Кіріспе
Оз елінен шыққан ойдан туған кейіпкер – Оз ханшайымы американдық жазушы Л. Франк Баумның Оз елінде жасаған ойдан туған кейіпкері. Ол алғаш рет екінші Оз кітабында, "Оздың керемет елі" (1904) романында, және одан кейінгі барлық Оз кітаптарында пайда болады. Ол Оздың заңды билеушісі, ал Баум оның аңыздар елінде мәңгі билік ететінін, өлімсіз екенін көрсеткен. Баум оның сыртқы түрін егжей-тегжейлі сипаттаған: "Оның көздері екі бриллианттай жарқырап, еріндері турмалин сияқты боялған. Оның арқасынан қызыл алтын түсті шаштары төгіліп, маңдайында әсем әшекейлі тастармен безенілген жұқа белдікпен жиналған." Джон Р. Ниллдің алғашқы суреттерінде ол осы сипаттамаға сай келген; алайда, кейінгі көптеген Оз кітаптарында Озманың шашы қараңғырақ болды.
Princess Ozma is a fictional character from the Land of Oz, created by American author L. Frank Baum. She appears for the first time in the second Oz book, The Marvelous Land of Oz (1904), and in every Oz book thereafter. She is the rightful ruler of Oz, and Baum indicated that she would reign in the fairyland forever, being immortal. Baum described her physical appearance in detail, in The Marvelous Land of Oz: "Her eyes sparkled as two diamonds, and her lips were tinted like a tourmaline. All adown her back floated tresses of ruddy gold, with a slender jeweled circlet confining them at the brow." As originally illustrated by John R. Neill, she fit this description; however, in most subsequent Oz books, Ozma's hair became darker.
Классикалық кітаптар
Озма – бұрынғы Оз патшасы Пасторияның қызы. Ол нәресте кезінде Оз сиқыршысы оны Солтүстік Момбиге тапсырған. Момби Озманы ұлға айналдырып, Оздың заңды мұрагерінің таққа отыруына кедерлес болу үшін оны "Тип" (Тіппетариус) деп атады. Озма балалық шағын Момбимен Тип кейпінде өткізіп, қыз екенін есіне түсірмеді. Осы уақытта Тип Момбидің Өмір ұнтағымен тірілген Джек Пумпкинхедті жасады. "Оздың ғажайып елі" кітабында Глинда жақсы сиқыршы оқиғаны біліп, Момбиді Типты Озмаға қайта айналдыруға мәжбүр етті. Содан бері ханшайым Оз тағына ие болды (бірақ Оздың көптеген аймақтары оның билігінен хабарсыз). Л. Фрэнк Баум өзінің соңғы Оз кітаптарында, атап айтқанда "Оздың қалайы ағаш шебері" және "Оздың Глиндасында" Озманың он төрт жасар баланың сымбатына ие екенін және Дороти Гейлден үлкен екенін көрсетті. Ол кезде Баум Оз тұрғындарының қартаюын тоқтатуын анықтады, яғни Озма әрқашан өте әдемі жас қыз болып көрінетінін білдірді. Дегенмен Баум сериясындағы қатаң сабақтастыққа мән бермеді, сондықтан Озманың шығу тегі мен мәнісінде қарама-қайшылықтар болды. Алғашқы көріністерінде ол сиқыршының Озға келгеніне дейін туған қарапайым ханшайым ретінде бейнеленді. Кейінірек Баум Озманың шын мәнінде "Оздың қорқытқышы" кітабында айтылғандай "ұзаққа созылған жұлдыз патшайымдарының әулетінен" шыққан жұлдыз екенін мәлімдеді. "Оз сиқыры" кітабында Глинда Доротиге Озманың нақты жасын ешкімнің білмейтінін айтады. Баумның соңғы кітабында Озманың өзі Озды сиқырлап, оны әкият еліне айналдырған кезде, ол шын мәнінде Әулие Лурлиннің тобының мүшесі болғанын түсіндіреді. Джек Сноу Баумның әртүрлі есептерін "Оздың шалаңқыр адамы" кітабында келістіруге тырысты, онда Әулие Лурлин нәресте Озманы Пастория патшасының қамқорлығына қалдырып, ханшайымды Оздың соңғы патшасының асырап алған қызы етіп жасады. Бұл Озманың тарихындағы ғасырлар бойы Озды билеп келген өлмейтін жұлдыз екендігіне қайшы келеді. Озма патшалығын басқару кезінде жиі қиындықтарға тап болады. Мысалы, "Оздың жоғалған ханшайымы" кітабында әулие ханшайымды ұрлап алады, бірақ оның жақын досы Дороти іздеу тобымен