Кіріспе

Кикимора – славян мифологиясындағы әйел үй рухы. Оның үйдегі рөлі көбінесе домвой рөлімен салыстырылады. Кикимора "жаман" немесе "жақсы" рух болуы мүмкін, бұл үй иесінің әрекеттеріне байланысты. Кикимора үйдің ішінде, пештің артында немесе жертөледе қоныстанады және көбінесе тамақ алу үшін тышқан сияқты дыбыстар шығарады.

Этимология

Көбінесе дереккөздер мора жұрнағын протославян *morà ("түнгі рух, жаман түс") және протогерман *marōn (сол сияқты), қазіргі ағылшын тіліндегі nightmare (жаман түс) сөзімен байланыстырады. Польша фольклорында мора – тірі адамдардың түнде денесінен шығып, сабан немесе шаштың ұшқыны, немесе көбелек түрінде көрінетін жандары. Сәйкесінше, поляк морасы, чех můra сөздері эльф немесе рух, сондай-ақ "сфинкс көбелегі" немесе "түнгі көбелек" мағыналарын білдіреді. Басқа славян тілдерінде де көбелек мағынасын сақтайтын сәйкес сөздер бар: кашуб mòra және словак mora. Словения, Хорватия және Сербия тілдерінде мора "жаман түс" дегенді білдіреді. Мора немесе Мара – ежелгі славян мифологиясындағы рухтардың бірі. Мара – әдемі әйел түріне еніп, еркектердің армандарына келіп, құштарлықпен азаптап, олардан өмір күшін тартып алатын қараңғы рух. Сербияда жылқыны мора немесе noćnik/noćnica ("түн жаратылысы", тиісінше еркек және әйел тегі) деп атайды. Румынияда оларды Moroi деп білген. Кикимора сөзі удмурт (фин-ұйғыр) тіліндегі kikka murt сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "қорқытқыш" (сөзбе-сөз, қаптан жасалған адам) дегенді білдіреді.

Тарих

Кикимораның пайда болуы 8-13 ғасырларда славян дінінің христиан дінімен біртіндеп сіңісіп кеткен кезіне дейін барып жетеді. Дегенмен, христиан діні славян аймақтарында орныққаннан кейін де кикимораға сенім күшті болды. Бұл тұлғаға сенім бүгінге дейін сақталып келеді, ол ескі славян халықтық дінімен және христиан дініндегі зұлым күштер туралы ұғымдармен байланысты. Сенушілердің пікірінше, мора кілт тесігі арқылы бөлмеге кіріп, ұйықтап жатқандардың кеудесіне отырып, оларды таңсық етуге тырысады (содан морити сөзі – "азаптау", "мазалау", "таңсық ету" мағынасында пайда болған). Морадан қорғану үшін балаларға терезенің бағытын қарауға немесе жастықты бұрып, үстіне крест белгісін салуға кеңес беріледі (prekrstiti jastuk); 19 ғасырдың басында Вук Караджич адамдардың есіктің артына сыпырды кері тікелей қойып, немесе белдіктерін жайманың үстіне салып, немесе ұйықтамас бұрын ұзын дұғаны оқып, мораны қуатынын айтқан. Кикимораның екі түрі бар. Орманнан келгені Домовойға үйленген. Ал екіншісі батпақтан (кикимора болотная) шығып, Лешіге үйленген. Оны ылғалды іздерінен тануға болады. Егер үй салушылар үй сатып алушыға зиян келтіргісі келсе, олар кикимораны әкелетін. Ол үйге кірген соң, оны шығару қиынға соғады. Орыс халық әңгімелерінің бірінде батпақтың кикиморасы туралы айтылады. Оның аты Баба Болотница (Баба болотница) еді. Ол сыра қайнатқанда, өзен (немесе батпақ) үстінен тұман көтерілетін. Егер үй таза болса, кикимора тауықтарға күтім жасап, шаруашылық жұмыстарын атқарады. Әйтпесе, ол сызылдап, ыдыс-аяқтарды сындырып, түнде шу шығарады. Сондай-ақ, ол түнде жіп тоқу үшін де шығады.

Мұра

Аңызға айналған кикимора Анатолий Лядовтың оркестрге арналған «Кикимора» (op. 63) атты тональды поэмасының негізі болып табылады. Лядов оның «тауларда сиқыршымен бірге өсетінін» жазған. Таңнан күн батқанға дейін сиқыршының мысығы кикимораға ежелгі заман мен алыс елдер туралы керемет әңгімелер айтады, ал кикимора кристалдан жасалған бесікте тербеліп отырады. Ол жеті жылға жеткенде, оның басы бармақтан кішкентай, ал денесі бір арқаннан жіңішке болады. Кикимора күн батқаннан таң атқанға дейін зығыр иіреді, әлемге жаман ниетпен. Ресейлік «Жаңа дәуір» жазушысы Владимир Мегре «Жыңғырлаған кедрлер» сериясының үшінші кітабы – «Махаббат кеңістігінде» кикимора туралы айтады. Мегре сыртқы келбеті мен сәнге сүйеніп үйленген адамды кикимораға үйленген адаммен теңейді. Ағылшын тіліндегі нұсқаның түсіндірмесінде кикимора – белгілі бір үйге жабысып, оның тұрғындарына, әсіресе еркектерге мазасыздық тудыратын зұлым әйел рух деп сипатталған. Бұл термин сондай-ақ, киімдері нашар, ашулы және ренжулі, күйеуінің (және жалпы еркектердің) өмірін шыдайсыз етуге тырысатын сұм әйелді де білдіруі мүмкін. 1988 жылы Кирилл Эсков осы рухтың құрметіне аталған Kikimora palustris атты жаңа торлы кене түрін ашып, сипаттаған. 2015 жылғы «The Witcher 3: Wild Hunt» видео ойыны мен 2019 жылғы «The Witcher» телесериалы да кикимора бейнелерін қамтиды. Кикимора «Сыртқы үй» анимациялық телешоуындағы антагонистік кейіпкер. Оның фольклорлық кейіпкермен ешқандай қатысы жоқ. Ресей мен Украинадағы жаяу әскерлер тиісті ландшафтқа үйлесу үшін кикимора маскировкалық киімдерін – жыртылған және жасылған киімдерді киеді.

Мәдениеттік талдау

Кикимора тұжырымы үй шаруашылығының негізгі функциялары мен міндеттерін атқаруға арналған деп саналады. Егер әйел үйді таза ұстамаса, күйеуі еңгезектік танытса немесе зорлық көрсетсе, не балалардың тәрбиесі нашар болса, кикимора сол үйге келіп мазалайтын болған. Өз мінез-құлқыңды өзгерту арқылы оның үйден кетуіне қол жеткізуге болады деп сендіреді. Одан бөлек, кикимора жандығы отбасы мүшесінің қазасы немесе үйден заттардың жоғалуы сияқты қасіретті оқиғаларды басаңдатуға не түсіндіруге көмектеседі деп есептеледі.