Кіріспе

Жедел жағдайлардың емдеуі инфекцияға қарсы дәрілерді қолдануды, себепкер болған дәріні тоқтатуды немесе қан құюды қамтуы мүмкін. Бұл, әсіресе Африка, Азия, Жерорта теңізі және Таяу Шығыстың белгілі бір аймақтарында кең таралған.

Себеп

G6PD жетіспеушілігі G6PD геніндегі мутациялар салдарынан туындайды. G6PD гені глюкоза-6-фосфат дегидрогеназаның өндірілуіне қатысады. Глюкоза-6-фосфат дегидрогеназа қатысатын химиялық реакциялар қызыл қан жасушаларында реактивті оттегі түрлерінің уытты деңгейге дейін жиналуын болдырмайтын заттарды құрайды. Егер G6PD генінің мутацияларына байланысты глюкоза-6-фосфат дегидрогеназасының мөлшері азайса немесе құрылымы өшкенше өзгерсе, фермент өзінің қорғаныш функциясын жоғалтады, реактивті оттегі түрлері жиналады және осының салдарынан қызыл қан жасушалары зақымданады. Бактериялық немесе вирустық инфекция тудыратын стресс. Басқа да қақырыққа қарсы препараттар G6PD жетіспеушілігін күшейтетініне дәлелдер бар, бірақ бұл тек жоғары дозаларда ғана байқалады. Сульфаниламидтер (мысалы, сульфаниламид, сульфаметоксазол және мафенид), тиазолсульфон, метилен көк және нафталин G6PD жетіспеушілігі бар адамдарға қолдануға болмайды, себебі олар фолиат синтезін тежеуге әкеледі. Сондай-ақ, кейбір анальгетиктер (мысалы, феназопиридин және ацетанилид) және сульфа емес антибиотиктер (налидиксик қышқылы, нитрофурантоин, изониазид, дапсон және фуразолидон) да қолдануға болмайды. Гена G6PD жетіспеушілігі бар нәрестелерде гемолитикалық дағдарысты тудыруы мүмкін. Расбуриказа да G6PD жетіспеушілігі кезінде қолдануға болмайды. Жоғары дозадағы С витамині G6PD жетіспеушілігі барларда гемолизді тудыруы мүмкін; сондықтан 25 грамм немесе одан жоғары дозаны инфузиялау алдында G6PD жетіспеушілігін тексеру стандартты тәжірибе болып табылады.

Генетика

Адамдарда екі нұсқа (G6PD A− және G6PD Mediterranean) ең көп кездеседі. G6PD A− африкалықтар мен африкалық американдықтардың 10%-ында кездеседі, ал G6PD Mediterranean Таяу Шығыста кең таралған. Мутацияланған аллельдің белгілі таралуы көбінесе Жерорта теңізі аймағындағы халықтармен (испандықтар, итальяндықтар, гректер, армянтар, сефард яһудилері және басқа да семиттік халықтар) шектеледі. Екі нұсқаның да *Plasmodium falciparum* және *Plasmodium vivax* безгегіне қарсы күшті қорғаныс әсерінен пайда болғандығы есептеледі. Бұл жағдай күрд яһудилері арасында ерекше жиі кездеседі, онда шамамен әрбір екінші еркекте бұл ауру бар, ал әйелдердің сондай-ақ үлесі тасымалдаушы болып табылады. G6PD жетіспеушілігін тудыратын барлық мутациялар X хромосомасының ұзын қолда, Xq28 аймағында орналасқан. G6PD генінің ұзындығы шамамен 18,5 килобазаға жетеді. G6PD / NADPH жолы – қызыл қан клеткаларында (эритроциттерде) тотыққан глутатионның жалғыз көзі. Қызыл қан клеткаларының оттегі тасымалдаушы рөлі оларды, G6PD/NADPH/глутатионның қорғаныс әсерінен басқа, тотығушы еркін радикалдардан зақымдану қаупіне ұшыратады. Қалған тотыққан глутатион толыққанда сарп болғанда, ферменттер мен басқа ақуыздар (гемоглобин қоса алғанда) тотықтырғыштармен зақымданады, нәтижесінде қызыл қан клеткаларының мембранасында байланыс пайда болып, ақуыздар жинақталады. Зақымдалған қызыл қан клеткалары фагоцитозға түсіп, (қан айналымынан) далада оқшауланады. Гемоглобин билирубинге айналады (жоғары концентрацияда сарқылуға себеп болады). Қызыл қан клеткалары қан айналымында сирек ыдырайды, сондықтан гемоглобин бүйрек арқылы сирек шығарылады, бірақ ауыр жағдайларда бұл болуы мүмкін, бұл жедел бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін. Балама жол бойынша G6PD жетіспеушілігі глюкозаның жиналуына және осылайша, жоғары гликолептің соңғы өнімдерінің (AGE) артуына себеп болады. Бұл жетіспеушілік сондай-ақ азот оксидін (NO) түзетуге қажетті NADPH мөлшерін де азайтады. Батыс Африка және Кариб аймағындағы афро-кариб халқында 2-типті қант диабеті мен гипертонияның жоғары көрсеткіштері осы популяцияларда G6PD жетіспеушілігімен тікелей байланысты болуы мүмкін. Әйелдерде G6PD жетіспеушілігінің жеңіл түрі болуы мүмкін (ауырған емес X хромосомасының инактивация дәрежесіне байланысты – X инактивациясының бұрыс болуына назар аударыңыз), бірақ гомозиготалық әйелдер де сипатталған; осы әйелдерде сирек иммундық бұзылыс – созылмалы грануломатоздық ауру (CGD) кездесуі мүмкін.

