Кіріспе

Оңтүстік Африканың 1978-1989 жылдардағы басшысы Питер Виллем Бота, (; 1916 жылдың 12 қаңтары – 2006 жылдың 31 қазаны) Оңтүстік Африка саясаткері. Ол 1978 жылдан 1984 жылға дейін Оңтүстік Африканың соңғы премьер-министрі, ал 1984 жылдан 1989 жылға дейін Оңтүстік Африканың бірінші атқарушы президенті болды. 1948 жылы парламентке алғаш рет сайланған Бота қара көпшіліктің билігіне және халықаралық коммунизмге қарсы болды. Дегенмен, оның басқаруы саяси реформаларға қатысты кейбір жеңілдіктер жасады, бірақ ішкі наразылықтар кезінде оның үкіметі тарапынан кең ауқымды адам құқықтары бұзылғандары анықталды. Бота 1989 жылдың ақпанында инсульт алғаннан кейін биліктегі Ұлттық партияның (ҰП) басшысы лауазымынан кетті, ал алты айдан соң президенттік лауазымнан да кетуге мәжбүр болды. Ф. В. де Клерктің 1992 жылғы апартеидке қатысты референдумында Бота "Жоқ" деп дауыс беруді қолдады және Де Клерктің басқаруын қара көпшіліктің билігіне жол ашқаны үшін жауапсыз деп сынады. 1998 жылдың басында Бота Мандела үкіметінің Ақиқат және кешірім комиссиясында (АКК) куәлік беруден бас тартқанда, бұрын оның басшылығына оппозиция болған Консервативтік партия оны қолдады. Оның бас тартуы үшін ол айыппұл төледі және уақытша түрме жазасына кесілді. Апелляциялық сотта бұл үкім күштен шығарылды.

Ерте өмір және білім

Питер Виллем Бота Оранж-Фри-Стейт провинциясының (қазіргі Фри-Стейт провинциясы) Пол-Рух ауданындағы фермада африканер ата-анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі, Питер Виллем Бота аға, Екінші бура соғысында британдықтарға қарсы команда құрамында шайқасқан. Оның анасы, Хендрина Кристина Бота (құрмет аты – де Вет), соғыс кезінде британдық концлагерде тұтқынға алынған. Бота бастапқыда Пол-Рух мектебінде оқыды, ал Бетлехем Вуртреккер орта мектебін бітірді. 1934 жылы ол Блумфонтейндегі Грей университетінің колледжіне (қазіргі Эркін мемлекет университеті) заң мамандығын оқуға түсті, бірақ саясатта мансап жасау үшін жиырма жасында оқуын тастады. Ол көршілес Кейп провинциясында Ұлттық партияда саяси ұйымдастырушы болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Бота Германияның нацистік партиясына симпатия танытқан африканер ұлтшыл тобы – Осевабрандвагқа қосылды. Бірақ Германияның КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Бота Осевабрандвагты сынап, идеологиялық бағытын христиан ұлтшылдығына ауыстырды. 1943 жылы Бота Анна Элизабет Россоуға (Элиз) үйленді. Олардың екі ұлы мен үш қызы болды.

