Кіріспе
Жасанды жабдықтар тізімі
Тау шаруасы жабдықтары өрлеу түріне қарай әртүрлі болады. Боулдерингке тек аяқ киім мен магнезия, сондай-ақ қажет болған жағдайда, апаттан қорғайтын төсеніш қана қажет. Спорттық альпинизмге бұрғыланған анкерлерге ілінісу үшін арқандар, қаушаулар, бекіткіш құрылғылар мен жылдам ілгіштер қосылады. Дәстүрлі альпинизмге уақытша пассивті және активті қорғау құрылғылары жиынтығын ("рекет") алып жүру қажеттілігі қосылады. Көп қабатты және үлкен қабырғаға өрлеу кезінде, бекітілген арқандармен көтерілуге және түсуге көмектесетін құрылғылар қолданылады. Соңында, көмекші арқанмен өрлеуге арналған ерекше жабдықтар қолданылады (мысалы, көмекші құрылғылар). Тасқа өрлеу тарихында жабдықтың дамуы маңызды рөл атқарады, ол алғашқы арқаннан бастау алды. Қазіргі заманғы құрылғылар альпинистерге бұрын қолмен орындалатын жұмыстарды жақсырақ бақылаумен (барлық жағдайларда) және аз күш жұмсап жасауға мүмкіндік береді. Мысалдарға қамырды (белге байлаудың орнына), карабинерді (көптеген түйіндердің орнына), түсу/асу құрылғысын (дюльфершітздің орнына), көтерілу құрылғысын (прусик түйінінің орнына), бекіткіш құрылғысын (денемен бекітудің орнына) және гайкалар/шестірлерді (тас тіреулердің орнына) алмастыру кіреді. Заманауи жабдықтарға динамикалық арқандар, плиометриялық жаттығу құралдары, қорғаныс үшін серіппелі механизмді құрылғылар (SLCD), сондай-ақ арқанды басқарудың озық құрылғылары – өздігінен құлыпталатын құрылғылар (SLD), прогресті баяулату құрылғылары (PCD) және қосымша тежегіш құрылғылар (ABD) жатады. Қазіргі заманғы жабдықтарда беріктігі, төзімділігі және жеңілдігі жоғары материалдар қолданылады (мысалы, спектра/дайнема және алюминий қорытпалары). Жабдықтар беріктік, төзімділік және сенімділік бойынша белгілі стандарттарға (мысалы, UIAA стандарттарына) сәйкес келуі керек, сондай-ақ осы стандарттарға сәйкес сертификатталған және сынақтан өткен болуы тиіс (әрбір бөлігінде сертификаттау белгілері болуы керек).
Үстірту түрі
Қажетті тау шаруасы жабдықтары айналысатын тау шаруасы түріне қарай айтарлықтай өзгереді. Ең аз жабдық қажет болатын тау шаруасы түрінен бастап, жалпы жабдыққа қажеттіліктер мынадай: UIAA жабдық стандарттарын белгілеуде маңызды рол атқарды (және 1995 жылға дейін ол стандарттарды белгілейтін жалғыз ұйым болды), ал UIAA қауіпсіздік комиссиясы осы саладағы әлемдік деңгейдегі орталық рөлді ойнауды жалғастыруда. Еуропалық CEN жеке қорғаныш құралдарының маңызды реттеушісі болып табылады және тау шаруасы жабдықтары жөніндегі CEN жұмыс тобы арқылы UIAA қауіпсіздік комиссиясымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Brexit-тен кейін Ұлыбритания CEN орнына "UKCA" сертификациясын пайдаланады.
