Кіріспе
Satu Mare (; Szatmárnémeti; Sathmar; немесе סאַטמער) – 102 400 тұрғыны бар қала (2011). Бұл Румынияның Сату-Маре округінің астанасы, сонымен қатар Сату-Маре қалалық аймағының орталығы. Қала Марамуреш аймағында орналасқан, ол кең мағынада Трансильванияның бір бөлігі. Gesta Hungarorum еңбегінде "Зотмар бекінісі" (castrum Zotmar) деп еске алынған қаланың тарихы орта ғасырларға дейін жетеді. Бүгінде қала Норд-Вест даму аймағындағы академиялық, мәдени, өнеркәсіптік және іскерлік орталық болып табылады.
Satu Mare (; Szatmárnémeti ; Sathmar; or סאַטמער ) is a city with a population of 102,400 (2011). It is the capital of Satu Mare County, Romania, as well as the centre of the Satu Mare metropolitan area. It lies in the region of Maramureș, broadly part of Transylvania. Mentioned in the Gesta Hungarorum as castrum Zotmar ("Zotmar's fort"), the city has a history going back to the Middle Ages. Today, it is an academic, cultural, industrial, and business centre in the Nord Vest development region.
География
Сату Маре Солтүстік-батыс Румынияда, Сомеш өзенінің жағасында, Венгрия және Украина шекараларынан саудалық айналысқа жақын, Сату Маре облысында орналасқан. Қаланың биіктігі теңіз деңгейінен метр құрайды және ол Төменгі Сомеш аллювиалды жазығында, 25 қазан алаңындағы Әкімшілік сарайдан бастап таралып жатыр. Муниципалитет шегіндегі аумақ шамамен шаршы километрді құрайды. Геоморфологиялық тұрғыдан алғанда, қала Сомеш шалқарында, өзеннің екі жағында орналасқан, ол қала маңында тарылып, ағыс бағытында және ағыс төмен қарай кеңейеді; ауыр жаңбыр кезінде су тасып, қала шетінде әртүрлі географиялық нысандар (құмды жағалаулар, арықтар, шағын ойыстар) бар. Қаланың қазіргі жер бедерінің қалыптасуы, үшінші кезеңнің соңғы плиоцен кезеңінен басталады және Паннония теңізінің толып кетуімен байланысты. Топырақ қабаттары құм, лесс және қиыршық тас шөгінділерінен пайда болған және әдетте - метрдей қалыңдыққа ие. Бұл негіздің үстінде шіріген өсімдік қалдықтарынан подзолдық топырақтар пайда болды, бұл астық, көкөніс, жеміс ағаштары сияқты егістерге қолайлы жағдай жасады.
From a geomorphologic point of view, the city is located on the Someș Meadow on both sides of the river, which narrows in the vicinity of the city and widens upstream and downstream from it; flooded during heavy rainfall, the field has various geographical configurations at the edge of the city (sand banks, valleys, micro depressions). The formation of the current terrain of the city, dating from the late Pliocene in the Tertiary period, is linked to the clogging of the Pannonian Sea. Layers of soil were created from deposits of sand, loess and gravel, and generally have a thickness of –. Over this base, decaying vegetation gave rise to podsolic soils, which led to favorable conditions for crops (cereals, vegetables, fruit trees).
Атауы
Қаланың венгр аты Сатмар, Zotmar деген жеке есімнен шыққан деп саналады, себебі 13 ғасырғы «Gesta Hungarorum» еңбегінде бүгінгі Сату Маре орнындағы 10 ғасырдағы бекінілген елді мекеннің аты castrum Zotmar («Zotmar бекінісі») деп берілген. «Үлкен ауыл» деген мағынаны білдіретін Сату Маре атауын румын тілінде алғаш рет 19 ғасырда Моисе Сора Новак деген дін қызметкері қолданған. Румын тіліндегі ескі атауы – Сатмар, 1925 жылы қазіргі атаумен ресми түрде алмастырылды.
