Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы Фукидидтің тарих кітабы – Пелопоннес соғысының тарихы, Пелопоннес соғысының (431–404 б.з.д.) тарихи шоттесуі. Оны афиналық тарихшы және соғыс кезінде афиналық генерал болған Фукидид жазған. Оның бұл қақтығыс туралы баяндамасы классикалық туынды саналады және тарих ғылымының алғашқы еңбектерінің бірі деп есептеледі. Тарих сегіз кітаптан тұрады. Тарихты талдау көбінесе екі бағытта жүзеге асырылады. Бір жағынан, Дж. Б. Бюри сияқты кейбір ғалымдар осы еңбекті объективті және ғылыми тарих ретінде қарастырады. Бюридің пікірі Тарихқа қатысты дәстүрлі түсініктерді көрсетеді: «бетараптығымен, таза интеллектуалдық көзқараспен жазылған, жалпылама сөздер мен моральдық бағалаулармен салмақталмаған, салқын және сыншыл» еңбек. Екінші жағынан, оқырмандардың реакциясын зерттеуге негіделген жаңаша түсіндірулерге сәйкес, Тарихты тарихи оқиғалардың объективті жазбасы емес, әдеби туынды ретінде қарастыруға болады. Бұл көзқарас В. Р. Коннордың сөздерінде бейнеленген: ол Фукидидті «өз материалдарына жауап беретін, оларды шеберлікпен іріктеп, ұйымдастыратын және олардың символдық және эмоционалдық мүмкіндіктерін дамытатын суретші» деп сипаттаған.

Тарихи әдіс

Фукидид Батыс тарихының дамуындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады, осылайша оның әдістемесі тарихнама саласында көптеп талданды.

Хронологиясы

Фукидид – батыс тарихшыларының бірі, ол оқиғаларды жыл бойынша тіркеу үшін қатаң хронологиялық стандартты қолданды, әр жыл жазғы науқан маусымы мен қысқы, нашар белсенді маусымнан тұрады. Бұл әдіс Геродоттың әдісінен күрт өзгеше.

Сөз сөйлеу

Фукидид зерттеліп отырған оқиғаны кеңінен ашу үшін көптеген сөздерді пайдаланады. Ұзақ, бірінші жақтағы сөздерді қосу қазіргі тарихи әдіс-тәсілдерге сәйкес келмесе де, ежелгі грек ауызша мәдениетінің аясында мұндай сөздер күтілген. Бұларға соғысқа барар алдында генералдарының әскерлеріне айтқан сөздері, афиналық және спарталық көшбасшылардың көптеген саяси сөздері, сондай-ақ түрлі тараптар арасындағы пікірсайыстар жатады. Сөздердің ең белгілісі – екінші кітапта кездесетін Периклдің жерлеу рәсімінде айтқан сөзі. Фукидид соғыста афиналық генерал болғандықтан, осы сөздердің бір бөлігін өзі естіген. Ал қалған сөздер үшін ол куәгерлердің айғақтарына сүйенді. Дегенмен, классиктердің пікірінше, бұл сөздер күдік тудырады, себебі Фукидид ұсынылған аргументтің мәнін жақсырақ түсіндіру үшін оларды қаншалықты өзгерткені белгісіз. Кейбір сөздер, оның сөзінше, "әр жағдайда не қажет болды" (1.22.1) деген оның үмітіне сай ойдан шығарылған болуы мүмкін.

Бейтараптық

Афиналық және қақтығысқа қатысушы болғанына қарамастан, Фукидид қақтығыстың тараптарға қатысты көбінесе бейтарап баяндамасын жазған деп есептеледі. Ол кіріспесінде: "Менің еңбегім – уақытша аудиторияның талғамына сай жазылған туынды емес, ол мәңгілікке арналған" (1.22.4) дейді. Дегенмен, кейбір ғалымдар осыған күмәнданады. Мысалы, Эрнст Бадиан Фукидидтің афиналықтарға күшті симпатиясы бар екенін айтқан. Осы күмәнге орай, басқа ғалымдар Фукидидтің "Тарихтарында" жасырын мақсаты болғанын, атап айтқанда, Гомердің шығармалары сияқты бұрынғы эпостармен салыстыратын туынды жасауды көздегенін, және осының нәтижесінде афиналықтарды жақтайтын субъективті екіұштылықты құрғанын мәлімдейді. Шығармада, мысалы, Клеон сияқты қақтығысқа қатысқан кейбір тұлғаларға қатысты айқын көзқарас байқалады.

