Кіріспе

Адам денелерін сақтау орны, анықтау немесе жерлеу күтіліп жатқан газет мұрағаты. Мәйітхана немесе морг (ауруханада немесе басқа жерде) – сәйкестендіру (ID) үшін, обдукцияға алып кету, құрметпен жерлеу, кремациялау немесе басқа да жою тәсілдері үшін қолданылатын орын. Қазіргі заманда денелердің шіру процесін баяулату үшін оларды суық температурада сақтау қалыпты жағдай.

Этимология және лексикология

Мертхана термині 14 ғасырдың басында пайда болды, англо-француз тілінен – *mortuarie*, яғни "қайтыс болған шіркеу мүшесінен дін қызметкеріне берілген сыйлық" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ортағасырлық латын тілінен – *mortuarium* алған, ол латын тілінен шыққан *mortuus* сөзінен ( *mori* – "өлу" етістігінің өткен шақ пішімі, қараңыз: өлімді (сөйлемдік)) туындаған. "Кейіннен қайтыс болғандар уақытша сақтауға арналған орын" деген мағынасы алғаш рет 1865 жылы тіркелген, бұл ертерек ағылшын тіліндегі "өлілер үйі" (*deadhouse*) терминіне деген эвфемизм болған. *Morgue* термині француз тілінен келген. Алғаш рет түрмедегі кішкентай қақпаны сипаттау үшін қолданылған, онда жаңа тұтқындар сақталып, түрмешілер мен кілт бұрушылар болашақта оларды тануы үшін мүмкіндік болған. Бұл сөз 15 ғасырдағы Парижде қазіргі мағынасын алды, ол белгісіз денелерді сақтау және анықтау үшін қолданылатын Шательдің бір бөлігін сипаттау үшін пайдаланылды. *Morgue* термині көбінесе Солтүстік Америка ағылшын тілінде қолданылады, ал *mortuary* – Ұлыбританияда, бірақ екі термин де бір-бірін алмастырып қолданылады. Британдық ауруханаларда науқастар мен келушілердің арасында талқылауды жеңілдету үшін кейде "Гүлді бақша" (*Rose Cottage*) және "Радуганың соңы" (*Rainbow’s End*) сияқты эвфемизмдер қолданылады, екіншісі әсіресе балаларға арналған. Көрсетілген адамдарға күтім жасауға жауапты қосымша қызметкерді мәйітхана көмекшісі (*mortuary assistant*) немесе динер деп атайды. Өлген адамның ішкі мүшелерін алу және қайта құру бойынша білікті маман Ұлыбританияда анатомиялық патология технигі деп аталады, ал АҚШ-та – мәйітші (*mortician*) немесе аутопсия технигі.

Жер шары бойынша

Кейбір елдерде қайтыс болған адамның денесі бальзамдалады, бұл тоңазыту қажеттілігін жояды. Көптеген елдерде қайтыс болған адамның отбасы өлімнен кейін 72 сағат (үш күн) ішінде жерлеуге тиіс, бірақ басқа кейбір елдерде жерлеу өлімнен бірнеше апта немесе айлар өткен соң жүзеге асырылады. Осы себепті, кейбір мәйіттер ауруханада немесе жерлеу бюросында бір-екі жылға дейін сақталады. Отбасы салтанатты рәсімді ұйымдастыруға жеткілікті қаражат жинағаннан кейін, мәйіт салқындату камерасынан алып, жерлеуге дайындалады. Кейбір жерлеу бюроларында мәйіттерді өртеу бөлмесі, арнайы жасалған пештермен – реторттармен бір бөлмеде немесе тікелей жанында орналасқан. Кейбір діндерде мәйітті өртеу кезінде, отбасының оның өртелуіне куә болуы міндетті. Осы діни қағидаларды құрметтеу үшін көптеген жерлеу бюролары қарау терезесін орнатады, бұл отбасының мәйітті ретортқа салу барысын көруге мүмкіндік береді. Осылайша, отбасы моргаға кірмей-ақ өз салтын сақтай алады. Ұлыбританиядағы ауруханаларда семіздік деңгейінің өсуімен күресу үшін үлкен өлшемді мәйіттерді сақтау камералары орнатылды. Ұлыбританиядағы Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) 2021 жылдың қараша айындағы Дэвид Фуллер ісінен кейін денсаулық сақтау ұйымдарынан мәйітке кіру қауіпсіздігі мен процедураларын қайта қарауды сұрады.

Күту ордасы

Күтуші мәйітхана – қайтыс болған адамның шынымен өлгенін анықтау үшін арнайы салынған мәйітхана ғимараты. Өлімді растаудың қазіргі заманғы әдістері пайда болғанға дейін адамдар тірідей жерленуден қорқатын. Осындай қорқыныштан құтылу үшін, жақында қайтыс болғандар күтуші мәйітханаларда біраз уақыт сақталып, олардың тірілік белгілері байқалатын ба деген үмітпен қарауға алынған. Мәйіттер жерленуге дейін жартылай шіруіне рұқсат етілген. Күтуші мәйітханалар 19 ғасырдағы Германияда кең таралған, көбінесе ірі әрі сәнді залдар болған. Мәйіттің қозғалысын байқау үшін денесіне қоңырау байланып қойылатын. Осылайша кездейсоқ жерленуден құтқарылған адамның тіркелген дерегі болмаса да, кейде "қоңыраумен құтқарылды" деген тіркестің осыдан пайда болғаны туралы қате пікір қалыптасқан, бірақ шындығында бұл тіркес бокс спортынан шыққан.

Уақытша өлкелер үйлері

Іс жүзінде, жергілікті билік органдары белгілі бір аймақта уақыт өте келе күтілетін барлық себептерден туындаған қалыпты өлім-жітімдерді қабылдауға жеткілікті тұрақты мәйітхана сыйымдылығын қамтамасыз етеді. Бұрынғы заманда және тіпті кейде бүгінде, әсіресе нашар дамыған аймақтарда, қысқа мерзім ішінде көптеген өлімге әкелетін жағдай туғанда, жергілікті мәйітхана қызметтерінің мүмкіндігінен асып кетсе, денелер мүмкіндігінше жылдам жойылады және (жергілікті әдет-ғұрыптарға қарамастан) қолда бар құрал-жабдықтар мен ресурстарды ескере отырып, ең ыңғайлы әдіспен жойылады. Ал дамыған елдер мұндай жағдайларда, уақытша мәйітхана ретінде пайдаланылмаған жабдықтар мен ғимараттарды алуға бар күштерін жұмсайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, адам сыятын кез келген орын мұндай жағдайда уақытша мәйітхана болып қызмет ете алады. Бірақ іс жүзінде, үкіметтік төтенше жағдайларға дайындық шараларында, мүмкіндігі болса, мұз сарайы сияқты қолайлы мемлекеттік нысандар мәйітхана ретінде белгіленеді. Сонымен қатар, мәйіттерді сақтау үшін рефрижераторлық жүк көліктері де қолданылады, олардың артықшылығы – олар әдетте тез қол жетімді және қажетті жерге оңай тасымалданады, бұл үлкен қашықтыққа көптеген денелерді жылдам тасымалдау қиындығынан құтылуға мүмкіндік береді. Уақытша мәйітханалар көбінесе жекелеген жергілікті оқиғалар үшін құрылса, COVID-19 пандемиясы бүкіл әлемде көптеген уақытша мәйітханалардың ашылуына себеп болды.