оны құтқаруға келеді. "Оздың Глиндасында" Дороти мен Озма екеуі де екі тайпа арасындағы соғысты тоқтатуға тырысқанда зұлым Куо ео патшайымымен тұтқындалады, бірақ Глинда оларды Сиқыршылықтағы үш шебердің көмегімен құтқарады. Қиындықтарды болдырмау үшін Озма Оз сиқыршысы мен Глиндадан басқа ешкімге сиқыршылықпен айналысуға рұқсат бермейді, егер олардың рұқсаты болмаса. Л. Фрэнк Баум Озманы ешқашан зорлық-зомбылыққа бармайтын және тіпті ең жаман жауларын да жоятынына сенбейтін өте қайырымды және мейірімді билеуші ретінде бейнелейді. Ол тіпті "Озманың Озында" Евтің патшалық отбасын Ном королінің тұтқынынан құтқару үшін Оздан кетіп, оның мейірімділігі мен қамқорлығы тек өз патшалығымен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Ном королі Озды жеңіп, оны жоюға тырысқанда, Озма бейбітшілікті сақтауға басымдық берді, бұл Қорқытқыштың Озманың жауларын Ұмыту бұлағынан су ішіп, олардың зұлым ниеттерін ұмытуды ұсынуына әкелді. Сонымен қатар, Озма Озда ақша қолдануды тоқтатты және Оздың барлық азаматтары қажетті еңбекке бармастан, жер ресурстарын тең бөлуін қамтамасыз ету үшін жүйелі шаралар қабылдады. Озма сыртқы әлемнен бірнеше адамды Оз еліне шақырды, ең бастысы Дороти, Сиқыршы, Эм әже, Генри аға, Бетси Боббин, Трот, Баттон Брайт және Капитан Билл. "Озға жол" кітабының уақыт белгісіне сәйкес Озманың туған күні 21 тамызда.
Доротимен қарым-қатынасы
Озма алғаш рет Доротимен кездескенде, Оздың ең батыл қаһарманы ретінде, «Оздың Озмасында» олар бірден ұнасып, жақын дос болады. Баумның канондық «Оз» кітаптарында Дороти мен Озма бір-біріне ең жақын адамдар. «Оздың зәрдәлі қаласында» Озма Доротидің тілегі бойынша оның отбасын сарайға көшіруді ұйымдастырады және оны Оздың ресми ханшайымы және «әрқашан бірге болатын серігі» деп жариялайды. «Оздың жоғалған ханшайымында» алғашқы бетте Озманың Доротиді қатты жақсы көретіні айтылады, ал екінші бетте Доротитің Озманың бөлмелеріне шақырусыз кіруге құқылы жалғыз адам екені көрсетіледі. Ал Дороти, Озма Изумруд қаласынан кеткен кезде, оны жиі өкілдік етеді.
Озма мен Тіп
Озма қыз болып туған, бірақ оны Глинда Игіден жасыру үшін нәресте кезінде Тип есімді ұлға айналдырған. Тип жасөспірім шағына дейін ұл ретінде өсті, содан кейін "Оздың ғажайып елі" кітабындағы оқиғалардан кейін оған қыз болып туғаны айтылды. Біраз ойланысқаннан кейін Тип қайтадан қызға айналуға келісіп, Оз елінің ханшайымы – Принцесса Озма ретінде билік құрды. Windham Classics-тің Оз кітаптарының интерактивті бейімделуінде Тип Оздың монархы болып көрсетілсе, Озма туралы ешқандай сілтеме жоқ. Джек Сноу, Мелоди Гранди және Скотт Эндрю Хатчинс Типті Озмамен бірге қайтаруға әртүрлі талпыныстар жасады. Сноудың, Хатчинс қағида ретінде қабылдаған түсінігі бойынша, Тип Озмадан өмірін тартып алған, бірақ Глинда мен Сиқыршы оларды екеуін де қалпына келтіріп, бауырлар еткен. Гранди кейіпкерлерді «Switcheroo Spell» арқылы мүлдем байланыстырмады, Озма Типпетариуспен туыс емес болғандықтан, оны махаббатқа ұмтылу мүмкіндігі ретінде қарастыруға болады. Сноудың «Оздағы кісі өлтіру» (1956) атты әңгімесі Ellery Queen's Mystery Magazine журналынан қабылданбағандықтан, The Baum Bugle журналында жарияланды. Грандидің «Оздың көңілі тоңған ханшайымы» кітабы Tails of the Cowardly Lion and Friends баспасынан шықты. Хатчинстің «Оздың ұшы» кітабы, «Оздың жоғалған патшасы» романындағы Пасторияны тігінші ретінде бейнелеу, Момбидің өлімін және «Оздың алып аты» романындағы ұқсас материалдар сияқты идеяларды терең ойластырып, Eldred v. Ashcroft ісінде бір абзацтан цитата келтірілді, бірақ Авторлық құқық мерзімін ұзарту туралы заңға сәйкес жарияланбады.
