Кіріспе

Птолемейлік Мысырдың 8-ші перғауыны Птолемей VIII б.з.д. 170 жылы Алтыншы Сирия соғысына дейін бауырларымен бірге билік жүргізді. Сол соғыста Птолемей VI тұтқындалып, Птолемей VIII Мысырдың жалғыз патшасы болды деп есептеледі. Соғыс аяқталғаннан кейін Птолемей VI б.з.д. 168 жылы таққа қайта оралғанда, екі ағайынды араздасуын жалғастырды. Б.з.д. 164 жылы Птолемей VIII ағасын елден қуды және Птолемей империясының жалғыз патшасы болды, бірақ ол б.з.д. 163 жылы өзі де қуылды. Римдіктердің араласуы нәтижесінде Птолемей VIII Киренаны басқару құқығын алды. Одан ол римдіктер оған уәде еткен Кипрді ағасынан тартып алуға бірнеше рет әрекеттенді. Птолемей VI-ның б.з.д. 145 жылы қайтыс болғаннан кейін Птолемей VIII Мысырға қарындасы Клеопатра II-нің қосалқы билеушісі және жұбайы ретінде оралды. Оның оппозицияға қатыгездікпен қарауы және немере қызы Клеопатра III-ге үйленіп, оны теңдес билеуші мәртебесіне көтеруі б.з.д. 132/1 – 127/6 жылдары азамат соғысына әкелді. Онда Клеопатра II Александрияны бақылап, елдегі грек халқының қолдауын алды, ал Птолемей VIII мен Клеопатра III Мысырдың қалған бөлігін бақылап, жергілікті египеттіктердің қолдауына ие болды. Осы соғыс барысында египеттіктер алғаш рет Птолемей үкіметінің жоғары лауазымдарына тағайындалды. Птолемей VIII жеңіске жетіп, Клеопатра II және Клеопатра III-мен бірге б.з.д. 116 жылға дейін билік етті. Птолемей VIII туралы ежелгі грек деректері өте теріс, оны қатыгез деп сипаттап, семіз және әлсіз деп қысым көрсетеді, бұл Птолемей VI-мен салыстырудың бір бөлігі ретінде, оны өте жағымды жарықтан көрсетеді. Тарихшы Гюнтер Хёльбл оны "эллинистік дәуірдегі ең қатыгез және сонымен бірге ең тапқыр саясаткерлердің бірі" деп атайды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Птолемей VIII – Птолемей V-нің кіші ұлы, ол б.з.д. 204–180 жылдары билеген Птолемей V-тің тағы отырған кезінде дүниеге келді. Птолемей V-тің билігі Бесінші Сирия соғысымен (б.з.д. 204–198 жж.) басталды, онда Птолемей мемлекеті Жеңіл Азия мен Кіші Азияны билеген Селевкид патшасы Антиох III-ке қарсы күресті. Сол соғыста Антиох III Птолемей әскерлерін толық жеңіп, Коэле-Сирия мен Иудеяны өзінің империясына қосып, Мысырды тәуелді ете алды. Жаңа жағдай бейбіт келісіммен бекітілді, оған сәйкес Птолемей V б.з.д. 194 жылы Антиох III-нің қызы Клеопатра I-ге үйленді. Птолемей VI – олардың үлкен ұлы, б.з.д. 186 жылы туған және туғаннан бастап таққа мұрагер атанған. Олардың Клеопатра II есімді қызы да болды. Олардың ең кіші баласы Птолемей VIII шамамен б.з.д. 184 жылы дүниеге келді. Орнықтықсыз жағдай Птолемей сарайындағы соғыс жақтастарын күшейтті, ал Евлай мен Ленай оларды жұбатуға тырысты. Б.з.д. 172 жылы олар соғыс жақтастарының ұстанымын қабылдаған сияқты. Б.з.д. 170 жылдың қазан айында Птолемей VIII, он алтыға жуық жаста, тең регент мәртебесіне көтеріліп, Птолемей әулетінің құрметті діни культына енгізілді, ол енді інісі мен қарындасымен бірге «Ана сүйгіш құдайлар» (Theoi Philomētores) атанды. Сол жыл жаңа дәуірдің бірінші жылы деп жарияланды. Джон Грейнджердің пікірінше, осы рәсімдер сарайдағы фракциялық айырмашылықтарды жасыруға және соғысқа дейін бірлікке қол жеткізуге бағытталған. Птолемей VI аға патша болып қалды, бұл б.з.д. 170 жылы Птолемей VI-нің ересек деп жариялануы және оның жасқа келу рәсімінің (анаклетерия) тойлануы арқылы дәлелденді, бұл регенттік үкіметінің ресми аяқталуын білдірді. Бірақ іс жүзінде Евлай мен Ленай үкіметті басқаруды жалғастырды. Жеңілген армия Нил дельтасына шегінді, ал Антиох Пелузийді басып алып, дельтаға қарай жылжыды. Осы жеңілістің нәтижесінде Евлай мен Ленай әскери төңкеріспен құлатылып, олардың орнына Птолемейдің екі көрнекті генералы – Коман мен Киней тағайындалды. Антиох IV Александрияға қарай жол тартқанда, Птолемей VI оны қарсы алуға шықты. Олар достық келісімге келді, ол Мысырды Селевкидтердің қарастырылатын мемлекетіне айналдырды. Бұл жаңалық Александрияға жеткенде, қала тұрғындары көтеріліс жасады. Коман мен Киней келісімді қабылдамады, Птолемей VI-нің билігін мойындамады және Птолемей VIII-ді жалғыз патша деп жариялады (Клеопатра II-нің мәртебесі өзгеріссіз қалды). Антиох IV Александрияны қоршауға алды, бірақ қаланы ала алмады және б.з.д. 169 жылдың қыркүйегінде қыс жақындағанда Мысырдан кетуге мәжбүр болды, Птолемей VI-ні Мемфистегі марионетка патша ретінде қалдырып, Пелузийдіде гарнизонды қалдырды. Екі айдан кейін Птолемей VIII мен Клеопатра II Птолемей VI-мен келісіп, ол Александрияға олардың тең регенті ретінде оралды. Жаңадан құрылған үкімет Птолемей VI-нің Антиох IV-пен жасаған келісімін жоққа шығарып, Грекиядан жаңа әскерлерді жинауға кірісті. Жауап ретінде б.з.д. 168 жылдың көктемінде Антиох IV екінші рет Мысырға шабуыл жасады. Бұл шабуыл Птолемей VIII-нің ағасының билігін заңсыз иеленгені туралы мәлімдемемен ақталады. Антиох IV тез арада Мемфисті басып алып, Мысыр патшасы болып жарияланды және Александрияға қарай аттанды. Бірақ Птолемейлер қыс бойы Римнен көмек сұраған еді, ал Гай Попилий Лена басшылығындағы рим елшілігі Антиохты Элеусис қаласында тоқтатып, оны келісімге келуге мәжбүр етті, соның нәтижесінде соғыс аяқталды.

