Кіріспе
Әлеуметтік өзара әрекеттесуді зерттеуге қатысты тәсіл
Әңгімелесуді талдау (АА) – адамдардың өзара түсіністікке қалай қол жеткізетінін эмпирикалық тұрғыдан зерттейтін әлеуметтік өзара әрекеттесуді зерттеуге арналған тәсіл. Ол күнделікті өмірдегі жағдайлардағы сөздік және сөзсіз мінез-құлқына назар аударады. АА социологиялық әдіс ретінде пайда болды, бірақ содан бері басқа салаларға тарады. АА кездейсоқ әңгімелесуге назар аудаудан басталып, кейіннен дәрігерлердің кеңселерi, соттар, құқық қорғау органдары, көмек желілері, білім беру орталықтары және бұқаралық ақпарат құралдары сияқты міндеттерге және институттарға бағытталған өзара әрекеттесуді қамтыды, сондай-ақ өзара әрекеттесудегі мультимодальдық және сөзсіз белсенділікке, оның ішінде көзқарас, дене қозғалысы және ишараттарға да назар аударды. Осының салдарынан, әңгімелесуді талдау термині шамалы бұрыс атауға айналды, бірақ ол өзара әрекеттесуді талдаудың ерекше және табысты тәсілі ретінде қолданылып келеді. АА және этнометодология кейде бір сала ретінде қарастырылады және EMCA деп аталады. Әңгімелесуді талдауды әңгімелесу немесе өзара әрекеттесуді талдаудың басқа әдістерімен, мысалы, прагматиканың басқа салаларымен және дискурс талдауымен шатастыруға болмайды.
Тарих
Әңгімелесуді талдау 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында негізінен социолог Харви Сакс және оның жақын серіктестері Эммануэль Шеглофф пен Гейл Джефферсон әзірледі. Сакс Гарольд Гарфинкельдің этнометодологиясы мен Эрвинг Гоффманның өзара әрекеттесу тәртібі деп аталатын тұжырымдамасынан, сонымен қатар Ноам Чомскийдің генеративизмі және аппаратты құруға бағытталған, қазіргі заманғы ықпалдардың бірқатар кішігірім көздерінен шабыт алды. Зерттеулер көбінесе әртүрлі адамдармен әртүрлі өзара әрекеттесулерге негізделген, бірақ кейбір зерттеулер бір жағдайды талдауға да назар аударады. Ең бастысы, әдіс өзара әрекеттесудің көп қатысушыдан тұратындығы және олардың бір-бірін түсінуге тырысатындығы фактісін пайдаланады, сондықтан әдіс, мысалы, белгілі бір қатысушының бір кезені басқа қатысушының алдыңғы кезеніне (немесе одан бұрынғы өзара әрекеттесуге) қатысты түсінігін қалай көрсеткенін қарастырады. Бұл әдетте келесі кезекте дәлелдеу рәсімі деп аталады. Транскрипцияда көбінесе сөзсіз қарым-қатынас және адамдардың сөйлеу жолдары туралы қосымша ақпарат болады. Джефферсон транскрипциясы – транскрипцияның кең таралған әдісі, ал сөзсіз мәліметтер жиі Лоренца Мондаданың Мондадан конвенцияларына сәйкес транскрипцияланады. Транскрипциядан кейін зерттеушілер қайталанатын өзара әрекеттесу үлгілерін табу мақсатында индуктивті деректерге негізделген талдау жүргізеді. Талдау негізінде зерттеушілер осы үлгілерді сипаттау үшін жүйеліліктерді, ережелерді немесе модельдерді анықтайды, бастапқы гипотезаларды күшейтеді, өзгертеді немесе ауыстырады. Деректер жинақтарына негізделген индуктивті талдаудың бұл түрі АА-дағы негізгі жұмыстың құрамы болғанымен, соңғы жылдары медицина және басқа да салалардағы мәселелерді шешу үшін АА қолданылыстарында статистикалық талдауды қолдану жиі кездеседі. Әңгімелесуді талдау әңгімелесуді талдау әдісін ұсынады, бірақ бұл әдіс әңгімелесудің қандай ерекшеліктері маңызды және осы ерекшеліктер қандай мағыналарды білдіруі мүмкін деген негізгі теориямен байланысты. Сонымен қатар, әңгімелесуді қалай түсіндіруге болатындығы туралы теориялар бар.
