Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Еуропа неолиттік археологиялық мәдениеті
Southeastern European Neolithic archaeological culture
Винча мәдениеті (ʋîːntʃa), сондай-ақ Турдаш мәдениеті, Турдаш–Винча мәдениеті немесе Винча Турдаш мәдениеті деп те аталады, бұл Оңтүстік-Шығыс Еуропаның неолиттік археологиялық мәдениеті, б.з.б. 5400–4500 жылдар аралығында дамыған. Серб археологы Милое Васич 1908 жылы ашқан, Винча Бело Брдо типтік орнының атымен аталған. Ол, негізінен, қоныстану үлгісі және ритуалдық мінез-құлқымен ерекшеленетін тарихқа дейінгі қоғамның материалдық қалдықтарын көрсетеді. Бірінші Жылы Неолит кезеңінде аймаққа алғаш рет енгізілген егіншілік технологиясы Винча мәдениетімен одан әрі дамытылды. Ол, қараңғы жылтыр керамикасымен, халық санының өсуіне серпіліс берді және ежелгі Еуропадағы ең ірі елді мекендердің бірін құрды. Бұл елді мекендер, ритуалдық заттарды алысқа тасымалдау арқылы мәдени біртектіліктің жоғары деңгейін сақтады, бірақ саяси тұрғыдан бірікпеген болуы мүмкін. Әртүрлі стильдегі жануарлар мен антропоморфтық мүсіндер мәдениеттің айқын белгілері болып табылады, сондай-ақ кейбір ғалымдар прото-жазудың ең алғашқы түрі деп санайтын Винча символдары да осы мәдениетке тән. Бұл мәдениет, дәстүрлі түрде Халколит немесе "Мыс дәуірінің" бір бөлігі деп есептелмесе де, Ескі әлемдегі мыс балқытудың ең ерте мысалын ұсынады.
The Vinča culture (ʋîːntʃa), also known as Turdaș culture, Turdaș–Vinča culture or Vinča Turdaș culture, is a Neolithic archaeological culture of Southeast Europe, dated to the period 5400–4500 BC. Named for its type site, Vinča Belo Brdo, a large tell settlement discovered by Serbian archaeologist Miloje Vasić in 1908, it represents the material remains of a prehistoric society mainly distinguished by its settlement pattern and ritual behaviour. Farming technology first introduced to the region during the First Temperate Neolithic was developed further by the Vinča culture. It was noted for dark burnished pottery, and fuelling a population boom and producing some of the largest settlements in prehistoric Europe. These settlements maintained a high degree of cultural uniformity through the long distance exchange of ritual items, but were probably not politically unified. Various styles of zoomorphic and anthropomorphic figurines are hallmarks of the culture, as are the Vinča symbols, which some conjecture to be the earliest form of proto writing. Although not conventionally considered part of the Chalcolithic or "Copper Age", the Vinča culture provides the earliest known example of copper smelting in the Old World.
География және демография
Винча мәдениеті Оңтүстік-Шығыс Еуропаның (яғни Балқан) аймағын алып, негізінен қазіргі Сербия мен Косовоға, сонымен қатар Оңтүстік Венгрияның, Батыс Орталық Румынияның (Ольтеня, Трансильвания), Батыс Болгарияның, Шығыс Хорватияның, Шығыс Боснияның, Солтүстік Черногорияның және Солтүстік Македонияның бөліктеріне сәйкес келеді. Джон Чэпман (1981) бұрын Грецияны қосып, Венгрия мен Хорватияны алып тастаған (онда жаңа мәліметтер мен қорытындылар белгілі болмағандықтан). Бұл аймақты бірінші орташа неолиттің (Starčevo мәдениеті сияқты) егіншілдік қоғамдары қоныстанған, ал неолиттік демографиялық өтім кезінде халық санының өсуі басталды. Алайда, Винча кезеңінде технология мен керамика стилі өзгерді, тұрақты халық өсімі бұрын-соңды болмаған қоныстардың мөлшері мен тығыздығына әкелді, сондай-ақ бұрынғы қоныс аудандарынан тыс жерлерді мекендеуге себеп болды. Винча қоныстары дерлік барлық басқа замандас еуропалық мәдениеттерден (Кукутены-Трипиллия мәдениетінен басқа) әлдеқайда ірі болды, кейбір жағдайларда Эгей теңізі мен ерте Жақын Шығыс қола дәуірінің қалаларын да асып түсті. Олардың мөлшері бойынша 1.9 гектар, 4.9 гектар және 20-29 гектарға бөлуге болады. Ең ірі орындардың бірі – Винча Бело Брдо (Белград маңы, Сербия), оның ауданы және 2500 адамға дейін халқы болған. Тағы бір ірі орын – Crkvine Stubline (б.з.д. 4850/4800 жылдардан бастап), онда ең көп дегенде 4000 адам тұрған болуы мүмкін. Парта елді мекенінде бір уақытта 1575 адам өмір сүрген. Бірақ олардың қоныстары қорғаныс құрылыстарымен жабдықталған.
