Кіріспе

Марзанна (поляк тілінде), Море (литва тілінде), Марена (орыс тілінде), Мара (украин тілінде), Морана (чех, словен және серб-хорват тілдерінде), Морена (словак және македон тілдерінде) немесе Мора (болгар тілінде) – маусымдық жаңарумен байланысты славян құдайы. Ол – қыстың өлімі, қайта тууы және армандармен байланысты ежелгі құдай. Ежелгі славян рәсімдерінде Марзанна құдайының қыс аясында өлуі көктемнің, Көктем құдайы Кoстрoманың (орыс тілінде), Ладаның немесе Веснаның қайта тууына айналады. Кейбір ортағасырлық христиандық дереккөздер, мысалы, 13 ғасырдағы чех «Mater Verborum» еңбегі оны грек құдайы Гекатамен салыстырып, оны жын-сынымен байланыстырады. 15 ғасырдағы поляк шежірешісі Ян Длугош өзінің «Анналы» еңбегінде оны римдік егіншілік құдайы Церерамен (басқа бір славян құдайы Дзюваннамен бірге) теңестіреді. Қазіргі заманда Марзаннамен байланысты рәсімдер қасиетті мәнін жоғалтып, көңіл көтеруге арналған шараға айналды – көктемнің басталуын тойлау мүмкіндігі. Бұл дәстүр көбінесе көктемгі күн мен түн теңелуі (21 наурыз) қарсаңында тойланады. Мерекеге әдетте жергілікті фольклорлық ұйымдар мен басқа да тұрғындармен бірге мектеп оқушылары мен жастар қатысады. Ерлер, әйелдер және балалардан құралған шорт тізімдегілер қолмен жасалған Марзаннаны (сондай-ақ, көбінесе Марзаннаның еркек аналогы – Марзаньокты) жақын жердегі өзенге, көлге немесе тоғанға алып жүреді. Қатысушылар дәстүрлі әндер орындайды және Марзаннаның бейнесін суға лақтырады. Кейде бейнелерге от қойылады немесе киімдері жыртылады. Ауылға қайта оралатын жолда назар ленталармен және қабықталған жұмыртқалармен әшекейленген тоғайларға аударылады. Шорт тізімдегілер ән айта берумен ауылға оралады. Кейбір жерлерде (мысалы, Бряница – Миастечко-Сленске ауданында) көктемнің басталуы тоймен атап өтіледі.

Атаулары мен этимологиясы

Марзаннаның аты, ең болжамдысы, өлімді білдіретін *mar, *mor прото-үнді-еуропалық түбірінен шыққан. Словакиялық теоним түрі – Ma(r)muriena – бұл құдайдың бастапқыда римдік соғыс құдайы Марспен (Мармор, Мамерс және Мамуриус Ветуриус сияқты түрлі аттармен белгілі) байланысты болғанын көрсетеді. Басқа теориялар оның аты латынша "mors" ("өлім") және орысша "mor" ("жұмақ") сөздерімен ортақ үнді-еуропалық түбірден туындағанын айтады. Кейбір авторлар оны герман және славян халықтарының фольклорындағы жаман рух, түс көру және ұйқы парализімен байланысты "маре" (mara) сияқты көреді. Белорусь, Польша, Украина және орыс тілінің кейбір диалектілерінде "мара" сөзі "түс" дегенді білдіреді. Алайда Владимир Даль оның "көрініс", "ұйқыдағы елес", "галлюцинация" мағыналарын да бергенін айтады.

Дәстүрлер

Қыстың аяқталуын атап өту үшін Марзаннаның мүсінін өртеп немесе суға батырып алу дәстүрі Чехия, Польша, Литва және Словакияда сақталған халықтық әдет-ғұрып болып табылады. Бұрын бұл мейрам оразаның төртінші жексенбісінде өткізілетін. 20 ғасырда 21 наурыз күні (20-21 наурыз) белгіленді. Бұл рәсім әйел киімін киіп, мүсінді дайындап, оны өртеп немесе өзенге батырып (немесе екеуі де) қоюды қамтиды. Бұл іс-шараны балабақша мен бастауыш сыныптағы балалар экскурсия кезінде жиі жасайды. Көбінесе балалардың өздері жасаған мүсіннің өлшемі қуыршақтан бастап, толық өлшемдіге дейін жетеді. Бұл рәсім қысқы қараңғы күндердің аяқталуын, өлімді жеңуді және көктемнің қайта тууын қарсы алуды білдіреді. Бұл "Марзаннаны суға батыру" туралы, ол әр түрлі жыртықтардан және киім-кешек бөлшектерінен жасалған әйелдің үлкен фигурасы, оны көктемнің бірінші күні өзенге лақтырады. Жол бойы оны әрбір көлге және ойпаңға батырып, суға батыру алдында шөптермен бірге өртеп жібереді. Сонымен қатар, қыздар шатыр гүлімен және түрлі әшекейлермен безенген қарағайды ауылдың көшелерімен алып жүреді. Әрине, бұл рәсімге көптеген ырым-жырымдар байланысты: суға түскен Марзаннаға қол тигізуге болмайды, оған артына қарай қарауға болмайды, ал үйге бара жатқанда құлап қалсаң, үлкен қиындыққа ұшырайсың. Бір немесе олардың кез келген комбинациясы ауру мен обаның әдеттегі дозасын әкелуі мүмкін. |Том Гальвин| "Көктемде қайғыңды суға батыру", Варшава Voice 13.544, 28 наурыз 1999 жыл.