Тарих
Țара Оашулуй, Ардуд, Медиешу Аурит, Хомороде және т.б. археологиялық деректері. Бұл жерде тас дәуірі мен қола дәуіріне жататын қоныстардың бар екені анық көрінеді. Сондай-ақ, жергілікті дак халқының 101/106 ж. Рим жаулап алғаннан кейін де сол жерде қалғандығы туралы деректер бар. Кейін бұл жерлер Менуморуттың иелігінде болған болуы мүмкін; маңызды қорғаныс қамалының бірі – 10 ғасырға жататын Каструм Зотмар – Сату Мареде орналасқан, ол Gesta Hungarorum-да айтылған. 1000 жылы Венгрия Корольдігі құрылғаннан кейін, Стефанның әйелі, бавариялық ханшайым Жизела әкелген неміс колонистері қаланың шетінде (Вилла Зотмар) қоныстанды. Кейіннен оларға Сомеш өзенінің арғы жағындағы Минтиуден келген неміс отаршылары қосылды. 13 ғасырдан бері патшалық еркін қала болған Сату Маре 15 ғасырда бірнеше рет қолдан-қолға өтті, 1526 жылы Батори әулеті цитадельді иеленіп, оңтүстік бөлігін қорғау үшін Сомеш суларын бұруға кірісті. Осылайша, бекініс негізгі жолдармен байланысты аралда қалды. 1562 жылы цитадельді Буданың Паргалы Ибрагим пашасы мен Тимишоараның Малеочи пашасы бастаған Осман әскерлері қоршап алды. Кейін Габсбургтар оны қоршап алып, қашып бара жатқан Трансильвания әскерлері цитадельді өртеп жіберді. Австриялық генерал Лазар Швенди итальяндық архитектор Оттавио Балдигараның жобалары бойынша цитадельді қайта салуды бұйырды; итальяндық бекініс жүйесін қолдана отырып, жаңа құрылым бес мұнаралы бесбұрышты болады. Орта ғасырларда Сату Маре мен Минтиу екі бөлек ұғым болды. 1721 жылдың 2 қаңтарында император Карл VI одақты мойындады, сонымен бірге Сату Мареге патшалық еркін қала мәртебесін берді. Қаланың маңыздылығы жақын маңдағы Окна Дейулуй (Désakna, Salzdorf) тұзын тасымалдау және саудамен байланысты болды, мүмкін өте ерте кезден. Трианон шарты бойынша Сату Маре ресми түрде Венгрияның бір бөлігі болып қалмады, ол Румынияның құрамына кірді. 1940 жылы Екінші Вена сыйлығы Солтүстік Трансильванияны, оның ішінде Сату Мареді Венгрияға қайтарып берді. 1944 жылдың қазан айында қаланы Кеңес Қызыл Армиясы басып алды. 1945 жылдан кейін қала қайтадан Румынияның құрамына енді. Көп ұзамай коммунистік режим билікке келді, ол 1989 жылғы революцияға дейін жалғасты. 18 ғасырдың басында яһудилерге Сатмарда тұруға рұқсат етілді. Олардың кейбіреулері ірі көлемдегі ауыл шаруашылығымен айналысып, жер иелері немесе жалға алушылар болды, немесе сауда мен өнеркәсіпте белсенділік танытты, немесе бренди дестилдеп, патшалық иеліктердегі мейрамханаларды жалға алды. 1715 жылы Сатмар патшалық қалаға айналғанда, олар қуылды, 1820 жылдары қайта қоныстанды. Иерусалимдегі Шомрей Эмуним және Толдот Ахарон қауымдастықтарының негізін қалаушы Хасид раввині Ахарон Рот та Сату Мареде белсенді болды. 1944 жылдың 19 мамырынан бастап, әрқайсысында шамамен 3300 адам болған алты пойыз Сату-Мареден Аушвиц-Биркенауға жол тартты. Пойыздар Кассадан (Кошице) 19, 22, 26, 29, 30 мамыр және 1 маусым күндері өтті. Барлығы 18 863 еврей Сату Маре, Карей және оның маңындағы елді мекендерден депортацияланды. Олардың 14 440-ы қаза тапты. Соғыстан кейін аман қалғандардың аз ғана бөлігі Сату-Мареге оралды, бірақ Румынияның барлық бөліктерінен келген көптеген еврейлер қалада қоныстанды. Олардың басым көпшілігі кейін Израильге көшіп кетті. 1970 жылы қаладағы еврей халқының саны 500-ге жетті. 2004 жылы Децебал көшесіндегі синагогтың ауласында Холокост ескерткіші ашылды. Синагогалардан басқа, екі еврей зираты да сақталған. Жергілікті еврей қауымының көрнекті өкілдері арасында тарихшы Игнац Ачади, парламент депутаттары Ференц Хорин және Келемен Саму, саясаткер Оскар Джази, жазушылар Гюла Цехи, Родион Марковиц, Сандор Денес және Эрне Сеп, суретші Пал Эрдос, Якоб Рейниц және режиссер Гёрджи Хараг бар. + Сату Маре халқының тарихи деректері Жыл халқы Румындар Мажарлар1880 20,5317.9%83.1%1890 21,8748.1%89.9%1900 28,3397.8%89.01%1910 36,4606.3%91.4%1920 38,80715.2%63.6%1930 53,01028.9%57.1%1941 53,4066.6%90.2%1956 53,67236.5%58.2%1966 69,76944.2%54.9%1977 103,54451.04%47.2%1992 131,98755.8%43.2%2002 115,14257.9%39.3%2011