Бірлескен биліктен жалғыз билікке дейін (б.з.д.

Бастапқыда соғыс кезінде орнатылған екі бауыр мен Клеопатра II-нің бірлескен билігі жалғасты. Алайда, Мысыр әскерлерінің Алтыншы Сирия соғысындағы толық сәтсіздігі Птолемей монархиясының беделін күрт төмендетіп, Птолемей VI мен Птолемей VIII арасындағы қақтығысты күрделендірді. Б.з.д. 165 жылы египеттік тегі бар көрнекті сарай адамы Дионисий Петосарапс бауырлар арасындағы шиеленісті пайдаланып, үкіметті бақылауға алуға тырысты. Ол Александрия халқына Птолемей VI-нің Птолемей VIII-ді өлтіруге сұрағанын және оған қолдау көрсету үшін халықты қоздыруға әрекеттенгенін жариялады. Птолемей VI Птолемей VIII-ді айыптаулардың жалған екеніне көндірді, екеуі де стадионда бірге пайда болып, дағдарысты сейілтті. Дионисий қаладан қашып, бірнеше әскери бөлімдерді бүлікке көтерді. Келесі жылы Файюмде ауыр шайқастар болды. Оқиғаның нақты барысы белгісіз, бірақ Диодор Сицилийскийдің мәлімдемесіне сәйкес, қуғын-сүргінге Тимофей есімді адам бастама көтерген, ол сол кездегі басты министр болды. Птолемей VIII енді «Еуэргет» («пейілді») атағын алды, бұл оның Птолемей III-тен тараған тегін еске түсіріп, Птолемей VI мен Клеопатра II-ден ерекшелендірді, олар екеуі де «Филометор» атағын таратқан. Птолемей VIII-нің тирандықпен әрекет еткені айтылады, ал оның министрі Тимофей жауларын жою үшін азаптау мен өлім жазасын қолданды. Б.з.д. 163 жылғы жазда Александрия халқы Птолемей VIII-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырып, оны қуды да, Птолемей VI-ны қайта шақырды.