Марзаннаның суға батуы

Марзанна – бұл сонымен қатар ерте көктемде жаздың жақындауын жеделдету үшін рәсімдік түрде өртеліп немесе суға батырылатын құдайдың бейнесін атау үшін қолданылатын есім. Марзаннаның бейнесін суға батыру салты құрбандық ету рәсімдерінен бастау алады; оның мақсаты – алдағы жылы мол өнімді қамтамасыз ету болды. Джеймс Фрейзер сипаттағандай, ұқсас сиқыр қағидаларына сәйкес, өлім құдайының бейнесін өртеу арқылы оның ықпалының барлық салдары (яғни қыс) жойылады деп сендірілді, соның нәтижесінде көктем келеді. Бейне әдетте сабаннан жасалады, ақ матаға оралып, ленталар мен әшекейлермен безендіріледі. Дәстүр бойынша, бейне бастапқыда ауылдың әр үйінен өтеді, оны жасыл қалампыр бұтақтарын ұстаған балалар тобы көтеріп жүреді. Осы процессия кезінде Марзанна кездесетін әрбір шұңқырға немесе ағысқа бірнеше рет батырылады. Кешке бейне жастарға беріледі; қалампыр бұтақтары жағылады, содан кейін жарықтандырылған Марзанна ауылдан шығарылып, өртеліп, суға тасталады. Марзаннаны суға батыру салтымен байланысты көптеген сенімдер бар: бейне суға түскеннен кейін оған тиюге болмайды, әйтпесе қол кеуіп қалады; үйге қайтып келе жатып артқа қарасаң ауруға шалығуың мүмкін, ал құлап кетсең, келесі жылы туысың қайтыс болуы мүмкін. Католик шіркеуі бұл ежелгі пұтқа табынушылық салтын тыйым салуға тырысты. 1420 жылы Познань синоды Польша дін қызметкерлеріне: «Ырым-жырымды жексенбілік салтына жол бермеңдер, олар «Өлім» деп аталатын бейнені алып жүруге және шұңқырларға батыруға рұқсат бермеңдер» деп нұсқау берді. Алайда, салты да, дәстүрі де сақталды. 18 ғасырдың басында оны (Пасхаға дейінгі сәрсенбіде) жаңадан енгізілген Иуданың бейнесін шіркеу мұнарасынан лақтыру салтымен алмастыруға әрекет жасалды. Бұл әрекет те сәтсіз аяқталды. Бүгінде бұл дәстүр 21 наурызда көктемгі күн мен түн теңелу күнінде тойланады, бұл дәстүрлі Jare Święto күнімен сәйкес келеді.

Марзанна мен қорап

Марзаннаны суға батыру рәсімі, көбінесе жасыл бұтақтар мен бұтақтардан жасалған гүл шоқтарымен (поляк тілінде "гаик" деп аталады, сөзбе-сөз "тоғай") бірге өткізілетін, бастапқыда Ақ жексенбі деп аталатын Үлкен оразаның төртінші жексенбісінде орындалған. 21 наурызда тойлау дәстүрі 20 ғасырда ғана пайда болды. Зерттеушілердің көпшілігі үйден-үйге тоғайды (кейде "ағаш бақша", "жаңа жаз" немесе "патшайыммен бірге жүру" деп те атайды) алып жүру салтының жылдың соңына қарай, ықтимал Пасхадан кейін көп ұзамай орындалғанын айтады.