Парламенттік мансап

30 жасында Бота 1946 жылы Ұлттық партия жастарының төрағасы болып сайланды, ал екі жылдан кейін Оңтүстік Кейп провинциясындағы Джордж округінің өкілі ретінде парламентке сайланды. Бұл Ұлттық партияның 46 жылдық билікке келуінің бастамасы болды. 1948 жылғы сайлауда оның қарсыласы Біріккен партиядан Ж.П. Марайс болды. 1958 жылы Бота Хендрик Вервордтың ішкі істер министрінің орынбасары болып тағайындалды, ал 1961 жылы жаңа Түсті адамдар істері департаментіне тағайындалып, қоғамдық даму министрі болды. 1966 жылы Верворд Ботаны қорғаныс министрі етіп тағайындады, және сол жылы Вервордтың қазасынан кейін Джон Ворстер үкіметінде қызмет етті. Оның министрлікте 14 жыл қызмет еткен кезінде Оңтүстік Африка қорғаныс күштері (SADF) өркендеп, кейде ұлттық бюджеттің 20 пайызын жұмсады (1968 жылы 1,3 пайызға қарағанда), және Оңтүстік Африка шекаралық соғысына қатысты. 1978 жылы Мулдергейт жанжалына қатысы бар деген айыптауларға байланысты Ворстер отставкаға кеткен кезде, Бота Ұлттық партиясының мүшелері оны Ворстердің орнына сайлады, бұл сайлаушылардың сүйіктісі, 45 жастағы Сыртқы істер министрі Пик Ботаны жеңіп шықты. Соңғы ішкі дауыс беруде ол 78-72 есебімен жанжалдың иесі Конни Малдерді жеңді. Бота конституциялық реформаны ілгерілетуге мүдделі болды және Оңтүстік Африкада қара нәсілді халықтарға (немесе бантустандарға) көбірек «өз билігін» беруге мүмкіндік беретін федеративтік жүйені жүзеге асыруды үмітті, бірақ ақ үкіметтің басымдығын сақтап, түсті терілі (аралас нәсілді оңтүстік африкалықтар) және азиялықтардың құқықтарын кеңейту арқылы үкіметке қолдауды арттыруды көздеді. Реформаларды жүзеге асырғаннан кейін ол парламентте: «Біз бейімделуіміз керек немесе өлуіміз керек» деді. Премьер-министр болғаннан кейін Бота қорғаныс портфелін 1980 жылдың қазанына дейін сақтап, оның орнына SADF бас штабының бастығы, генерал Магнус Маланды тағайындады. Кабинетке кіргеннен бастап Бота Оңтүстік Африканың әскери қабілетін арттыруға бағытталған амбициялы әскери саясатты жүргізді. Ол батыспен, әсіресе АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Ол апартеид үкіметін сақтау, оның танымалдылығы төмен болғанымен, көршілес Ангола мен Мозамбикке енген африкалық коммунизмнің таралуын тоқтату үшін маңызды екенін айтты, бұл екі бұрынғы португалдық колония тәуелсіздік алғаннан кейін болды. Премьер-министр және кейіннен мемлекет президенті болған кезде Ботаның ең үлкен парламенттік қарсыластары 1987 жылға дейін Прогрессивті федералды партиясынан Гарри Шварц және Хелен Сузман болды, содан кейін оның бұрынғы кабинеттік әріптесі Андриес Треурнихттің жаңа Консервативтік партиясы қатаң антиконцессионистік бағдарламамен ресми оппозицияға айналды. 1977 жылы қорғаныс министрі ретінде Бота құпия ядролық қарулар бағдарламасын бастады, ол алты ядролық бомба жасаумен аяқталды, олар тек 1990 жылдардың басында жойылды. Ол Оңтүстік Африканың көршілес Оңтүстік-Батыс Африканы басқаруда дайын тұрды, әсіресе солтүстікте Анголада Куба әскерлерінің болуы кезінде. Бота әйгілі Коэвует полициясының көтеріліске қарсы күрес бөлімін құруға жауапты болды. Ол сондай-ақ SADF-тің күшін арттыруға, 32-ші батальон сияқты бөлімдер құруға көмектесті. Оңтүстік Африканың Анголадағы азаматтық соғысқа, доктор Джонас Савимби (жеке досы) басқарған UNITA қозғалысының қолдауымен араласуы 1980 жылдардың аяғына дейін жалғасты, бұл Үшжақты келісіммен аяқталды. Ұлттың әскери күшін сақтау үшін Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілді еркектерге міндетті әскери қызметті енгізу үшін қатаң шаралар қабылданды.

