Көмір үлгілерінің бірнешесі радиокөміртектік әдіспен зерттелді, бірақ олардың пайдалылығын шектеген «техникалық мәселелер» болған. Таушаңда алты клинопись тақташа табылды, олардың біреуі мөрленген, ал қалғандары вавилондық аккад тілінде жазылған. Б.з.д. 14 ғасырдың соңына жататын тақташаларда Ниқмада есімді билеуші туралы айтылған, сондай-ақ бұл жердің атауының Қадеш екені расталған. Сириядағы азаматтық соғыс кезінде таушаң зақымдануға ұшырады.
Tell Nebi Mend, consisting of an upper (450 x 200 meter) and lower tell, lies 10 kilometers southwest of the modern city of Homs and covers an area of about 10 hectares and rises to a height of about 30 meters over the plain. An enclosure wall around the site, thought to be Middle Bronze Age, encompasses about 40 hectares. It is located at the confluence of the Orontes River and Mukadiya river. It was occupied through the Neolithic (followed by a break in occupation), Bronze Age, Iron Age, and Hellenistic/Roman periods. The site was first excavated by a French team led by Maurice Pezard in 1922 and 1923, in the northeast quadrant of the upper mound. The excavator opened two trenches, one 60 meters by 25 meters, and 20 meters deep and the other 30 by 40 meters by 70 meters and shallow. Finds included an incomplete stele of Pharaoh Seti I (c. 1294/1290–1279 BC) in a out of context Iron Age level, some stone statuettes and Syro Hittite cylinder seals, and a terracotta figurine. The site was then excavated between 1975 and 1995 by a team from the University College London Institute of Archaeology led by Peter Parr. Nine trenches were opened, all on the upper mound, with excavated levels ranging from Middle Bronze I to Late Bronze II. A number of charcoal samples were radiocarbon dated though there were apparently "technical problems" that limited their usefulness. Six cuneiform tablets were found at the site, one blank with sealing and the others in a Babylonian dialect of Akkadian. The tablets, from the late 14th century BC, mentioned the name of a ruler, Niqmadda, and provided confirmation of that name of the site as Qadesh. The site has received damage in the Syrian Civil War.