Басқа көріністер
Озманы алғаш рет Бланш Дейо 1905 жылғы «The Woggle Bug» мюзиклінде сомдады. Баумның кинокомпаниясы 1914 жылы түсірген «Оздың тігістелген қызы» фильмінде Джесси Мей Уолш ойнаған Озма Оджоның сот отырысына қысқа ғана төрағалық етеді. Бұл фильмнің басында, сондай-ақ Баумның «Оздың қорқынышты патшасы» туындысында, Озманың күлімдеген бейнесі (Вивиан Ридтің жүзі) көрінеді. Анет Фуничелло оны 1957 жылғы Уолт Диснейдің «Озға апарар аязды жол» жобасының пилоттық бөлімінде ойнады. Ширли Темпл 1939 жылғы «Оз сиқыршысы» мюзиклінде Дороти Гейл рөліне қарастырылған, бірақ Джуди Гарландтың пайдасына рөлден бас тартып, ақырында 1960 жылғы «Оздың керемет елі» телехикаясында Принцесса Озма рөлін ойнады, онда ол Типтің рөлін де сомдады. Озма Бари Махонның 1969 жылғы «Оздың керемет елі» фильмінде қысқаша көрінеді, оны Джой Уэбб бейнелейді. Джоан Гербер 1980 жылғы «Оз еліндегі алғыс айту» телеарналық арнайы бағдарламасында Озмаға дауыс берді. 1987 жылы тікелей бейнеге шығарылған анимациялық қысқа фильмде «Дороти Оздың Озмасымен танысады», «Оздың Озмасы» кітабының қысқартылған, бірақ адал бейімделуі, Озманың дауысын Нэнси Ченс немесе Сандра Дж. Бутчер (титрлерде нақты көрсетілмеген) береді. Озманы 1985 жылғы «Оз еліне қайту» фильмінде Эмма Ридли сомдады (бұл фильм «Оздың Озмасы» және «Оздың керемет елі» кітаптарының элементтерін біріктіреді), ал режиссер Уолтер Мурчтың қызы Беатрис оның сөздерін дубляждады. Ридлидің нұсқасы Баумның Озманың түпнұсқа сипаттамасына сәйкес келеді. Оның жер бетіндегі бейнесі – аты-жөні белгісіз қыз, ол доктор Дж. Б. Уорлидің ауруханасында, пациенттердің миын өлі қылатын доктор Уорлидің машиналарын Доротиге ашады. Екеуі де медбике Уилсоннан қашып, ауруханадан қашып шығады, бірақ екеуі де өзенге құлайды, онда қыздың судан шыққаны көрінбейді. Озда, принцесса Озма принцесса Момбидің айнасына түсіріліп, оның бейнесі Доротиді Өмір ұнтағына жетелейді. Ном королінің өлімінен және Момбидің түрмеге қамалуынан кейін Дороти принцесса Озманы босатады, ол Момбиді кешіріп, Доротиді Канзасқа қайтару үшін рубинді тақтайшаларды пайдаланады. Дороти Озма мен Биллинаны айнадан көріп, Оз елі туралы шындықты Эм және Генриден жасыруға кеңес береді. Дороти Канзасқа оралғаннан кейін өшірілген сахнада Эм полиция қызметкеріне Доротипен бірге қашқан қыздың табылмай жатқанын айтады. 1986 жылғы жапондық анимациялық сериалда «Оздың керемет сиқыршысы» Озманың Типке айналуы соншалықты толық болды, Типке физикалық ұқсастығы болмаса да, ол ұзақ уақыт бойы жігіт болып қалады және серияның соңғы сюжеттік желісіне келгенде ғана ханшайым ретінде өзін табады. 1986 жылғы «Оз балалары» сериалында Андреа (Шей Астар), Глинданың екіұшты қызы, өзінің сәнін, бірақ басқа ештеңе емес, серияда ешқашан пайда болмаған Озмаға негіздейді. Озма сондай-ақ «Шмырақты қаладағы оқиғалар: принцесса Озма» (2000) орыс анимациялық фильмінде, «Оздың керемет еліне» негізделген, сондай-ақ 1987 жылғы канадалық «Дороти Озмамен танысады» фильмінде және 2005 жылғы тікелей бейнеге түсірілген «Оздың тігістелген қызы» фильмінде Лиза Розенсток дауыстаған. 