Азамат соғысы (б.з.д.

132 ж.б.д. соңында патшайымдар арасындағы қақтығыс ашық соғысқа ұласты, бір жағында Птолемей VIII және Клеопатра III, екінші жағында Клеопатра II қарсы тұрды. Бастапқыда Птолемей Александрияны бақылауында ұстады, бірақ 131 ж.б.д. соңында Александрия халқы Клеопатра II-ге қолдау көрсетіп, көтеріліс шығарды және патша сарайын өртеді. Птолемей VIII, Клеопатра III және олардың балалары Кипрге қашып кетті. Осы уақытта Клеопатра II өзін жалғыз патшайым деп жариялады – Птолемей әйелдерінің алғашқы рет мұндай қадам жасауы – және «Ана сүйгіш, құтқарушы Құдай» (Thea Philomētōr Sōteira) атағын алды, бұл оны қайтыс болған күйеуі Птолемей VI және династияның негізін қалаушы Птолемей I-ге байланыстырды. Александрия Клеопатра II-нің жағында болғанымен, оны елдің гректері мен яхудилері қолдады, бірақ Птолемей VIII мен Клеопатра III жергілікті египеттіктердің арасында көбірек құрметке ие болды. Египеттің көп бөлігі Птолемей VIII-ді патша ретінде мойындады. Дегенмен, елдің оңтүстігінде Харсиси есімді адам жағдайдан пайдаланып, Хугронафор мен Анхмакистің (206-185 ж.б.д.) көтерілісін қайталады. Харсиси, болжам бойынша, өзін фараон деп жариялап, 131 ж.б.д. тамыз немесе қыркүйек айында Фива қаласын басып алды. Ол қарашада қуылды және Тебаидтың стратегі Паос, ол да египеттік болған, тарап кетті. Екі тарап та Римге шағым түсірді, бірақ Сенат қақтығысқа араласпады. Селевкидтер мемлекетіндегі соғыс жылдар бойы жалғасты, бұл Селевкидтердің Птолемей VIII-ге қарсы әрекет етуіне мүмкіндік бермеді. Оның кеткендігінен кейін Птолемей VIII 126 ж.б.д. тамызға дейін Александрияны қайта басып алды. Бұл қайта басып алу Клеопатра II-нің жақтастарын қанды тазалаумен бірге жүрді. Птолемей VIII басқарған қанды қырғын туралы әртүрлі әңгімелер осы оқиғаға, әлде 145 ж.б.д. болған бұрынғы тазалауға қатысты екенін анықтау қиын.

Үшінші билік (127/6116 б.з.д.)