Мемлекет басшысы

1983 жылы Бота жаңа конституцияны ұсынды, ол ақ халықтың дауыс беруіне берілді. Ол 1961 жылы құрылған федералды жүйені іске асырмағанымен, түрлі терілі және үнділермен билікті бөлісу туралы келісімді жүзеге асырды. Жаңа конституция бойынша, қазіргі ақ нәсілділер ғана отырған Ассамблея палатасымен қатар Түстілер үшін Өкілдер палатасы және Үнділер үшін Делегаттар палатасы – екі жаңа парламент палатасы құрылды. Жаңа үш палаталы парламенттің үш палатасының әрқайсысы өзінің қауымдастығына қатысты мәселелер бойынша толық құзыреттілікке ие болды. Сыртқы саясат және нәсілдік қатынастар сияқты «жалпы мәселелерге» қатысты заңдар, бірлескен тұрақты комитеттер қарағаннан кейін барлық үш палатада қабылдануы керек еді. Бұл жоспарда қара нәсілді көпшіліктің палатасы немесе өкілдігі болған жоқ. Әр қара этно-тілдік тобына бастапқыда жартылай тәуелсіз аймақ болатын «туған жер» бөлінді. Алайда, қара нәсілділер Оңтүстік Африканың емес, бантустанның азаматы болып саналды және саяси құқықтарын онда жүзеге асыруы күтілді. Бантустанның тәуелсіздікке жетуі күтілді, соңғы мақсаты – егеменді мемлекет мәртебесі. Ботаның кезінде Цискей, Бофутатсвана және Венда номиналды мемлекет мәртебесіне ие болды. Оңтүстік Африканың шекарасында құрылған бұл жаңа елдер халықаралық танылуға ие болған жоқ және экономикалық жағынан Оңтүстік Африкаға толық тәуелді болды. Квазулу, Мангосуту Бутелези басқарған бантустанның көпшілігі сияқты, бантустанның жартысынан астамы өздерінің басшыларының апартеидке қарсы күресіне берілгендігіне байланысты тәуелсіздікті қабылдамады. Жаңа конституция атқарушы билікті 1910 жылдан бері түрлі нысандарда қолданылып келген парламенттік жүйеден президенттік жүйеге ауыстырды. Премьер-министр лауазымы жойылды және оның функциялары мемлекеттік президенттің функцияларымен біріктірілді, ол кең өкілеттіктерге ие атқарушы лауазымға айналды. Ол Парламенттің үш палатасы сайлаған сайлаушылар алқасымен сайланды. Мемлекеттік президент пен кабинеті «жалпы мәселелер» бойынша толық құзыреттілікке ие болды. Үш палата арасындағы «жалпы мәселелерге» қатысты дауларды үш палатаның мүшелерінен және тікелей мемлекеттік президент тағайындаған мүшелерден тұратын Президенттік кеңес шешті. Іс жүзінде Президенттік кеңес пен сайлаушылар алқасының құрамы түстілер мен үнділер палатасының ақ палатаны ешқандай маңызды мәселеде, тіпті бірігіп дауыс берсе де, басып өтуіне мүмкіндік бермеді. Осылайша, нақты билік ақтардың қолында болды және іс жүзінде Ботаның Ұлттық партиясының қолында болды, ол ақ палатада көпшілікке ие болды. Жаңа конституция қара көпшілік тарапынан үкіметте ресми рөл бермегені үшін сынға алынса да, көптеген халықаралық сарапшылар оны реформалар сериясының «бірінші қадамы» деп бағалады. 1984 жылдың 14 қыркүйегінде Бота жаңа бекітілген конституция бойынша алғашқы мемлекеттік президент болып сайланды. Президенттік жүйені енгізу Ботаның жеке билігін нығайтудың маңызды қадамы деп есептелді. Бұрынғы жылдары ол парламент арқылы сөз бостандығын шектейтін бірқатар қатаң заңдарды қабылдауға қол жеткізіп, үкімет шешімдеріне сынды басуға мүмкіндік берді. АҚШ, Ұлыбритания (Апартеидке қарсы қозғалыстың штаб-пәтері) және Ұлттар Достастығы сияқты көптеген батыс елдерінде Ботаны әлсірету және ақ режимді құлату үшін экономикалық санкциялар салу мәселесі қызу талқыланды. 1980 жылдардың соңында Оңтүстік Африкаға шетелдік инвестициялардың төмендеуі салдарынан инвестициялардың азаюы ел экономикасына елеулі әсер етті.