The Vinča culture occupied a region of Southeastern Europe (i. e. the Balkans) corresponding mainly to modern day Serbia and Kosovo, but also parts of Southernmost Hungary, Western Central Romania (Oltenia, Transylvania), Western Bulgaria, Eastern Croatia, Eastern Bosnia, Northern Montenegro and North Macedonia. John Chapman (1981) previously included Greece and excluded Hungary and Croatia (as new findings and conclusions were not known at the time). This region had already been settled by farming societies of the First Temperate Neolithic (like Starčevo culture) and during the Neolithic demographic transition population sizes started to grow. However, during the Vinča period happened changes in technology and style of pottery, and the sustained population growth led to an unprecedented level of settlement size and density along with the population of areas that were bypassed by earlier settlers. Vinča settlements were considerably larger than almost all other contemporary European culture (with the exception of Cucuteni–Trypillia culture), in some instances surpassing the cities of the Aegean and early Near Eastern Bronze Age a millennium later. Considering their size can be grouped into 1 1.9 ha, 4 4.9 ha and 20 29 ha. One of the largest sites was Vinča Belo Brdo (a suburb of Belgrade, Serbia), it covered and had up to 2,500 people. Another large site was Crkvine Stubline from 4850/4800 BC. it may have contained a maximum population of 4,000. The settlement of Parţa maybe had 1,575 people living there at the same time. but their settlements did have defensive formations.
Шығу тегі
Винча мәдениетінің пайда болуы әлі де даулы, және Марко Порчичтің (2016) айтуынша, екі басты теория бар: "қазіргі уақытта Винча мәдениетінің шығу тегіне қатысты ұсынылған ешбір гипотезаны қабылдауға немесе жобауға жеткілікті дәлел жоқ". Оны ұғымдық тұрғыдан "мәдениет" немесе "құбылыс" деп қарастыруға бола ма, жоқ па деген мәселе де талқыланып жатыр. Соңғы зерттеулерге сәйкес, "оңтүстіктегі ең ерте Винча орындары солтүстіктегілермен бірдей мерзімге жатады" және жергілікті үзіліс байқалады. ADMIXTURE талдауы бойынша, олардың тегінің шамамен 90-97% ерте еуропалық шаруаларға, 0-12% батыс аңшы-жинаушыларға және 0-8% батыс далалық мал өсірушілерге байланысты.