Осыдан кейін Птолемей VIII Клеопатра II және Селевкидтер сарайымен келісуге тырысып, келіссөздер бастады. 124 ж. б.з.д. Птолемей VIII Александр II-ге қолдау көрсетуді тоқтатып, оның орнына Димитрий II-нің ұлы Антиох VIII-ді қолдауға келісті. Ол осы келісімді бекіту үшін Клеопатра III-нің екінші қызы Трифаенаны Антиох VIII-ге үйлендірді. Клеопатра II Селевкидтер сарайынан Мысырға оралды және Птолемей VIII мен Клеопатра III-пен бірге билеуші ретінде қайта мойындалды. Ол б.з.д. 124 жылдың шілдесінен бастап папирус құжаттарында олармен бірге кездеседі. Птолемей VIII және Клеопатра III-тің Клеопатра II-мен татуласуы ұзаққа созылған үдеріс болды. Олардың татуласуын нығайту және Мысырға бейбітшілік пен гүлденуді қайтару үшін патшалық үштік 118 ж. б.з.д. сәуірде көптеген папирус көшірмелерінде сақталған Рақымшылық жарлығын шығарды. Бұл жарлық 118 ж. б.з.д. дейін жасалған кісі өлтіру және храмдарды тонаудан басқа барлық қылмыстарды кешірді, босқындарды отанына қайтуға және мүлкін қайтарып алуға шақырды, барлық өтелмеген салықтарды жойды, азамат соғысы кезінде әскерге берілген жерлерді растады, храмдардың жер иеліктері мен салық жеңілдіктерін бекітті және салық инспекторларына өлтіп тастау жазасымен стандартты салмақтар мен өлшемдерді пайдалануды бұйырды. Бұдан өзге, жарлық египеттіктер мен гректер арасындағы сот дауларындағы соттардың құзыретін белгіледі. Енді бұл даудың мәніне байланысты жазылған тілімен анықталатын болады: хрематистаи (ақша судьялары) грек тіліндегі құжаттар бойынша дауларды шешетін, ал лаокритаи (халық судьялары) египет тіліндегі құжаттар бойынша дауларды қарастыратын болады. Хрематистаилар бұрынғыдай египеттіктерді сотқа шақыруға құқылы болмады.

Птолемей әулетінің табынушылық

Птолемеялық Мысырдың Птолемея мерекесі мен Ұлы Александрдың жыл сайынғы бас жұмысына негізделген династиялық табынысы болды, оның толық аталымына барлық Птолемей билеуші жұптарының есімдері кірді және ресми құжаттарда дата формуласының бөлігі ретінде пайда болды. Б.з.д. 170 жылдың қазанында Птолемей VIII өзінің ағасы мен апасымен бірге бірінші рет регент болғанда, олар бұрыннан «Ана сүйетін құдайлар» (Theoi Philomētores) ретінде табынылған болатын, ол үшінші «Ана сүйетін құдай» ретінде олардың табынысына қосылды. Арсиноя II-нің қайтысынан кейін, қайтыс болған Птолемей патшайымдары өздерінің жеке династиялық табынысымен құрметтелді, оның ішінде Александриядағы діни шерулерде Ұлы Александрдың бас жұмысынан кейін жүретін жеке діни қызметкер әйел болды, және олардың есімдері де дата формулаларында пайда болды. Б.з.д. 131 немесе 130 жылы Птолемей VIII және Клеопатра III осы дәстүрді пайдаланып, Клеопатра II-ге қарсы күресте Клеопатра III құрметіне жаңа бас жұмысын құрды. Бұл жаңа лауазым «Изиданың Ұлы Анасы, қасиетті тоқтысы» (Hieros Polos) деп аталды және Ұлы Александрдың бас жұмысынан кейін және бұрынғы патшайымдардың барлық діни қызметкерлерінен бұрын орналастырылды. Бұл лауазым бұрынғы бас жұмыстардан ерекшеленді, өйткені ол қайтыс болған емес, тірі патшайым үшін құрылды және оны иеленуші діни қызметкер емес, діни қызметкер болды. Бұл лауазым б.з.д. 105 жылдан кейін расталмаған.

Фараондық идеология және дәстүрлі мысырлық дін

Птолемей әулетінің басталуынан бері Птолемейлер египеттік перғауынның дәстүрлі рөлін өз мойнына алды және египеттік діни элитасымен өзара пайдалы одақ құрды. Б.з.д. үшінші және екінші ғасырларда осы билік саласына Птолемейлердің салған инвестициясы одан әрі артты. Дегенмен, Птолемей VIII осы процестің жаңа кезеңін білдіреді, себебі Клеопатра II-мен болған қақтығыста ол грек халқына қарағанда египеттік халқы арасында көбірек қолдауға ие болды. 118 жылы Птолемей VIII, Клеопатра III және Клеопатра II арасындағы келісімді жариялаған рақымшылық жарлығында патшалық үштік Мысырдың барлық аймандарындағы храмдарды қайта жаңарту және жөндеу жұмыстарын қолдауға міндеттенді. Олар сондай-ақ Апис және Мневис бұқаларын мумиялауға және жерлеуге қаржы жұмсауға уәде берді. Осыған қарамастан, Птолемей VIII билігінде Александрияның интеллектуалдық орталық ретіндегі маңызы күрт төмендеді, бұл оның б.з.д. 145 және 126 жылдары қаланың бақылауын алғанда жасаған жаппай қырқындардың салдарынан болды. Оның алғашқы құрбандарының арасында Самотракиялық Аристарх және Афиналық Аполлодор сияқты көрнекті зиялылар да болды.