Марзаннаның мүсіні

Бұл рәсімнің ерекшеліктері аймақтан аймаққа өзгеше. Әдетте, Марзаннаны бейнелейтін мүсін немесе қуыршақ сабаннан жасалады және жергілікті дәстүрлі киіммен, ескі киімдермен, тіпті той киімімен киіледі. Марзанна гүлдесте тағынған жас қызға да, қартайған әйелге де ұқсауы мүмкін. Ауыл тұрғындары мүсінді ауылдан алып шығып, көбінесе оқиғаға байланысты әндер айтады. Ежелгі кезде бұл рәсімге тек ересектер ғана қатысқан, бірақ дәстүр көңілді ойынға айналғанда ғана жастар да қосылған. Жергілікті дәстүрге қарай, шеру таңдалған жерге жеткеннен кейін орындалатын рәсім әртүрлі болуы мүмкін: кейде мүсінді алдымен бөлік-бөлік етіп жыртып, киімдерін жыртып, содан кейін көлге, өзенге немесе тіпті ойыққа тастайды. Кейбір нұсқаларында мүсінді өртеді, ал кейбірінде алдымен отқа қойып, содан кейін суға лақтырады. Бұл рәсіммен байланысты көптеген ырым-жырымдар бар (олар да жергілікті жерлерде әртүрлі), мысалы: рәсімнен кейін ауылға соңғы болып оралған адам келесі жылы сөзсіз қайтыс болады. Кейбір аймақтарда Марзаннаға еркек серігі – Марзанюк беріледі.

Сырғанақпен бірге жүру

Копсемен жүру – бұл үйден-үйге таспалармен, қолмен жасалған әшекейлермен, жұмыртқа қабықтарымен немесе гүлдермен безендірілген қарағай бұтақтары, бұтақтары немесе тіпті кішкентай қарағай немесе шырша ағаштарын алып жүру рәсімі. Рәсімнің кейбір нұсқаларында жоғары бұтаққа қуыршақ байланады, ал кейбірінде жергілікті қыз копсеге ілесіп жүреді (сондықтан "Патшайыммен бірге жүру" деп аталады). Копсені әдетте қыздар алып жүреді, үйден-үйге барады, би билейді, ән айтады және үй иелеріне жақсы тілектер тілейді. Кейбір деректерде бұл топтың қайырымдылық жинағаны да айтылады. Бүгінде бұл рәсім көбінесе Марзаннаны суға батыру рәсімі аяқталғаннан кейін, безендірілген копсені ауылға әкелу түрінде өтеді. Мұндай екі бөлімнен тұратын рәсім (бейнелерді жою, содан кейін копсемен оралу) Ополе аймағында, Краков воеводиясының батыс бөлігінде, Подхале, Словакия, Моравия, Богемия, Лузатия және Оңтүстік Германияда (Тюрингия, Франкония) байқалған. 19 ғасырда Оскар Колберг копсені Марзаннаны жою рәсімізсіз, Краков және Сандомирж айналасында, сондай-ақ Мазовияда (Сәуірдің сейсенбісінде) және Кіші Польшада (мамыр айының басында немесе Жасыл аптада) алып жүргендерін жазған.

Марзанна мен Силезиядағы копсеге байланысты дәстүрлер

Марзаннаны суға батырып, оның мүсінін алып жүру дәстүрінің Силезияда қашан пайда болғаны белгісіз. Католик шіркеуі бұл дәстүрлерді түркі дінге тән деп санап, оларды қуғынға түсіргенімен, бұл әдет Польшаның басқа аймақтарында дерлік жойылған кездерде де Силезияда сақталды. Зерттеушілер дәстүр бойынша әйелдер мен қыздар ғана қолмен жасалған Марзаннамен жүретінін, ал кейін ғана жастар мен балалар да осы дәстүрді қабылдағанын айтады. Мүсіндер ауылды аралап жүрді. Әр үйдің алдында, әсіресе сол үйде қыз болса, көбінесе импровизацияланған әндер орындалған. Үй иелері әншілерге ақша немесе жұмыртқа сыйлаған. Кейбір зерттеушілер бұл рәсімнің құрбандық екенін атап, Марзаннаның Қысты ырыздандыру үшін құрбандыққа шалынатынын айтады. "Wyrzeczysko" авторлары Марзаннаның келесі жылы мол өнім алу үшін қажетті су перілеріне құрбандыққа шалынатынын ұсынады. Пасхадан кейін Копсе мерекесін тойлау – толық көктемде – қайта жаралу циклында ерекше маңызға ие: ол көктемнің келуін, қуаныш пен ән уақытын, Жердің жаңа жемістер сыйлайтын уақытын жариялайды.