The transcription often contains additional information about nonverbal communication and the way people say things. Jeffersonian transcription is a commonly used method of transcription and nonverbal details are often transcribed according to Mondadan conventions by Lorenza Mondada. After transcription, the researchers perform inductive data driven analysis aiming to find recurring patterns of interaction. Based on the analysis, the researchers identify regularities, rules or models to describe these patterns, enhancing, modifying or replacing initial hypotheses. While this kind of inductive analysis based on collections of data exhibits is basic to fundamental work in CA, it has been more common in recent years to also use statistical analysis in applications of CA to solve problems in medicine and elsewhere. While conversation analysis provides a method of analysing conversation, this method is informed by an underlying theory of what features of conversation are meaningful and the meanings that are likely implied by these features. Additionally there is a body of theory about how to interpret conversation.
Негізгі құрылымдар
Әңгімелесуді талдау өзара әрекеттесуді түсінуге мүмкіндік беретін модельді ұсынады және оларды сипаттау үшін бірнеше түсініктерді ұсынады. Келесі бөлімде әңгімелесу талдауының әдебиеттерінде анықталған маңызды ұғымдар мен құбылыстар келтірілген, сондай-ақ осы құбылысқа ерекше назар беретін мақалаларға сілтемелер жасалады. Әңгімелесу сөйлеу кезегінің жиынтығы ретінде қарастырылады; сөйлеудегі қателер немесе түсініспеушіліктер түзету арқылы шешіледі, ал кезеңдер олардың арасындағы үзілістермен немесе басқа тілдік белгілермен көрсетілуі мүмкін.
Жақын жұптар
Сөйлесу көбінесе жауапты жұптар түрінде жүзеге асады; алайда, мұндай жұптар бірнеше сөз алмасу арқылы бөлінуі мүмкін. Жақындық жұптар сөйлемдердің түрлерін бірінші және екінші бөліктерге жіктеп, осылайша жұп түрін құрайды. Жақындық жұптарға мысалдар көп, олардың ішінде сұрақ-жауап, ұсынысқа келісу/бас тарту және мақтауға жауап беру жатады.
Артықшылықты ұйымдастыру
CA әңгімеде кейбір әрекеттердің белгілі бір түрлеріне (әрекеттер тізбегінде) басқаларына қарағанда құрылымдық (яғни, практикалық негізде) артықшылықтарды ашып көрсетуі мүмкін, олар белгілі бір реттілік ортада жауап ретінде көрінеді. Мысалы, бірінші әрекетте айтылған пікірлермен келісетін немесе қабылдайтын жауап әрекеттері, олармен келіспейтін немесе оларды қабылдамайтын әрекеттерге қарағанда тікелей және жылдам орындалады. Мұндай жағдайлардағы әрекеттер «артықшылықты бұрылыс пішіні» деп аталады, яғни бұрылыс үндеусіз басталады, кешіктірулер, жұмсартулар мен түсіндірулер болмайды. Ал соңғысы – «артықшылықсыз бұрылыс пішіні» деп аталады, ол кері сипаттамалармен ерекшеленеді. Мұның бір салдары – келісім мен қабылдау олардың альтернативаларынан көбірек қолдау табады және тізбектің нәтижесі болуы мүмкін. Алдын ала тізбектер де артықшылықтарды ұйымдастырудың бір бөлігі болып табылады және осы нәтижеге үлес қосады. Әңгімедегі қатысушылар мәселенің себебін түзетуге тырысады, өзін-өзі түзетуді бастап, басқа түзетулерге қарағанда мәселенің көзін айтқан адамды артық көреді. Іс-әрекетті зерттеу сөйлеу кезегінің құрамы мен орналасуын, осы арқылы бір немесе бірнеше іс-әрекетті жүзеге асыру жолдарын сипаттауға бағытталған. Бұл сұрақтар, бағалаулар, оқиға айту және шағымдану сияқты әрекеттерді қамтиды. Назар сол әрекеттердің тілдік немесе басқа да амалдар арқылы қалай қалыптасатынына (әрекеттің құрылуы) және олардың қалай түсінілетініне (әрекеттің сөйлеу кезегіне жатқызылуы) аударылады. Іс-әрекетті зерттеу сондай-ақ қатысушылардың білімін, қарым-қатынастарын және ағымдағы өзара әрекеттесу жобаларына қатысты көзқарастарын қалай құратынын, сақтайтынын және келісе алатынын, демек, адамдардың өзара әрекеттесуінің өзара түсіністігін зерттейді. CA ішіндегі іс-әрекет ұғымы басқа прагматика салаларындағы тілдік әрекет ұғымына ұқсас, бірақ одан ерекшеленеді.