Дифференциалдық диагностика

6-фосфоглюконат дегидрогеназа (6PGD) тапшылығы ұқсас белгілерге ие және көбінесе G6PD тапшылығымен шатастырылады, себебі бұзылған фермент бірдей биохимиялық жолдың ішінде орналасқан, алайда бұл екі ауру бір-бірімен байланысты емес және бір адамда қатар кездесуі мүмкін.

Емдеу

Ең маңызды шара – гемолизге себеп болатын дәрілер мен тағамдардан сақтану. Кейбір кең таралған патогендерге қарсы вакцинация (мысалы, гепатит А және гепатит В) инфекцияға байланысты шабуылдардың алдын алуға көмектеседі. Гемолиздің жедел сатысында қан құю қажет болуы мүмкін, тіпті бүйрек жеткіліксіздігінің өршуі кезінде диализ де қажет болуы мүмкін. Қан құю – маңызды симптомдық шара, себебі құйылған қызыл қан жасушаларында көбінесе G6PD жетіспеушілігі болмайды және олар қабылдаушының денесінде қалыпты өмір сүреді. Ауруға шалдыққан адамдар аспирин сияқты дәрілерді қабылдамау керек. Кейбір науқастарға көкбауырды (спленэктомия) алып тастау пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол қызыл қан жасушаларының ыдырауына себеп болатын маңызды орган. Фолий қышқылы қызыл қан жасушаларының жоғары деңгейде жаңаруымен байланысты кез келген жағдайда қолданылуы керек. Е витамині мен селен антиоксиданттық қасиеттерге ие болғанымен, олардың қолданылуы G6PD жетіспеушілігінің ауырлығын азайта алмайды. Жақында жаңадан ашылған AG1 шағын молекуласы G6PD ферментінің активтілігін жетіспеушіліктің үш кең таралған түрінде арттыратыны көрсетілді. G6PD-ді емдеуге арналған дәрілердің жоқтығына байланысты, AG1 көптеген G6PD ферменттік ауруларын емдеуге арналған фармакологиялық препаратты әзірлеуде үміт беретін алғыр зат болып табылады.

Болжам

G6PD тапшылығы бар адамдар басқа адамдарға қарағанда жиі ауырмайды, тіпті ишемиялық жүрек ауруы мен ми қан тамырлары ауруына шалдығу қаупі де аз болуы мүмкін. Дегенмен, жақында жасалған зерттеу G6PD жетіспеушілігінің жүрек-қан тамырлары қаупін 70%-ға дейін арттыратынын көрсетті. G6PD жетіспеушілігінен туындайтын қауіп жүрек-қан тамырлары ауруының негізгі қауіп факторларымен салыстырғанда орташа деңгейде. Сонымен қатар, жарияланған шолуда G6PD жетіспеушілігі клопидогрелдің антитромбоцитарлық тиімділігін азайтуы мүмкін (клопидогрелге төзімділік) деген гипотеза айтылды.