Қалқалар
Қазіргі кездегі таспа (немесе "лента") берік түтікшелі нейлоннан және/немесе одан да берік спектр/дайнема материалынан жасалады. Альпинистер тігілген (сертификатталған, нығайтылған тігіс стандарты қолданыла отырып) әртүрлі ұзындықтағы жабық ілмектерден – "слингтер" (немесе "жұмыскерлер") жасайды, оларды көптеген жағдайларда қолдануға болады, мысалы, тастың бөліктеріне орау (түсіру үшін, немесе бекіту нүктелерін жасау үшін, немесе пассивті қорғау ретінде), немесе басқа құралдарға байлау (көбінесе карабинерлер арқылы) ұзын қысқаша байлау құралын немесе тіпті уақытша арқан жасау үшін. Слингтерден шырша тәрізді тізбек сияқты күрделі құралдар жасауға болады, ол көмекші альпинизмде қолданылады, мысалы, көп қабатты альпинистік бағыттарда түсіру немесе бекіту нүктелерін орнату кезінде (әдетте 7-8 мм жуан шнур қолданылады).
Қалқалар
Альпинистік қауырсын арқанды альпинистке қосу үшін қолданылады (қауырсынның "белбеу тізбегі" арқылы). Қауырсындар берік материалдардан жасалады, олардың беріктігі қатаң талаптарға сәйкес келеді және күрт құлау кезіндегі жүктемеге төтеп бере алады. Альпинизм түріне байланысты қауырсынның көптеген түрлері (және қолданылатын материалдар) бар. Мысалы, спорттық альпинизмге арналған минималды "отыру" қауырсындары (мысалы, оларға жабдықты тасуға арналған ілмектердің қажеті болмайды), альпинизмге арналған жеңіл және алынып тасталатын аяқ қауырсындары (мысалы, ауыр қысқы киімнің үстінен киюге ыңғайлы), үлкен қабырғаларға көтерілу үшін жұмсақ қауырсындар (ұзақ ілініп тұру кезінде және түсіп кету кезінде қолайлы болу үшін) және балаларға арналған, сондай-ақ ауыр жүктерді тасығанда толық дене қауырсындары қолданылады.
Жеке зәкір жүйелері
Ланнардтардың бір түрі – жеке ілмек жүйесі (PAS), ол арқанның немесе бір-бірімен байланысқан ілмектердің тізбегі болып табылады. Ол қаушақты тіреу нүктесіне, мысалы, бекіту станциясына байлау үшін қолданылады. Бұрын альпинистер қаушақты тіреуге арқанның бір бөлігін пайдаланатын, бірақ PAS арқанның пайдалы ұзындығын қысқартудан сақтану және оңай әрі тікелей қосылыс жасау үшін танымал болды.
Тез жеңілдіктер
Тез тартқыштарды альпинистер арқанды спорттық альпинизмдегі бұрандалы зәкірлерге немесе дәстүрлі альпинизмдегі қорғау құрылғылары сияқты бекітілген элементтерге қосу үшін пайдаланады. Тез тартқыш екі құлыпталмайтын карабонерден тұрады, олар қысқа, алдын ала тігілген лентамен байланысқан. Олар арқан мен бекітілген элемент арасындағы үйкеліс пен сүйрелісті азайту үшін қолданылады (мысалы, зәкірге тікелей ілмектеп қоюдың орнына); жарыс кезінде тез тартқыштар зәкірлерден ілінген болады, бұл спорттық альпинизмде "қызылшаң" деп аталады (яғни, басты альпинист тез тартқыштарды өзімен бірге көтермейді, олар әлдеқашан орналасқан). Күрделі спорттық және жарыс альпинистік бағыттардағы тез тартқыштардың төменгі карабонерінде "қисайған қақпа" болады, ол ілмектеп қоюды жеңілдетеді.
Арқан құрылғылары
Арқанды басқару үшін бірнеше құрылғылар қолданылады (беле құрылғылары және өзін-өзі бекіту құрылғылары), арқанды жоғары көтеру (көтерілу құрылғылары) немесе арқанды төмен түсіру (төмен түсу/репел құрылғылары). Бұрын альпинистер мұндай құрылғыларсыз осы әрекеттерді орындаған (мысалы, беле үшін денемен тоқтату, төмен түсу үшін dülfersitz әдісі және көтерілу үшін prusik түйіні), ал құрылғылар кез келген жағдайда (мысалы, ылғал немесе мұзды арқандарда) бақылауды және қауіпсіздікті арттырады.
