Кіріспе

Абугида типті жазу жүйесі Канадада қолданылады.

Инуктитут әліпбиі (, немесе ᑎᑎᕋᐅᓯᖅ ᓄᑖᖅ,) – Канадада инуктитут тілінде сөйлейтін инуиттердің Нунавут аумағымен, сондай-ақ Квебек пен Лабрадордың Нунавик және Нунатсиавут аймақтарында қолданатын абугида типті жазу жүйесі. 1976 жылы Инуит мәдени институтының тіл комиссиясы оны латын әліпбиімен қатар инуит тілдерінің қосымша ресми жазуы деп бекітті. Атауы "ауыз" деген мағына беретін түбірден шыққан. Латын әліпбиіне негіделген балама жазу жүйесі (ᖃᓕᐅᔮᖅᐸᐃᑦ) деп аталады, ол тастардағы іздерді немесе өрнектерді сипаттайтын сөзден туындаған. "Жаңа жазу жүйесі" деген мағынадағы (ᑎᑎᕋᐅᓯᖅ ᓄᑖᖅ) 1976 жылғы реформалардан бұрын қолданылған "ескі әліпби" (ᑎᑎᕋᐅᓰᑦ ᓄᑕᐅᓐᖏᑦᑐᑦ) -мен салыстырылады.

Тарих

Инуктитутты жазуға алғашқы күш-жігерді Гренландия мен Лабрадордағы моравиялық миссионерлер 19-ғасырдың ортасында латын қарпімен қолданды. Кри жазуын пайдаланып, инуктитут тілінде басылған алғашқы кітап – Инуит диалектісіндегі «Инжілдерден таңдаулар» деп аталатын 8 беттік памфлет болды (ᒋᓴᓯᑊ ᐅᑲᐤᓯᐣᑭᐟ, "Исаның сөздері"). Бұл кітап 1855–56 жылдары Джон Хорден тарапынан Мус фабрикасында Эдвин Артур Уоткинс инуиттердің арасында қолдану үшін, Форт Джордж қаласында басылды. 1865 жылдың қараша айында Хорден мен Уоткинс Генри Венннің басшылығымен Лондон қаласында Кридің буын жазуын инуктитут тіліне бейімдеу үшін кездесті. 1870 жылдары тағы бір англикан миссионері Эдмунд Пек осы стандарт бойынша баспаға шығара бастады. Басқа миссионерлер, содан кейін Канада және АҚШ үкіметтерінің қызметкерлері болған тіл білімі мамандары латын әліпбиін Маккензи өзенінің дельтасындағы, Батыс Арктика аралдарындағы және Аляскадағы диалекттерге бейімдеді. Инуктитут – Канаданың аборигендерінің буын жазуының бір түрі және оны Юникод стандарты арқылы цифрлық түрде кодтауға болады. Инуктитут әріптері үшін Юникод блогы «Біріккен Канада аборигендерінің буын жазуы» деп аталады. Буынның созылымы g, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, ng, ł немесе жоқ болуы мүмкін, ал дауыстылар a, i, u, ai (қазір тек Нунавик аймағында) немесе жоқ болуы мүмкін.

Кестені

Инкуктитут жазуы көбінесе буын жазуы ретінде ұсынылады. Кестедегі әріптердегі нүктелер ұзын дауыстыларды көрсетеді; латын транскрипциясында дауысты әріп екі рет жазылады. Екі еселенген дауыссыз әріптер үшін соңғы дауыссыз әріп буынның (CV) алдына қойылады, мысалы, kku және nnu тиісінше ᒃᑯ және ᓐᓄ болып жазылады. Ескерту: Суреттің өзі де қолжетімді. Дауысты (IPA) Соңғы (дауыстысыз) Қысқа Транск. Қысқа Ұзын Транск. Қысқа Ұзын Транск. Қысқа Ұзын Транск. Транск. IPA ᐁ ai ᐃ ᐄ i ᐅ ᐆ u ᐊ ᐋ a       ᐯ pai ᐱ ᐲ pi ᐳ ᐴ pu ᐸ ᐹ pa ᑉ p ᑌ tai ᑎ ᑏ ti ᑐ ᑑ tu ᑕ ᑖ ta ᑦ t ᑫ kai ᑭ ᑮ ki ᑯ ᑰ ku ᑲ ᑳ ka ᒃ k ᕴ hai ᕵ ᕶ hi ᕷ ᕸ hu ᕹ ᕺ ha ᕻ h ᒉ gai ᒋ ᒌ gi ᒍ ᒎ gu ᒐ ᒑ ga ᒡ g ᒣ mai ᒥ ᒦ mi ᒧ ᒨ mu ᒪ ᒫ ma ᒻ m ᓀ nai ᓂ ᓃ ni ᓄ ᓅ nu ᓇ ᓈ na ᓐ n ᓭ sai ᓯ ᓰ si/hi ᓱ ᓲ su/hu ᓴ ᓵ sa/ha ᔅ s/h     𑪶 𑪷 ši 𑪸 𑪹 šu 𑪺 𑪻 ša   š     𑪰 𑪱 hi 𑪲 𑪳 hu 𑪴 𑪵 ha   h ᓓ lai ᓕ ᓖ li ᓗ ᓘ lu ᓚ ᓛ la ᓪ l ᔦ jai ᔨ ᔩ ji ᔪ ᔫ ju ᔭ ᔮ ja ᔾ j ᑦᔦ jjai ᑦᔨ ᑦᔩ jji ᑦᔪ ᑦᔫ jju ᑦᔭ ᑦᔮ jja ᑦᔾ jj     ᖨ ᖩ ři ᖪ ᖫ řu ᖬ ᖭ řa ᖮ ř ᕓ vai ᕕ ᕖ vi ᕗ ᕘ vu ᕙ ᕚ va ᕝ v ᕂ rai ᕆ ᕇ ri ᕈ ᕉ ru ᕋ ᕌ ra ᕐ r ᙯ qai ᕿ ᖀ qi ᖁ ᖂ qu ᖃ ᖄ qa ᖅ q ᖅᑫ qqai ᖅᑭ ᖅᑮ qqi ᖅᑯ ᖅᑰ qqu ᖅᑲ ᖅᑳ qqa ᖅᒃ qq ᙰ ngai ᖏ ᖐ ngi ᖑ ᖒ ngu ᖓ ᖔ nga ᖕ ng     ᙱ ᙲ nngi ᙳ ᙴ nngu ᙵ ᙶ nnga ᖖ nng     ᖠ ᖡ łi ᖢ ᖣ łu ᖤ ᖥ ła ᖦ ł                         ᖯ b                         ᕼ h                         ᑊ ʼ

Өзгерістер

Макивик корпорациясы ai pai tai жолының қалпына келтірілуі үшін жазудың ресми нұсқасын кеңейтті. Көпте қолданылатын екі дауысты ai әдетте a әрпімен жеке i әрпін біріктіру арқылы көрсетіледі. Бұл төртінші дауысты түрі 1970 жылдары IBM Selectric бастары арқылы Инуктитут тілін басып шығару үшін алынып тасталған еді. Қайта орнату қазіргі заманғы баспа және жинақтау құралдары бұрынғы теру машиналарын шектеулерінен зардап тартпайды деген негізбен ақталады. Ai pai tai жолы тек Нунавик аймағында қолданылады.