Джефферсон транскрипциясы
Гейл Джефферсон Харви Сакспен жұмыс істеген кезде транскрипция жүйесін әзірледі. Бұл жүйеде спикерлер есімдерінен кейін қос нүкте қойылып, сценарийлердегідей таныстырылады. Ол халықаралық фонетикалық әліпби сияқты қатаң фонетикалық жүйеге емес, басқа жерлерде қолданылатын типографиялық және орфографиялық конвенцияларға негіделген. Транскрипция конвенциялары үстеме сөйлеуді, сөйлеу арасындағы кешігуді, интонацияны, дыбыс күшін және жылдамдықты ескереді, себебі зерттеулер осы факторлар әрекеттер, сөз кезегі және басқа да жағдайларда әңгімеге маңызды екенін көрсеткен. Ал Samtalegrammatik.dk дания тілі үшін өз жүйесін пайдаланады. GAT2 (Gesprächsanalytisches Transskriptionssystem 2) бастапқыда неміс тілі үшін және кейбір прозодикалық ерекшеліктерді жүйелеу мақсатымен жасалған. TalkBank-тың CLAN (CHILDES Language Analyzer) бағдарламалық қамтамасымен қолдануға арналған жеке жүйесі де бар.
Интеракциялық лингвистика
Интеракциялық лингвистика (IL) – тілдік құрылымға назар аударғандағы әңгімелесу талдауы. Әңгімелесу талдауы (CA) бастапқыда деректерінде тілмен жұмыс істеген, сондай-ақ кейде IL-мен біріккені саналатын Батыс жағалауының функционалдық грамматикасынан шабыттанған. Алайда, Левинсонның Макс Планк психолингвистика институтындағы «Тіл және таным» бұрынғы бөлімі CA мен IL-ді лингвистикалық типологиямен байланыстыруда маңызды рөл атқарды.
Дискурстық психология
Дискурстық психология (ДП) – психологиялық тақырыптар бойынша әңгімелесу талдауының (АТ) қолданылуы, және психологиялық құбылыстардың өзара әрекеттесуде қалай назарға алынатынын, түсініліп, интерпретацияланатынын зерттейді. Бұл сала Джонатан Поттер мен Маргарет Ветрельдің зерттеулерінің нәтижесінде қалыптасты, ең әйгілісі – олардың 1987 жылғы «Дискурс және әлеуметтік психология: көзқарастар мен мінез-құлықтан ары» кітабы.
Қатысуды жіктеуді талдау
Мүшелік категориясын талдау (МКА) Харви Сакстың еңбектерімен, әсіресе оның Мүшелік категориясын құру құрылғылары (МКҚ) туралы жұмысымен тығыз байланысты. Сакс мүшелердің категориялары ұйымдастырудың негізгі механизмдерінің бір бөлігін құрайды деп санайды және мәдениеттің тілінде сөйлейтін адамдардың категорияларды қалай байланыстыратынын түсіндіру үшін МКҚ ұғымын жасады. Оның балалар кітабынан алынған мысалы ("Сәби жылады. Анасы оны көтеріп алды") мәдениеттің тілінде сөйлейтін адамдардың "ана" деген сөзді сәбидің анасы деп түсіндіретінін көрсетеді. Осыған орай, категориялар мол мағлұматқа ие – қоғам мүшелерінің қоғам туралы білімінің көп бөлігі осы категориялар арқылы сақталады. Стокко одан әрі мүшелердің практикалық жіктелуі этнометодологияның әлеуметтік өмір туралы "фактілерді" үздіксіз өндіру және іске асыру сипаттамасының бір бөлігін құрайды, соның ішінде мүшелердің гендерлік шындықты талдауын да қамтиды, осылайша КӘ феминистік зерттеулермен үйлесімді болады.