Эпидемиология

G6PD жетіспеушілігі – адамдарда ALDH2 жетіспеушілігінен кейін екінші ең көп кездесетін ферменттік ақау, және ол әлем бойынша 400 миллионнан астам адамда кездеседі. G6PD жетіспеушілігі салдарынан 2013 жылы 4100 адам, ал 1990 жылы 3400 адам қайтыс болды. Фавизм Жерорта теңізі бассейнінде ең көп таралған, әсіресе Мизрахи еврейлері, сардиниялықтар, кипрліктер, гректер, египеттіктер және кейбір африкалық халықтар арасында, соның ішінде осы тектік ата-бабалары барлардың арасында. Фавизм Жерорта теңізі бассейнінен тыс, Таяу Шығыс және Шығыс Азия елдерінде де, мысалы Ирак, Иран, Болгария және Қытайда да тіркелген. Сардинияда фавизмнің ең жоғары көрсеткіші байқалады – әр 1000 адамға 5 жағдай. Бұл әсіресе Plasmodium falciparum қоздырған, малярияның ең қауіпті түріне қатысты. Безгек және серпалы жасуша ауруы арасында да ұқсас байланыс бар. Мұны түсіндірудің бір теориясы – плазмодиум паразитімен зарарланған жасушалар көбінесе күйбеңдеу мүшесімен жылдам жойылады. Бұл құбылыс G6PD жетіспеушілігі бар адамдарға эволюциялық артықшылық береді, себебі олар малярияға бейім аймақтарда тіршілік етуге жарамдырақ. In vitro зерттеулер Plasmodium falciparum-ның тотығу зақымдануына өте сезімтал екенін көрсетті. Бұл тағы бір теорияның негізі, яғни генетикалық ақаулық қарсылықты қамтамасыз етеді, себебі G6PD жетіспейтін организмде тотықтырушы агенттердің деңгейі жоғары, ол организм үшін көбінесе қауіпсіз болғанымен, паразиттер үшін өлімге әкеледі.

Тарих

Қазіргі заманғы түсінік примакинге сезімталдық көрсеткен науқастарды талдаудан бастау алды. G6PD жетіспеушілігін анықтау Иллинойс штатының түрмесіндегі ерікті тұтқындарға жасалған сынақтарға көп сүйенді, мұндай зерттеулер қазір этикалық емес саналады және оларды жүргізуге рұқсат етілмейді. Кейбір тұтқындарға примакин берілгенде, бірінде гемолитикалық анемия дамыды, ал екіншілерінде дамыған жоқ. Осы нәтижелерге қарамастан, АҚШ әскері Корея соғысы кезінде плазмодиум вивакс гипнозоидтарынан туындайтын рецидивті инфекцияны болдырмау үшін препаратты кеңінен қолданды. Солтүстік Африка және Жерорта теңізінен шыққан АҚШ сарбаздарында гемолитикалық анемияның көптеген жағдайлары тіркелді. Cr51 сынағы арқылы механизмді зерттегеннен кейін, примакиннің гемолитикалық әсері эритроциттердің ішкі кемшілігінен туындайтыны нақты дәлелденді.

Қоғам және мәдениет

Аңыздарда және мифологияда фавизм ежелгі заманнан бері белгілі. Грек-рим дәуіріндегі түрлі культтардың дін қызметкерлеріне бұршақ жеуге, тіпті оны айтуға да тыйым салынған, ал Пифагордың қатаң қағидасы бойынша, пифагоршылар қоғамына мүше болу үшін бұршақтан толығымен бас тарту қажет болды. Бұл тыйымның себебі бұршақтың еркек ағзасына ұқсас болуы болған деседі, бірақ бұршақ пен адам бірдей материалдан жаратылған деген сенімнің нәтижесі болуы да мүмкін.