2002 жылғы Warner Brothers драмалық шоуының эфирге шықпаған пилоты «Оздағы жоғалғандар» фильмінде Озма батыстың зұлым сиқыршысы мәңгі жас ұстаған жас, көмексіз қыз ретінде көрінеді. Шоудың басты кейіпкерлері оны құтқарып, жақсы сиқыршыға қайтарып береді. Алайда, шоу барысында оның ешқандай сөзі жоқ. 2017 жылғы анимациялық сериалда «Дороти және Оз сиқыршысы» Озманың дауысын Кари Вальгрен (Дороти Гейлдің дауысын да береді) орындайды. Бұрын Ном королі тұтқындағаннан кейін Дороти Озманы құтқарып, оның орнына патшайым болады. 2017 жылғы «Emerald City» жанды экшн сериалында Тип/Озма рөлін Джордан Логран сомдайды.
Басқа жұмыстарда
Vertigo комикс кітаптар сериясындағы "Фабльдер" сериясында Озма Фрау Тотенкиндер бастаған сиқыршылар мен сиқыршылардың бірі ретінде пайда болады. Ол алғаш рет аты аталмаған сары қыз ретінде пайда болады, бірақ 2009 жылы Comic Con-да таратылған бір беттік комиксте ол Оз кітаптарының Сиқырлы белбеуіне ұқсас белбеу киіп жүргені көрінеді және ол "осылай жас емес" дейді. Ол сондай-ақ кітаптардағы Озманың суретіне ұқсас шаштарында үлкен гүлдер бар. Кейінірек, №87 (2009 жылдың қазаны) санында Фрау Тотенкиндер оған "жағымды кішкентай Озма" деп тіл қатады. Кейінірек, ол Озма екені дәлелденді және Фейбл қауымдастығының сиқырлы пайдаланушыларын басқаратын күшті сиқыршы екені дәлелденді, Фрау Тотенкиндер күтпеген жерден кеткеннен кейін. Тип Грегори Магуайрдың "Зұлым жылдар" романының екінші томы "Ақсұрттың ұлында" Оз туралы қайта қарастырушылық көрініс жасайды. Лир (Батыстың зұлым сиқыршысы Эльфабаның ұлы) қысқаша Тіп пен Момбимен кездеседі (соңғысының аты аталмаған, бірақ Баумның сипаттамасына сәйкес келеді және "Оздың керемет елі" кітабының бірінші бетінде аталған төрт мүйізді сиырды басқарады). Тип Момбиге оны Лирге сатуды ұсынады, бірақ Лир: "Мен балаларды сатып алмаймын, мен ешкімді құтқара алмаймын. Өзіңді құтқарып ал" дейді. Тип пен Момби ("Момби" деп Магуайр жазған) "Зұлым жылдар" романының төртінші және соңғы томында үлкен рөл атқарады. "Оздан тыс Озда", Тіп алғаш рет Шиз қаласында қашып кеткен ретінде пайда болады және Жаңбырмен (Лир қызы және Эльфабаның немересі) достық қарым-қатынас жасайды және қаладан қашып кетеді. Кейін Лирді Момбейдің қарақшылары ұрлап алып (содан кейін Филге айналдырып) кеткенде, Тип Момбейге Лирді босатуды қамтамасыз ету үшін оралады. Романның қорытындысына жақын, Тіп пен Жаңбыр қайтадан қосылады және жақында ғана махаббат жасауды аяқтады, ал Момбей Лирді өзінің дұрыс нысанына қайтару үшін "Жоғалғанды алға шақыру" деп аталатын сиқыр жасайды; сиқыр сонымен қатар Тіпті өзінің шынайы нысанына (Озма) қайтарады және Жаңбырдың табиғи жасыл терісін қалпына келтіреді. Сиқырдың жағдайлары "Оздың ғажайып елі" кітабындағыдан мүлдем өзгеше болғанымен, оның егжей-тегжейі Баумның сипаттамасына