Тіл туралы басқа теориялармен айырмашылықтар
Лингвистикадағы интроспекцияны қолданудан өзгеше, әңгімелесуді талдау жазылған деректерді пайдалану арқылы табиғи түрде туындаған сөйлеуді күшті эмпирикалық жолмен зерттейді. Джон Гамперц жасаған теорияға қарсы, әңгімелесуді талдау (CA) тек жазбаларды қарастырып, өзара әрекеттесудегі сөйлеуді талдауға болатынын айтады (телефон үшін аудио, тікелей қатысу үшін бейне). CA зерттеушілері зерттеушінің сөйлесуге қатысушылармен немесе олардың тілдік қауымдастығының мүшелерімен кеңесуі қажет емес деп санайды. Ол дискурс талдаудан мақсаты мен әдісі жағынан ерекшеленеді. (i) Оның назар аударатын негізгі саласы – әлеуметтік өзара әрекеттесу процестері, жазбаша мәтіндер немесе кең ауқымды әлеуметтік-мәдени құбылыстар (мысалы, Фуколық мағынадағы «дискурстар») оған кірмейді. (ii) Оның әдісі, Гарфинкель мен Гоффманның бастамаларын ұстандыра отырып, өзара әрекеттесетін қатысушылардың өзара әрекеттесу үлесін жасау және басқалардың үлесін түсіну үшін қолданатын және сене алатын әдістер мен ресурстарды анықтауға бағытталған. Осылайша, CA қатысушылардың өз жағдайлары мен байланыстары туралы ойлау мен түсінуден тыс тұрғысынан өзара әрекеттесуді зерттеу үшін жасалмаған және оған бағытталмаған. Мақсаты – осы түсініктерді қалыптастырудың ресурстарын және әдістерін модельдеу. Сапалық талдау әдістерін қарастырғанда Браун мен Кларк тақырыптық талдауды әңгімелесуді талдаудан және дискурсты талдаудан ажыратады, тақырыптық талдауды теорияға бейтарап деп санайды, ал әңгімелесуді талдау және дискурсты талдау теорияларға негізделген деп есептейді.
Қолданбалы әңгімелесуді талдау
Әңгімелесуді талдау әртүрлі жағдайларда қолданылады, нәтижесінде әңгімелесуді талдаудың нәтижелерінен көптеген салалар пайда көреді. Бұл дәрігер-науқас араласымын, медиа сұхбаттарын, екінші тілді үйренуді және әртүрлі ұйымдық орталарды зерттеуді қамтиды. Мысалы, Таня Стиверс дәрігерлердің антибиотиктерді тағайындауына себеп болатын қысымды зерттеді. Кәсіби аядағы өзара әрекеттесуге назар аудару Пол Дрю мен Джон Херитедждің 1992 жылғы «Жұмындағы әңгіме» кітабында қалыптасты, бірақ одан бұрынғы зерттеулер де әдетте бір уақытта бір ұйымдық ортаға назар аударған. Соңғы кезде әңгімелесуді талдау әңгімелесу интерфейстерін және чат-боттарды жасауда да қолданылуда.
Сын
Әңгімелесуді талдау қоғамдағы билік және теңсіздік мәселелерін қарастыра алмағандығы үшін сынға ұшырады. Тағы бір сын – назардың жеке жағдайларға шоғырлануы және жинақталған деректерге негізделген сипаттамалардың жалпылама болу мүмкіндігі күмәнді.