In 2004, a Holocaust memorial was dedicated in the Decebal Street Synagogue's courtyard. Aside from the synagogues, two Jewish cemeteries also remain. Among the notable members of the local Jewish community have been historian Ignác Acsády, parliamentary deputies Ferenc Chorin and Kelemen Samu, politician Oszkár Jászi, writers Gyula Csehi, Rodion Markovits, Sándor Dénes, and Ernő Szép, painter Pál Erdös, Jacob Reinitz and director György Harag. + Historical population of Satu Mare Year Population Romanians Hungarians1880 20,5317.9%83.1%1890 21,8748.1%89.9%1900 28,3397.8%89.01%1910 36,4606.3%91.4%1920 38,80715.2%63.6%1930 53,01028.9%57.1%1941 53,4066.6%90.2%1956 53,67236.5%58.2%1966 69,76944.2%54.9%1977 103,54451.04%47.2%1992 131,98755.8%43.2%2002 115,14257.9%39.3%2011
Сот жүйесі
Satu Mare округ орталығы мәртебесіне байланысты күрделі сот ұйымына ие. Satu Mare соты – жергілікті сот мекемесі және Satu Mare округтік сотының қарауында болады, ол сондай-ақ Carei, Ardud, Negrești Oaș, Tășnad және Livada соттарының үстінен құзыреттілік жүзеге асырады. Осы соттардың шешімдеріне шағымдар мен ауыр қылмыстық істер Орадея апелляциялық сотына жіберіледі. Satu Mare округтың коммерциялық және әскери соттарына да қонақжай болып табылады. Қалалық әкімдіктің Universului аллеясында орналасқан Poliția Comunitară деп аталатын өз қауымдық полиция күштері бар, ол жергілікті мәселелермен айналысады. Satu Mare округтың жандармерия инспекторатын да қамтиды.
Жол
Сату-Маре күрделі көлік жүйесімен қамтамасыз етілген, Румыния мен Еуропаның ірі қалаларына жол, әуе және теміржол байланыстарын ұсынады. Қала Мажарстан және Украина шекараларына жақын орналасқан маңызды автомобиль және теміржол торабы болып табылады. Қала басқа ірі румын қалаларымен автомобиль жолдары (Еуропалық E81, Еуропалық E671 және Еуропалық E58 бағыттары) және теміржол (CFR Main Line 400) арқылы байланысты. 2008 жылы Сату-Мареде тіркелген автомобильдердің жалпы саны 82 000 болды. Қаланың шамамен 400 көшесі бар, олардың жалпы ұзындығы ... және ауданы ... құрайды.
Теміржол
Satu Mare теміржол станциясы, қала орталығынан шамамен солтүстікке қарай орналасқан, Căile Ferate Române 400 желісінде (Brașov – Siculeni – Deda – Dej – Baia Mare) және 402 желісінде (Oradea – Săcueni – Carei – Satu Mare – Halmeu) орналасқан. Сонымен қатар, қалаға қызмет көрсететін түрлі такси компаниялары бар. Еске сала кетейік, Satu Mare қаласында 1994 жылдың 15 қарашасында құрылған, бірақ 2005 жылы жабылған троллейбус жүйесі болған.
Әуежай
Қалаға қаланың оңтүстігінде орналасқан Сату Маре халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, бетонды ұшу-қону жолағы бар, Румыниядағы ең ұзын жолақтардың бірі, және TAROM және Wizz Air Бухарест, Лондон және Анталияға (тек маусымдық) тұрақты рейстерді орындайды.
Спорт
Сату-Мареде футбол – ең танымал демалыс спорты. Сату-Мареде екі ірі футбол клубы бар: «Олимпия» және «Сомешул Оар». Сату-Мареде екі футбол стадионы бар: 18 000 орындық «Стадион Олимпиа» және 3000 орындық «Someșul» стадионы. Фехтование, гандбол, боулинг, әйелдер баскетболы, каратэ және шахмат сияқты басқа да танымал демалыс түрлері бар. Жергілікті әйелдер баскетбол командасы «CSM Satu Mare» Румыния лигасындағы үздік командалардың бірі; ол 2008/2009 маусымдық плей-оффта үшінші орынды жеңіп алды. Команда өз үй ойындарын қаланың ең үлкен жабық аренасында, 400 орындық «LPS Arena»-да өткізеді. Кипр азаматтығы бар, Сату-Маре тумасы, Дэвис Кубогы командасының мүшесі Рареш Куздриореанмен бірге жаттығулар жасап, жергілікті теннис жарыстарына қатысады.