және Джон Р. Ниллдің Момби сиқырлы суретіне өте ұқсас. Магуайрдың Оз нұсқасында Момби Озманы Tip баласының түрінде бір ғасырға жуық сақтап келді. Марион Г. Хармонның "Кепе киген" супергерой романдары сериясында "Жас күзетшілер" атты үшінші кітапта Озма есімді кейіпкер пайда болады. Кітаптың баяндаушысы Астраның айтуынша, ол - өзін Оз ханшайымы ретінде санайтын табиғаттан тыс жетістік (супер қуатты дамыған адам); ол белгісіз адамның жетістігі арқылы шындыққа ашылды ма, әлде жетістік адамды Озма кейіпкеріне айналдырды ма, белгісіз. Ол Астраның жас күзетшілер тобының мүшесі болады және Баумның оқиғаларды сипаттауы мен оның Оз кітаптарында шынымен болған деп сену арасындағы айырмашылықтарды жиі түсіндіреді. Даниэль Пейдждің "Дороти өлуге тиіс" сериясында Озма басты рөл атқарады. Расмий түрде Оз тағына мұрагер болса да, Дороти сиқырмен бүлінгеннен кейін тақты өзіне алады, Озма ақылдан адасып, ақымақтыққа ұшырайды, оның "Тіп" ретінде өткен тәжірибесі оның сиқыры "Питтей" түрінде мүлдем бөлек жанды білдіреді, Озмамен бірдей жастағы бала ақыл-ойы тұрақты. Серияның екінші кітабында, "The Wicked Will Rise", Пит Зұлымдардың ордені Глинда мен Доротиге сатқындық жасайды, өйткені ол кейіпкерлер Озманы қалпына келтіру үшін оны "өлтіруге" ниетті деп қорқады, нәтижесінде Орден бірнеше мүшелерін жоғалтады. "The Yellow Brick War-де" Озма жаңа серияның басты кейіпкері Эми Гамм Доротидің ескі күміс аяқ киімінің сиқырын Озма мен Питті бір денедегі екі жаннан гөрі бөлек тұлғаларға бөлу үшін қолданғаннан кейін ақыл-ой күшін қалпына келтіре алады. Сериалдың соңғы кітабында, "Оздың соңы", Озма ресми түрде өзінің королевалық орнына оралды және Эми туралы және серияда болған барлық оқиғалар туралы естеліктерін сақтаған аздаған адамдардың бірі. Сериал Озма Эмиді Озға шақырып, одан әрі оқиғаларға көмектесуімен аяқталады. "Final Fantasy IX-те" Шокобо қоқыс қазу арқылы қол жетімді Озма деген құпия жау бос бар. Джонатан Гриннің "Оздың зұлым сиқыршысы" атты ойын кітабында Озманың келбеті қалжыңшы арқылы маскировка ретінде пайдаланылады; нағыз Озмаға не болғаны туралы болжамдарға жол беріледі. Американдық анимациялық веб-сериал "RWBY-де" Оскар Пайнның кейіпкері ретінде Типке құрметтілік көрсетілген, ол қазіргі уақытта соғысшы Озманың ...
Ықпал
Озма "Жұлдызды соғыстар" трилогиясының преквеліндегі басты кейіпкер Падме Амидаланың дизайнына тікелей әсер етті. 2022 жылы Star Wars Insider журналына берген сұхбатында түсініктеме суретшісі Иэн МакКейг Lucasfilm компаниясының суретшілеріне кейіпкерлерді визуализациялау бойынша берген нұсқауларын айтып, "Амидала "Оз сиқыршысынан" Озма сияқты сипатталды" деді. МакКейгтің сөзіне göre, ол актриса Натали Портманды өзінің эскиздері үшін модель ретінде таңдады, себебі ол Озма кейіпкерін еске түсірді, "Оның осалдық пен күштің Озмаға тән аурасы бар" деді. Продюсер және режиссер Джордж Лукас осы шабыт туралы МакКейгпен әңгімелескеннен кейін, Портманды осы рөлге бекітті.