Діннің рөлі

Түйсидидтің еңбектерінде құдайлар ешқандай белсенді рөл атқармайды. Бұл Геродоттан өте өзгеше, ол құдайлардың рөлін жиі еске алады, ал Гомердің бұрынғы ғасырлардағы поэзиясында құдайлардың кең таралғандығы туралы айтады. Керісінше, Түйсидид тарихты адамдардың таңдаулары мен іс-әрекеттерінің нәтижесі деп қарастырады. Құдайлардың әрекеттерінің болмауына қарамастан, дін мен құдайға сенім спарталықтардың, сондай-ақ афиналықтардың іс-әрекеттерінде маңызды рөл атқарады. Осылайша, жер сілкінісі және күн тұтылуы сияқты табиғи құбылыстар діни тұрғыдан маңызды деп есептелді (1.23.3; 7.50.4).

Мифті рационализациялау

Тюкидидтің еңбектерінде құдайлар туралы айтылмағанымен, ол грек мифологиясынан, әсіресе грек мифологиясындағы маңызды еңбектерінің авторы – Гомерден көптеген нәрселерді қабылдайды. Тюкидид Гомерді ақпарат көзі ретінде жиі сілтейді, бірақ әрқашан "Гомер мұны көрсеткен, егер бұл жеткілікті дәлел болса" және "Осы жағдайда да Гомердің поэзиясына сенуіміз керек пе?" сияқты арақашықтық сақтайтын сөздерді қосады. Дегенмен, Гомер сияқты екінші қол ақпаратқа күмәнмен қарағанына қарамастан, Тюкидид Троя соғысы туралы фактілерді анықтау үшін ақынның эпостарын пайдаланады. Мысалы, Тюкидид Трояға 1000-нан астам грек кемесінің жіберілгенін поэзиялық асыра сілтеу деп есептесе де, Гомердің "Кемелер тізімінен" грек әскерінің шамамен қанша сарбазы болғанын анықтайды. Кейін Тюкидид Гомер біріккен грек мемлекеті туралы ешқандай мәлімет бермегендіктен, гректерге дейінгі халықтар өте шашыраңқы болғандықтан, тиімді әскери науқанды ұйымдастыра алмаған деген тұжырым жасайды. Шындығында, Тюкидид грек басшылары ресурстарды дұрыс бөліп, әскердің үлкен бөлігін жабдықтау үшін шабуылға жібермесе, Троя жартылай уақытта басып алынуы мүмкін еді деп мәлімдейді. Тюкидид өзінің оқырмандарына Гомерден өзгеше екенін, ол асыра сілтеуге бейім ақын емес, ал тарихшы екенін, оның баяндаулары "жанға қуаныш сыйламауы" мүмкін, бірақ "көзделген мағынасы фактілердің шындығымен сыналып көріледі" дейді. Гомердің әңгіме айту тәсілдерінен алшақтау арқылы Тюкидид мифология мен эпостарды дәлел ретінде қарастырғанын, бірақ осы еңбектерге көп сенім артуға болмайтынын және өткен оқиғаларды дәл бейнелеу үшін өзі сияқты бейтарап және тәжірибелік тарихшы қажет екенін нақты көрсетеді.