Қалқан
Сату-Мареде 1885 жылдан бері қылышбаздық дәстүрі бар және ол Еуропадағы ең көп әлем және Олимпиада чемпиондарын тәрбиелеген қала. Екатерина Сталь, Марсела Молдова, Сузана және Штефан Арделяну, Петру Куки, Рудольф Луцки, Самуила Мельчхнер, Геза Тере және әсіресе Александру Чсиплер есімдері румын қылышбаздығының тарихында маңызды орын алады. Соңғы төртеу қаланың қылышбаздық мектебінің ядросын құрап, ірі жергілікті және халықаралық турнирлерде жеңіс тудырды. Растамасы бар ең жақсы нәтижелер 1935 жылға дейін жетеді, осы жылы жергілікті фольга командасы "Olimpia Satu Mare" ұлттық финалда "CFR Timișoara" командасына 15:10 есебімен ұтылып, ал Рудольф Луцки Клуж-Напокада өткен сабель финалында жеңіске жетті. 1973 жылы Румыниядағы алғашқы сигнал беру құрылғысы Сату-Мареде пайдаланылды, бұл румын қылышбаздығы үшін "нағыз төңкеріс" деп сипатталды.
Экономика
Сату Маре, Венгрия және Украина шекарасына жақын орналасқандықтан, логистикалық және өнеркәсіптік парктер үшін тиімді локация болып табылады. Сату Мареде өндіріс орындарын құрған компаниялар: Voestalpine, Dräxlmaier Group, Gotec Group, Anvis Group, Schlemmer, Casco Schützhelme және Zollner Elektronik – өнеркәсіп секторында; FrieslandCampina – тағам өнеркәсібінде; Radici Group – тоқыма саласында; ал Saint Gobain және Boissigny – ағаш өңдеу өнеркәсібінде. Қазіргі уақытта Сату Маредегі ең ірі жеке жұмыс беруші – неміс автокөлік компаниясы Dräxlmaier Group, ол 1998 жылдан бері қалада электр қозғалтқыштарының компоненттерін шығаратын зауыты бар және шамамен 3600 қызметкерді жұмысқа алған. Зауыт автокөліктерге арналған сымдарды негізінен неміс автокөлік өндірушісі Daimler AG-ге, сондай-ақ Porsche Panamera моделі үшін Porsche компаниясына жеткізеді. Швециялық Electrolux компаниясы 1997 жылы сатып алынған қаладағы ас үй плиталарын шығаратын зауытына ие, оның ауданы және 1800 жұмысшы бар. Зауыттың жылдық өндіріс қуаты шамамен 1,2 миллион дананы құрайды, ал Zanussi брендінің көптеген ас үй плиталары осы жерде, Еуропада өндіріледі. Австриялық Voestlinie компаниясы 2004 жылдан бері жылына 50 миллион дана болат түтіктерді өндіретін зауытқа ие. Неміс Arcandor компаниясының Румыниядағы бас кеңсесі Сату Мареде орналасқан. Румыния мен Венгрияны қамтитын еншілес компаниясы, онлайн тапсырыстар арқылы сатудың пайыздық көрсеткіші бойынша Еуропадағы 16 еншілес компанияның ішінде ең маңыздысы болып табылады, 2008 жылы жалпы тапсырыстардың көлемі 19,3 миллион еуроны құрады. Компанияның қалада логистикалық орын және колл-орталығы да бар. Сату Мареде бөлшек сауда секторы жетілдірілген; Carrefour, Auchan, Kaufland, Metro Point, Lidl және Penny Market сияқты көптеген халықаралық компаниялар қалада супермаркеттер мен гипермаркеттерге ие. Сонымен қатар, аймақтық сауда орталығы – Shopping City Satu Mare, жалпы жалға берілетін ауданы (GLA) бар, Dedeman және Brico Dépôt сияқты құрылыс материалдары дүкендері, сондай-ақ Grand Mall, Plaza Europa және Someșul Mall сияқты бірнеше сауда орталықтары бар. Қала шетінде 70 гектар аумақта Satu Mare өнеркәсіптік паркі орналасқан.
There is also an industrial park called Satu Mare Industrial Park located at the edge of the city on a 70 ha surface.
Мәдениет
Сату-Мареде округтік мұражай, өнер мұражайы және 1889 жылы салынған Солтүстік театр бар, онда венгр және румын бөлімшелері бар. "Дину Липать филармониясы", бұрынғы Сату-Маре мемлекеттік симфониялық оркестрі, "Дация" қонақ үйінің қанатындағы концерт залында концерттер өткізеді. 1997 жылы округтік кітапханада 320 000 кітап болды, соның ішінде 70 000-нан астам томдық ерекше библиофилдік жинақтар бар еді.