The origins of the Vinča culture are still debated and there exist two mainstream theories, as stated by Marko Porčić (2016), "currently there is no sufficient evidence to accept or to reject out any of the hypotheses proposed for the issue of Vinča culture origins". It is also debatable whether it can be conceptually considered as a "culture" or a "phenomenon". and according to recent research "the earliest Vinča sites in the south seem to be as early as those in the north" and have lack of local continuity. According to ADMIXTURE analysis they had approximately 90 97% Early European Farmers, 0 12% Western Hunter Gatherer and 0 8% Western Steppe Herders related ancestry,
Құлдырау
Винча желісінің орталығы Винча Бело Брдодан Вршацқа көшті, ал қазіргі Венгрия мен Эгей теңізінен алынған обсидиан мен Спондилус артефактілерінің алысқа тасымалдануы Винча мүсіндерінен гөрі маңыздырақ болды. Көзірегіс, желі өзінің біртұтастығын жоғалтып, құлдырауға ұшырады. Екі мың жылдық қарқынды егіншілікке дейін, топырақтың құнарлылығының төмендеуінен туындаған экономикалық қиындықтар осы құлдыраудың бір себебі болуы мүмкін. Мария Гимбутас пікірінше, Винча мәдениеті – неолит дәуірінде Еуропаны мекендеген салыстырмалы түрде біртекті, бейбіт және аналыққа бағытталған мәдениет. Осы гипотезаға сәйкес, оның құлдырау кезеңінен кейін Понт-Каспий даласынан келген соғысқа дайын, жылқыға мініп жүретін прото-үнді-еуропалық тайпалардың шапқыны болды. Дегенмен, бұл «жаңа дәуірлік көзқарас» 1990 жылдарға дейін басым болды, содан кейін неолит дәуірінде зорлық-зомбылықпен жасалған қырғындар мен қорғанысқа арналған бекітілген елді мекендердің куәліктері пайда бола бастады. Кейінгі Винча дәуірінде (Винча D; шамамен 4850–4500 ж.б.д.) алғашқы ауыстырылатын гарпун пайда болды. Винча егіншілігі қарапайым бидай, сұлы және зығырды орташа Еуропаға енгізіп, FTN мәдениетіне қарағанда арпаны көбірек пайдаланды. Бұл жаңалықтар егін өнімділігін арттырып, өсімдік талшықтарынан жасалған киімдерді, сондай-ақ жануарлардан алынған өнімдерді (мысалы, былғары мен жүнді) жасауға мүмкіндік берді. Винча шаруалары малға жегілген жыртылғышты қолданған деген тікелей емес дәлелдер бар, бұл егіншілікке қажетті еңбектің мөлшерін айтарлықтай азайтты және жаңа жерлерді өңдеуге мүмкіндік берді. Винчаның көптеген ірі орындары топырақты жыртуды қажет ететін топырақ түрлері басым аймақтарда орналасқан. Винчаның Плочник орындарында әлемдегі ең көне мыс құралдары табылды. Алайда, Винча желісінің халқы металлургияның бастапқы және шектеулі түрін ғана қолданды. Мыс кендері Рудна Глава сияқты орындарда ірі көлемде өндірілді, бірақ олардың тек бір бөлігі балқытылып, металл бұйымдарына айналдырылды. Бұл функционалдық құралдар емес, әшекейлер мен сәндік бұйымдар болды, ал чиптелген тас, сүйек және мүйізден жасалған құралдар жасала берді. Кендер негізінен ұнтақталған күйде, керамика жасауға немесе денеге әшекей ретінде қолданылған болуы мүмкін.
In its late Vinča D phase the centre of the Vinča network shifted from Vinča Belo Brdo to Vršac, and the long distance exchange of obsidian and Spondylus artefacts from modern day Hungary and the Aegean respectively became more important than that of Vinča figurines. Eventually the network lost its cohesion altogether and fell into decline. It is likely that, after two millennia of intensive farming, economic stresses caused by decreasing soil fertility were partly responsible for this decline. According to Marija Gimbutas, the Vinča culture was part of Old Europe – a relatively homogeneous, peaceful and matrifocal culture that occupied Europe during the Neolithic. According to this hypothesis its period of decline was followed by an invasion of warlike, horse riding Proto Indo European tribes from the Pontic–Caspian steppe. However, this "New Age sentiment" viewpoint was prevalent until 1990s when started to emerge evidences of violent massacres and defensively enclosed fortified settlements in Neolithic period. In the late Vinča period (Vinča D; c. 4850 4500 cal BC) appeared first toggling harpoon. Vinča agriculture introduced common wheat, oat and flax to temperate Europe, and made greater use of barley than the cultures of the FTN. These innovations increased crop yields and allowed the manufacture of clothes made from plant textiles as well as animal products (i. e. leather and wool). There is indirect evidence that Vinča farmers made use of the cattle driven plough, which would have had a major effect on the amount of human labour required for agriculture as well as opening up new area of land for farming. Many of the largest Vinča sites occupy regions dominated by soil types that would have required ploughing. The Vinča site of Pločnik has produced the earliest example of copper tools in the world. However, the people of the Vinča network practised only an early and limited form of metallurgy. Copper ores were mined on a large scale at sites like Rudna Glava, but only a fraction were smelted and cast into metal artefacts – and these were ornaments and trinkets rather than functional tools, which continued to be made from chipped stone, bone and antler. It is likely that the primary use of mined ores was in their powdered form, in the production of pottery or as bodily decoration.