Беляж құрылғылары
Белей құрылғылары – альпинистті белей кезінде тау арқандарын басқаруға арналған механикалық сүргіш тежегіш құрылғылар. Олардың басты мақсаты – альпинист құлағанда арқанды минимал күшпен тоқтатуға/толығымен тежеуге мүмкіндік беру. Белей құрылғыларының көптеген түрлері бар, мысалы, бастапқы пассивті тежегіш құрылғылары, "стихт пластиналары" сияқты, және кейінірек пайда болған "түтікшелер" (мысалы, бастапқы Black Diamond ATC немесе Petzl Reverso). Заманауи белей құрылғыларына автоблоктау құрылғылары (мысалы, GiGi) жатады, олар белей құрылғысын жеке тіреу нүктесіне орнатуға мүмкіндік береді (мысалы, белейшіге емес, көп қабатты маршруттарда екінші альпинисті көтеру үшін қолайлы), сондай-ақ белсенді көмекші тежегіш құрылғылары (ABD) бар, олар арқанның кенет қозғалысында автоматты түрде құлыпталады (мысалы, Petzl GriGri немесе Wild Country Revo). Кейбір пассивті белей құрылғыларын рельстен түсуге арналған құрылғы ретінде де қолдануға болады. Ішкі альпинистік қабырғаларда альпинисттің жалғыз өзі жолақпен өтуіне мүмкіндік беретін орналасқан механикалық автобелей құрылғылары болуы мүмкін; соңғы үлгілердегі автобелей құрылғылары альпинистке жалғыз өзі жетекшілікпен де өтуге мүмкіндік береді.
Ұрпақтары
Төменге түсу құрылғылары (немесе репелдеу құрылғылары) альпинистке бекітілген арқаннан (мысалы, бекітілген тіреуден ілінген статикалық арқаннан) төмен түсіп (немесе репелдеу) түсуге мүмкіндік береді. Олар дюльферсит тәсілімен төмен түсудің негізгі функциясын атқарады, бірақ одан көбірек бақылау және аз күш жұмсауды қамтамасыз етеді. Классикалық пассивті төмен түсу құрылғысы – сегіздік, ол әлі де кеңінен қолданылады, бірақ арқанның ілігіп қалуын болдырмау үшін "құлақтары" және "қанаттары" бар күрделі нұсқаларда да ұсынылады. Сондай-ақ, Petzel Micro Traxion және Camp Lift сияқты құрылғылар жеңіл және жоғары арқанмен жалғыз өрмелеу үшін қолданылады.
Қорғау құрылғылары
Тауға өрмелеу түрлерінде айтылғандай, тауға өрмелеудегі қорғау құралдары негізінен дәстүрлі және спорттық өрмелеуде қолданылады (екеуі де жеке және көп қадамды форматта жасалуы мүмкін). Бұған қоса, таза көмекпен өрмелеу де дәстүрлі өрмелеуде қолданылатын көптеген қорғау құралдарын пайдаланады.
