Кіріспе

1877 жылы Анна Сеуэллдің "Қара сұлулық: Оның күйеу жігіттері мен серіктері, жылқының өмірбаяны" романы – ағылшын жазушысы Анна Сеуэллдің 1877 жылы жазған туындысы. Ол өмірінің соңғы жылдарында, төсекке жатып, ауыр сырқатқа шалдыққанда жазылған. Роман бірден бестселлерге айналып, Сеуэлл одан бес ай өткен соң дүниеден озды, бірақ жалғыз романының сәтті болғанын көруге үлкерді. 50 миллион данасы сатылған "Қара сұлулық" – барлық уақыттағы ең көп сатылған кітаптардың бірі. Жануарларға қатысты дұрыс қарауды үйретсе, сонымен қатар адамдарға мейірімділік, көңілжасымпаздық және құрметпен қарым-қатынас жасауды да үйретеді. 2003 жылы бұл роман BBC-нің "The Big Read" сауалнамасында 58-орынды иеленді. Ол пони кітаптарының алға басушысы саналады.

Өмірбаян

Анна Сьюэлл Англияның Ұлы Ярмут қаласында дүниеге келді. Оның Филипп есімді ағасы бар еді, ол Еуропада инженер болып жұмыс істеген. 14 жасында Анна мектептен жаңбыр астында үйге қайтып келе жатып құлап, екі буынды да жарақат алды. Жарақатты дұрыс емдемеу салдарынан, ол өмірінің соңына дейін ұзақ уақыт жүре де, тұра да алмады. Мүгедек болып, жүруге қабілетсіз қалғаннан кейін, ол жылқы туралы білім ала бастады, әкесін жұмысына баратын станцияға дейін және кері айдауға көп уақыт жұмсады. Жылқыға тәуелді болуы оның жылқыға деген құрметін арттырды. Жылқының өмірін автобиографиялық стильде баяндап, әлемді жылқының көзімен сипаттаған Анна Сьюэлл әдебиетте жаңа бет ашты. Сьюэлл роман жарық көргеннен кейін бес ай өткен соң, 1878 жылдың 25 сәуірінде гепатит немесе туберкулезден қайтыс болды, бірақ оның романының алғашқы жетістігін көруге үлкерді. «Қара сұлулық» балалар романы ретінде қарастырылғанымен, Сьюэлл оны балалар үшін жазған жоқ. Оның айтуынша, роман жазудағы мақсаты – «жылқыға мейірімділік, көңіл жағу және түсіністікпен қарауға» шақыру болған. Оның жұмыс істейтін жануарлардың қиын жағдайын шынайы бейнелеуі жануарлардың әл-ауқатын қорғауға үлкен қызығушылықты тудырды және қатыгездікпен қолданылатын бақылау (немесе «жегіштік» – жылқының басын жоғары ұстауға арналған белбеу, Викториялық Англияда сәнге айналған, бірақ жылқының мойнына ауыр зиян келтіретін) тәжірибесін тоқтатуға септігін тигізді. Бастапқыда ересектерге арналған, жылқыға қатысты қатыгездік түрлері мен осы әрекеттердің алдын алу туралы ақпараттық әдебиет ретінде жазылған «Қара сұлулық» қазір балалар кітабы ретінде танылады. Романды басты кейіпкер – Қара сұлудың өзі баяндайды және ол бүкіл әлемдегі мыңдаған балалар оқиды.

Талдау

Сьюэлл «Қара сұлулық» романында антропоморфизмді қолданады. Мәтін Виктория дәуіріндегі Англияда жылқыларға әділ қарауды жақтады. Оқиға Қара сұлудың көзқарасынан баяндалады, нәтижесінде оқырмандар жылқылардың "тасымалдау тежегіштері" және "көздеме" сияқты шектеуші техникалық құралдармен, сондай-ақ жылқының құйрығын кесу сияқты әрекеттер арқылы адамдардың қолдануынан қаншалықты зардап шеккенін түсінуге мүмкіндік алды. Мысалы, Жәндік Қара сұлуға «тасымалдау тежегіштерінің» әсерін сипаттап: «Мойныңыздың ауырғаны қорқынышты, оны қалай төзуді білмейсің, тілім мен жауымды жарақаттады және тілімнен шыққан қан еріндерімнен ұшып келе жатқан көбікті жауып тастады», – дейді. Тесс Кослетт Қара сұлудың тарихының оны өзіне қызмет ететіндерге ұқсататындай етіп құрылғанын атап көрсетеді. Мәтіндегі жылқылардың адамдарға тән сезімдері мен қасиеттері бар, мысалы, махаббат пен адалдық. Кослетт «Қара сұлулық» жануарлардың өмірбаяны стилінде жазылған алғашқы кітап емес, бірақ бұл роман «оқырманға жылқының санасына еніп, одан шығуға, адам мен жануар арасындағы шекараны жоюға» мүмкіндік беретінін айтады. Двайер «XIX ғасырдың соңында жануарлардың әл-ауқаты туралы алаңдаушылық көбінесе пайдалылық тұрғысынан қарастырылды» деп санайды, яғни бұл жануарлардың (жылқылардың) жұмысты кез келген жолмен бітіруге қабілетті екендігіне сендірілді, жануарды жамандыққа толы етіп көрсетудің орнына.