Тарихтың тақырыбы

Тарихтың бірінші кітабы ертедегі грек тарихына және кейбір бағдарламалық тарихнамалық түсініктемелерге қысқаша шолу жасағаннан кейін, Пелопоннес соғысының неліктен осы кезде басталғанын және оның себептерін түсіндіруге тырысады. Бірнеше қысқа толықтыруларды (әсіресе Тиран өлтірушілер туралы 6.54–58-ді) қоспағанда, Тарихтың қалған бөлігі (2-ден 8-ге дейінгі кітаптар) басқа тақырыптарды ескермей, Пелопоннес соғысына қатысты өзінің назарын қатаң сақтайды. Тарих Пелопоннес соғысының әскери жақтарына баса назар бергенмен, осы оқиғаларды соғысқа тікелей байланысты басқа да бірнеше тақырыптарды ұсыну құралы ретінде пайдаланады. Ол бірнеше жерде соғыстың адамзатқа әлеуметтік және мәдени тұрғыдан дегенеративті әсерін талқылайды. Тарих ерекше грек азаматтарының соғыс атынан бір-біріне жасаған заңсыздықтары мен қатыгездіктеріне ден қояды. Тарихта бейнеленген кейбір оқиғалар, мысалы, Мелиан диалогы, реализм немесе билік саясатының алғашқы мысалдары болып табылады. Айта кетерлігі, аудармадағы қателіктер Фукидидтің еңбектеріне қатысты реалистердің тұжырымдарына әсер еткен болуы мүмкін. Тарих саяси және әскери шешімдер қабылдаудағы әділдік пен биліктің өзара әрекеттесуімен шұғылданады. Фукидидтің баяндамасы осы мәселеде екіұшты. Тарих әділдіктің жасанды екенін және билікке бағынуға тиіс екенін көрсететін болса да, кейде соғыстың ауыр жағдайларынан зардап шеккендерге деген шынайы сезімталдық танытады. Көбінесе Тарих Грекияның өнері мен сәулеті сияқты тақырыптарды талқыламайды.

Әскери технология

"Тарих" еңбегі әскери технологиялардың дамуына баса назар береді. Фукидид бірнеше жерде (1.14.3, 2.75–76, 7.36.2–3) қамалдарды алу немесе теңіз шайқастарындағы түрлі жаңалықтарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл еңбек теңіз үстемдігінің маңыздылығын айқын көрсетеді, қазіргі империяның күшті теңіз күші болмаса мүмкін емес екенін дәлелдейді. Оның сөзіне қарағанда, мұның себебі ежелгі Грецияда қарақшылық пен жағалаудағы елді мекендердің дамуы болған. Бұл тұрғыда классикалық кезеңнің басында (б.з.д. 500 ж. шамасында) триреманың пайда болуы маңызды, ол келесі бірнеше ғасыр бойы теңіздегі ең күшті кеме болып саналды. Теңіз күшіне берген баса назарымен Фукидидтің пікірін қазіргі заманғы теңіз теориясының маманы Альфред Тейер Махан қолдайды, оның "Тарихта теңіз күшінің ықпалы" атты маңызды еңбегі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін теңіз қарулану жарысын бастауға ықпал етті.

Империя

Тарихта Пелопоннес соғысының басты себебі "Афинаның күшінің өсуі және бұл Спартада тудырған алаңдаушылық" (1.23.6) деп түсіндіріледі. Фукидид Афина билігінің дамуын 479–432 жылдар аралығындағы Афина империясының өсуі арқылы "Тарихтың" бірінші кітабында (1.89–118) қарастырады. Империяның заңдылығы бірнеше жерде, әсіресе 1.73–78-дегі сөйлеуде, атаусыз афиналық елшілігі империяны күшпен емес, ерікті түрде афиналықтарға берілгендігімен қорғайды. Афиналықтардың пікірінше, империяның кеңеюі "осы жағдай бізді империямызды қазіргі деңгейге жеткізуге мәжбүр етті; біздің басты қозғаушы күшіміз қорқыныш болды, бірақ содан кейін құрмет пен пайда да келді" (1.75.3). Афиналықтар: "Бізге ұсынылған империяны қабылдап, кейіннен одан бас тартқанда ешқандай ерекше нәрсе жасаған жоқпыз, адам табиғатына қайшы әрекет еткен жоқпыз". Олар өз орнында кез келген адамның да солай іс-әрекет ететінін мәлімдейді. Спарталықтар одан әрі дәстүрлі, сақтықпен және кеңейіске ұмтылмаған күшті бейнелейді. Шындығында, афиналықтар өздерінің ең ірі империялық шамадан тыс әрекеті – Сицилия экспедициясымен "Тарихтың" алтыншы және жетінші кітаптарында сипатталғандай, жақында құлай жаздады.