Уақытша
Уақытша қорғаныш құрылғылары (оларды про, трек немесе жабдық деп те атайды) – тау жынысына уақытша зәкір нүктелерін орналастыруға мүмкіндік береді, оған жетекші альпинист дәстүрлі альпинизм кезінде арқанын (тез тартқыш арқылы) байлай алады; сондай-ақ оларды зәкір нүктелері ретінде қолдануға болады, әрі түсіру үшін де пайдалануға болады. Құрылғылар пассивті (яғни, олар тұрақты күйде қалады) немесе белсенді (яғни, құлау жағдайында динамикалық түрде қозғалады немесе реттеледі) болып жіктеледі. Жаңғақтардың көптеген түрлері бар (мысалы, офсеттік пішінді HB жаңғақтары, микро жаңғақтар және мыс RP жаңғақтары). Австралиялық керует бұрандалары жиі кездесетін аймақтарда сым орамасы бұранда пластинасының орнына (яғни, ривет аспасы сияқты) шұғыл жағдайда қолданылады. Гександар. Бұл – ішкі қуыс асимметриялық алтыбұрышты түтіктер, олар сымға немесе бауға (әсіресе үлкен гександар үшін) бекітілген. Көбінесе жаңғақтардан кеңірек, олардың асимметриялық пішіні параллель және тіпті жарықтарды кеңейтуге мүмкіндік береді. Олар жаңғақ сияқты жарықтың тарылатын бөлігіне орналастырылады, ал кез келген құлау гександы бұрап, жарық қабырғасына бүйірлік күш түсіреді. Қазіргі альпинистер гександардың орнына көбінесе SCLD-ді пайдаланады.
Белсенді
Жазыбалы камералы құрылғылар (SLCD, немесе "достар", "камелоттар"). Олар көктемді серіппелі білікке (немесе екі іргелес білікке) орнатылған екі-төрт алюминий камерадан тұрады, білікке тартылғанда камералар тартылып, оларды кішкентай жарықтарға енгізуге мүмкіндік береді. SLCD жарыққа енгізілгеннен кейін, оның камералары жарық қабырғаларына қарсы 13,75 градус тұрақты бұрышпен қысым жасап ұстайды. SLCD – ең көп қолданылатын белсенді қорғаныс құралы. Үлкен бауырлар (немесе түтікшелер). Бұл Trango компаниясы шығарған үлкен, ішкі кеңістігі бар телескопиялық алюминий түтікшелер. Олардың ені стандартты SLCD-ге тым кең жарықтарға сәйкес келтірілу үшін динамикалық түрде реттеледі. Алынатын бұрандалар (немесе RB). Бұл алдын ала тесілген бұранда тесіктеріне орнатылатын SLCD түрі, бірақ камералардың орнына, жүйе тесік қабырғаларына жабысу үшін енгізілгеннен кейін кеңейетін металл түтікшелерді пайдаланады. Олар жиі қолданылмайды, негізгі қолданысы – бұрандалы бағыттарды құратын альпинистер үшін. Орнату алдында, карабинерлерді (және жылдам ілгіштерді) қосуға болатын бұранда ілгіші бекітіледі. Қазіргі таңдағы тот баспайтын болаттан жасалған бұрандалар (немесе одан да қымбат титан, одан да берік және/немесе теңіз жартастары сияқты қиын жағдайларда) он жылдан астам қызмет етеді, бірақ олардың қызмет мерзімі шектеулі, содан кейін оларды ауыстыру қажет. Кейбір бұрандалы жартастарда тұрақты, орнатылған жылдам ілгіштер қолданылады, олар бұранда ілгіштеріне бекітілген. Питондар. Бұрандалар пайда болмас бұрын, альпинистер (әсіресе үлкен қабырғаға көтерілушілер және альпинистер) питонды қолданды, ол – қарабинерді бекітуге арналған көзі бар, тас жарықтарына қағылатын болат тікенек (көне нұсқалары болаттан емес). Бұрандаларға қарағанда, питонды соғу үшін жарық қажет, және олар әртүрлі жарықтарға, тіпті RURP сияқты микрожарықтарға сәйкес келетін әртүрлі пішіндер мен дизайндарда (мысалы, бұрыштар, пышақтар, жоғалған жебелер) келеді. Питондар көбінесе таңдалған тұрақты қорғаныс ретінде берік бұрандалармен алмастырылды, бірақ олар әлі де көмекші көтерілудің маңызды бөлігі болып табылады (бірақ таза көмекші көтерілу емес, ол балға қолдануға рұқсат бермейді).