Жарияланымдар

1877 жылы Анна Сьюэллдің өмірінің соңғы жылдарында жарық көрген «Қара сұлулық» кітабы 50 түрлі тілде 50 миллионнан астам данада дүние жүзінде сатылды. Бұл ерекше көзқарас адамдардың жылқылардың әл-ауқаты туралы айтуға және заңнама енгізуге қызығушылық танытуына себеп болды. Сьюэллдің сөзіне сүйенсек, жылқыға жасалған зұлымдық туралы ақпарат беру – оның бастапқы мақсаты болған. Кейбір елдерде, мысалы Оңтүстік Африкада, апартеид кезінде африкалықтарға қатысты шектеулерге байланысты «Қара» және «Сұлулық» сөздерін пайдаланғаны үшін «Қара сұлулыққа» тыйым салынды деген әңгіме бар. Алайда Клэр Датноу өзінің «Апартеидтің қабырғалы бақшасының артында: Сегрегацияланған Оңтүстік Африкада өскен ақ бала» атты естеліктерінде бұл «әқиқаттың» оның достары арасында цензураның біліміне жетпеуін мазақтап ойлап табылған әзіл екенін жазды, яғни «Қара сұлулыққа» тыйым салынғанының себебі цензуралықтардың бұл кітаптың қара түсті әйел туралы екенін ойлағандары болды.

Басқа шығармаларға әсері

"Қара сұлулық" 1893 жылы жарық көрген, "Әдемі Джо" романына тікелей әсер еткен және жануарларға қатыгездік жасау туралы хабардар ету арқылы атаққа жету жолын ұстанған, ең көп сатылған роман болды. "Шейндегі ереуіл: Индиананың жүлделі әңгімесі" – 1893 жылы Америкалық Адамгершілік Қоғамы ұйымдастырған байқауда ақшалай сыйлық пен ұлттық жарияланым жеңіп алған, кейіннен бірнеше рет коммерциялық мақсатта қайта басылған анонимді американдық роман. Кіріспеде "Қара сұлулықтың жалғасы" деп сипатталған бұл роман Американың орталық батысындағы шаруа қожалықтарындағы және жергілікті жануарлар дүниесіндегі, әсіресе әнші құстарға жасалған жақсы және жаман қарым-қатынас туралы айтады. Роман әдетте жазушы Джин Страттон Портердің алғашқы жарияланған туындысы деп есептеледі және оның басқа кітаптарымен ұқсас мәтіндік ерекшеліктері бар. Балаларға арналған соғыс аралық кезеңдегі ең танымал пони әңгімелерінің бірі – "Алтын тоғай" (Мюриел Уэйс) жазған "Мурланд мысығы" (1929) – "Қара сұлулыққа" зор ықпал еткен. Филис Бриггс 1950 жылы "Қара сұлулықтың ұлы" атты жалғасын жазды. Пулейн Томпсон әпкелері "Қара сұлулықтың" туыстары туралы бірнеше әңгімелер жазды. Олар: "Қара эбони" (1975; Жозефина), "Қара барқыт" (1975; Кристина), "Қара ханшайым" (1975; Диана), "Қара түнгі көлеңке" (1978; Жозефина), "Қара рома" (1978; Диана), "Гүл" (1978; Кристина), "Қара сыбызғы" (1982; Диана), "Қара қарға" (1982; Жозефина) және "Қара пионер" (1982; Кристина). Жозефинаның "Қара жылдам" (1991) кітабы "Қара сұлулықтың" туысы туралы емес. Бұл кітаптар бірнеше жинақта жарық көрді, ал кейбіреулері жеке-жеке басылып шықты. Әр жинақ кейіннен қайта басылды, кейде атауы өзгертілді. Спайк Миллиган "Спайк Миллиганның көзімен қара сұлулық" (1996) атты романның пародиясын жазды.