Үнді мұхиты саудасы

Птолемейлер ұзақ уақыт бойы Қызыл теңіздің бойында сауда стансаларының желісін сақтап келді, бұл оларға Африка мүйізінен алтын, азу тісі және пілдерді алуға мүмкіндік берді. Птолемей VIII билігінің соңғы жылдары осы теңізшілер жылдық Үнді мұссонының ағысының кері бұрылуын анықтады, бұл жазда Үнді мұхиты арқылы теңіз жолымен өтуге және қыста қайта оралуға мүмкіндік берді. Бұл саяхатты жасаған алғашқы грек – Кизиктық Евдокс, ол б.з.д. 118 жылы және б.з.д. 116 жылы Үндістанға барған. Бұл жаңалық Үндістанмен тікелей теңіз саудасының мүмкіндігін ашты. Бұрынғыда Жерорта теңізі мен Үндістан арасындағы сауда Арабиядағы Аден шығанағы мен Парсы шығанағындағы орталықтардың теңізшілеріне, сондай-ақ Набатейлер бастаған шөлдік керуендерге тәуелді болды, олар тауарларды Арабия шөлі арқылы Жерорта теңізінің жағалауына жеткізді. Осыдан кейін Птолемей Египетінің теңізшілері өздері толық саяхат жасауды бастады. Бұл Үнді мұхиты саудасының басталуын білдіреді, ол б.з.д. I ғасырдан б.з. IV ғасырына дейін өмір сүрген Еуразия экономикалық жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Тарихи деректер мен эпиграфикалық мәліметтерді салыстыруға тырысып, құдайландырылған Птолемейлердің тізіміндегі қосымша патшалық есімдерге адасып, қазіргі ғылым Птолемей Евпаторды Птолемей VI Филометордың (соңғысы «Птолемей VII Филометор» деп аталды) және Птолемей VIII Эуэргеттің (соңғысы «Птолемей IX Эуэргет» деп аталды) ізашары ретінде қарастырды, ал Птолемей Неос Филопаторды Птолемей VIII Эуэргеттің (соңғысы «Птолемей IX Эуэргет» деп аталды) ізашары ретінде қарастырды. Бірақ, династиялық культ тізімінде патшалық емес, өлім мен құдайлану реті көрсетілгенін анықтағаннан кейін, Птолемей Евпатор Птолемей VI Филометордың ұлы және регенті болғаны, бірақ ешқашан жеке немесе аға монарх болмағаны белгілі болды. Сондықтан оны нөмірлеуден тоқтатып, әкесін «Птолемей VI Филометор» (ал оның інісі «Птолемей VIII Эуэргет») деп қалдырды. Алайда, Птолемей Неос Филопатор ешқашан жеке немесе аға монарх болмағаны (мүмкін тіпті регент те болмағаны) жақында ғана анықталды. Тіпті егер ол Птолемей VI Филометордың тірі қалған ұлымен сәйкес келсе де (қазіргі зерттеулер Птолемей VIII Эуэргеттің ұлы Птолемей Мемфисті жақтайды), тіпті ол б.з.д. 145 жылы билік құрған болса да (бірақ ол билік құрмады), Птолемей VIII Эуэргет б.з.д. 170 жылы регент ретінде (ал б.з.д. 164 жылы жеке монарх ретінде) билік құрғандықтан, ол «Птолемей VII Эуэргет» болар еді. Дегенмен, оны «Птолемей VIII Эуэргет» деп белгілейтін көптеген әдебиеттермен шатастырмау үшін көптеген ғалымдар оны осылай атауды жалғастырады. Бірақ, Птолемей VIII Эуэргет кейде дұрыс, бірақ шатастыратын «Птолемей VII Эуэргет» деп те аталады. Мүмкін болатын шатасуды болдырмау үшін Птолемей патшаларының есімдеріне нөмірлеуден басқа эпитеттер мен/немесе лақап есімдер қосу ұсынылады.