Жер туралы ғылымдар

Фукидид б.з.д. 426 жылғы Мали шығанағындағы цунамиды сипаттағанда, табиғат ғылымы тарихында алғаш рет жер сілкінісі мен толқындарды себеп-салдар байланысы тұрғысынан қарастырды.

Түсінудің кейбір қиындықтары

Фукидидтің тарихы ерекше тығыз және күрделі. Оның ерекше көне грек тілі грамматикалық, синтаксистік және мағыналық тұрғыдан да қиын. Осының салдарынан, түсіндіруге қатысты көптеген мәселелер бойынша ғалымдар арасында пікір қақтығыстары туды.

Құралымның қабаттары

Фукидид "Тарихты" жазуды аяқтамай қайтыс болған деп жиі айтылады, себебі ол сөйлемнің ортасында тоқтатып, 411 жылға дейінгі оқиғаларды ғана сипаттаған, ал соғыстың алты жылын жасырып қалды. Сонымен қатар, ол жазған бөлімдерін қайта қарастыруды жоспарлаған-жоспарламағаны туралы көптеген күмәндер бар. "Тарихтың" кейбір бөлімдеріндегі қайшылықтарға байланысты, осы қайшылықты бөлімдер әртүрлі уақытта жазылған және Фукидид осы мәселе бойынша өз пікірін өзгерген деген болжамдар айтылды. "Тарихты" әртүрлі деңгейде құрастыруға болатынын жақтағандарды әдетте "талдаушылар" дейді, ал мәтіндерді үйлестіру қажет деп санайтындарды "бірлікшілер" дейді. Бұл дау "құрастыру қабаттары" пікір таласы деп аталады. ХХ ғасыр бойындағы осы пікір таласының нәтижесіздігі көптеген Фукидид зерттеушілерін оны шешілмейтін деп жариялауға және өз жұмыстарында осы мәселені елемеуге итермеледі.

Санаулы бағалаулар

Тарихшы Дж. Б. Беридің айтуынша, Фукидидтің еңбегі "тарихты қазіргі күйіне келтіруге бір адамның жасаған ең ұзақ және шешуші қадамын көрсетеді". Тарихшы Г. Д. Китто Фукидидтің Пелопоннес соғысы туралы жазғанын, оның ежелгі дүниенің ең маңызды соғысы болғандықтан емес, ең көп азапты тудырғандықтан деп санайды. Шындығында, Фукидидтің кітабының бірнеше бөлімдері "Сапфодан да артық сезіммен" жазылған. Карл Р. Поппер өзінің "Ашық қоғам және оның жаулары" атты еңбегінде Фукидидті "болжам бойынша, өмір сүрген ең ұлы тарихшы" деп жазды. Алайда, Поппердің сөзіне сүйенсек, Фукидидтің еңбегі – "бір түсіндіру, бір көзқарас; және біз онымен келіспеуіміз мүмкін". Афина демократиясы мен "Спартаның тоқтап қалған олигархиялық тайпашылдығы" арасындағы соғыста біз Фукидидтің "бейтарап еместігін" және "оның жүрегі туған қаласы Афинамен бірге болмағанын" ешқашан ұмытпауымыз керек: "Ол, әрине, соғыс бойы жаумен құпия келісімдер жасаған афиналық олигархиялық клубтардың радикалды қанатына жатпаса да, ол сөзсіз олигархиялық партияның мүшесі болды және оны елден қуған афиналық халық, яғни демос, не оның империалистік саясатының жақтасы емес еді".

Қолжазбалар

Ең маңызды қолжазбаларға мыналар жатады: Codex Parisinus suppl. Gr. 255, Ватикан кодексі 126, Лорантиан кодексі LXIX.2, Палатин кодексі 252, Монакенсис кодексі 430, Монакенсис кодексі 228 және Британика II кодексі, 727. Гренфелл мен Хант Оксиринхта біздің заманымыздың 1-ші және 6-шы ғасырлары аралығында көшірілген шамамен 20 папирус фрагментін тапты, оның ішінде Оксиринх папирусі 16 және 17.