Көмек құралдары
Көмекке көтерілу жоғарыда аталған құрылғылардың бірнешеуін қолданады, бірақ көтерілу кезінде көмекке көтерілушіге "көмек" береді (мысалы, питон мен ілгекпен тарту). Сондай-ақ, көмекке көтерілумен байланысты басқа да жабдықтар бар. Ілгектер. Бұл әр түрлі пішінді (мысалы, жарғанақ ілгегі, талон ілгегі, ұстап алу ілгегі және т.б.) болат ілгектер, олар жарықтар мен ұсақ-түйектерге ілінеді (мысалы, fifi ілгегі және skyhook). Көбінесе көмекке көтерілу кезінде қолданылады, бірақ олар соңғы шара ретінде экстремалды дәстүрлі көтерілу маршруттарында қолданылады (яғни ілгек орналасуы динамикалық құлдырауды қабылдамауы мүмкін). Бұның бір түрі - бұрандалы ілгек, оны ескі металл бұрандаларға бекітуге болады. Тасқа көтерілу балғаларын негізінен көтерілу кезінде түрлі питон түрлеріне соққы беру үшін көмекші альпинистер қолданады; таза көмекке көтерілуде балғаларды қолдануға болмайды, өйткені барлық таза көмекке көтерілу жабдықтары тек уақытша орнатылуы керек. Дайырамалар – бұл тіректің бұрандалары (көбінесе төсемдермен) альпинист қорғаныс құралдарын арматураның бұрандаларына ыңғайлы орналастыра алмаған кезде, ұзақ дәстүрлі альпинистік маршруттарда (мысалы, көп сатылы альпинизмде) кеуде бойына диагональмен киілетін. Жолдамалар – бұл тау-кен бағдарын сызбалары (немесе тополары) және әрбір жеке биіктіктің қиындық деңгейлері бар негізгі мәліметтерді сипаттайтын кітаптар (яғни олар көтерілу кезінде алынады). Жүк көтеру қаптары – бұл үлкен құбыр тәрізді қаптар, олар қатты конструкциялы (оларды тау-тасты үстіне сүйреуге болады), оларға керек-жарақтар мен альпинисттік жабдықтарды ұзақ, көп жолды маршруттарда тасымалдауға болады; әдетте олар үлкен қабырғаға көтерілуде қолданылады, оларды шкивтерде көтеріп көтерудің қиындығына байланысты "доңғалақтар" деп атайды. Медициналық таспа ("таспа" сонымен қатар желбезекті де білдіре алады), альпинистер тері жарақаттарын алдын алу және жөндеу үшін қолданады. Мысалы, таспа қолды қатты гранит бетіне тығып қалған кезде теріге зақым келтіруді азайтады; ол сонымен қатар жарық көтерілген кезде саусақтағы қауіпті тозған теріді жабу үшін қолданылады. Гайка ашар (немесе "гайка кілті") - жарылыстарға қатты сіңіп қалған гайкаларды және шұңқырларды алуға көмектесетін металл құрал. Порталедждер үлкен қабырғаға көтерілуде уақытша түнгі ұйқы немесе тіпті демалу платформасы ретінде қолданылады (мысалы, ұзақ белбеулер үшін). Жүк көтеруге арналған шкивтерді үлкен қабырғаға көтерілушілер жүкпен жүк таситын қаптарды және басқа да жабдықтарды көтеру үшін қолданады. Қысқыштар (немесе "клиптік таяқтар") - бұл аяғында тез тартылатын ұзын таяқтар, оларды жерден спорттық альпинистік жолдың бірінші бұрандасына кесуге болады. Сым щеткалар қалдықтарды тазалау үшін қолданылады, әсіресе жоғары дәрежелі альпинистік маршруттарда, онда қалқымалар өте кішкентай және олар құрғақ және кез-келген қалдықтар мен өсімдіктерден бос болуы керек; альпинистер тіпті ең кішкентай қалқымаларды зақымдамай тазалау үшін тіс щеткаларын қолданады.