Апартеид үкіметі

Ботха апартеид саясатына бірқатар өзгерістер енгізді, бірақ көпшілік оларды сыртқы және жеткіліксіз деп санады. Ол 1940 жылдардың соңынан бері толығымен тыйым салынған түрлі нәсілдік некелерді және аралас некелерді заңдастырды. Көпұлтты саяси партияларға конституциялық тыйым алынды. Ол сондай-ақ белгілі бір аймақтарда ақтардың тұруына тыйым салған «Топтық аймақтар туралы» заңды жеңілдетті. 1988 жылы жаңа заңмен «Ашық топтық аймақтар», яғни аралас аудандар құрылды, бірақ бұл аудандар мемлекеттік рұқсат алуы керек, жергілікті ақтардың қолдауы болуы керек және рұқсат алу үшін ірі қаладағы жоғары деңгейлі аудандар болуы керек еді. 1983 жылы аталған конституциялық реформалар «Түстілерге» және «Индиялықтарға» шектеулі саяси құқықтар берді. Бота сондай-ақ Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) түрмедегі жетекшісі Нельсон Манделамен байланыс жасауға рұқсат берген Оңтүстік Африка үкіметінің алғашқы басшысы болды. Апартеидке қарсылар бұл реформаларды жеткіліксіз деп санағанмен, бұрынғы Білім министрі Андриес Треурнихт басқаратын Ұлттық партияның радикалы үшін олар тым батыл болды. 1982 жылы бұл топ Консервативтік партияны құру үшін бөлініп шықты. Алайда, олар оппозицияның талаптарына жауап беруге тіпті тырыспады. Күшейіп келе жатқан наразылық пен зорлық-зомбылыққа қарсы Бота саяси билікті қара нәсілділерге беруден бас тарды және апартеидке қарсы белсенділерге қарсы қауіпсіздік шараларын күшейтті. Бота сондай-ақ АҰК-мен келіссөздер жүргізуден бас тартты. 1985 жылы Бота Рубикон сөйлемін жасады, онда ол қара нәсілділердің талаптарына, соның ішінде Манделаны босатуға келіспеді. Ботаның халықаралық қоғамдық пікірге қарсы тұруы Оңтүстік Африканы оқшаулады, бұл экономикалық санкцияларға және рандтың құнының күрт төмендеуіне әкелді. Келесі жылы АҚШ апартеидке қарсы кең ауқымды заңды қабылдағанда, Бота бүкіл елдегі төтенше жағдайды жариялады. Ол осы кезде: «Бұл көтеріліс біздің ішіндегі аңды оятар» деген сөздерімен танылды. Оңтүстік Африкаға қарсы экономикалық және дипломатиялық әрекеттер күшейгенде, АҰК және көршілес қара көпшілік үкіметтері қолдауымен қара халық арасында азаматтық наразылықтар кеңінен тарады. 1986 жылдың 16 мамырында Бота көршілес мемлекеттерді Оңтүстік Африка ісіне «құсырып араласудан» сақтандырды. Төрт күннен кейін Бота Лусака, Хараре және Габороне қалаларындағы, соның ішінде қуғындалған АҰК белсенділерінің кеңселеріне әуе шабуылына бұйрық берді. Бота бұл шабуылдар тек «алғашқы төлем» екенін және «Оңтүстік Африканың [АҰК] жоюға қабілеті мен ниеті бар екенін» көрсеткенін мәлімдеді. Бота жасаған жеңілдіктерге қарамастан, оның басшылығымен апартеид жылдары ең қатыгез жылдар болды. Ботаның президенттігі кезінде мыңдаған адам сотсыз тұтқындалды, ал басқалары азапталды және өлтірілді. Ақиқат және келісім комиссиясы (АҚК) Ботаны адам құқықтарын өрескел бұзғаны үшін жауапты деп тапты. Ол сондай-ақ «заңсыз әрекеттерге, соның ішінде адам өлтіруге» тікелей рұқсат бергені анықталды. Бота апартеид үшін кешірім сұрамады. 2006 жылы 90 жасқа толуына орай берген сұхбатында ол елді басқарған жолына өкініш білдірмеді. Бота Оңтүстік Африкадағы қара нәсілділерді ақтардан кем санағанын жоққа шығарды, бірақ «кейбір» ақтардың осы пікірді ұстанатынын мойындады. Ол сондай-ақ апартеидтің нәсілдік сегрегация заңдары «Лорд Милнердің кезінде басталғанын» және Ұлттық партия оларды мұра еткенін мәлімдеді; алайда Бота африкандер халқының «апартеидті жалғастыруға қуанғанын» мойындады, өйткені олардың көпшілігі «сол кезде болған және кейбіреулері әлі де жүректе нәсілшіл».

Зейнеткерлік

Бота мен оның әйелі Элиз Джордж қаласынан Ғарб Кейптің Үнді мұхиты жағалауында орналасқан Уилдернесс қаласындағы Ди Анкер деген үйіне зейнеткерлікке кетті. 1997 жылы Элиз қайтыс болды, ал кейіннен ол 1998 жылы 22 маусымда өзінен 25 жас кіші заңгер хатшы Барбара Робертсонға үйленді. Бота бұқаралық ақпарат құралдарының назарынан тыс қалды және ол Ф. В. де Клерктің көптеген реформаларына қарсы болды деп кеңінен есептелді. Ол Африканер достығынан шықты. Бота апартеид кезеңіндегі қылмыстарды ашу үшін құрылған және оның мәдени және саяси қарсыласы, архиепископ Десмонд Туту төрағалық ететін Жаңа үкіметтің Ақиқат және келісім комиссиясында (TRC) куәлік беруден бас тартты. TRC оның 1988 жылы Оңтүстік Африка шіркеулер кеңесінің Йоханнесбургтегі кеңсесіне бомба шабуыл жасауға бұйрық бергенін анықтады. 1998 жылдың тамызында оған айыппұл салынды және 1989 жылға дейін президент болған Мемлекеттік қауіпсіздік кеңесінің (SSC) санкциялаған адам құқықтарының бұзылуы және зорлық-зомбылық туралы куәлік беруден бас тартқаны үшін условный мерзіммен бас бостандығынан айырылды. 1999 жылдың маусым айында Бота өзінің айыпталуы мен үкіміне қатысты жоғары сотқа сәтті шағымдануға қол жеткізді. Судья Селиковиц (сондай-ақ судья Фокскрофттың қолдауымен) сот шешімінде Ботаға TRC-ға қатысу туралы жіберілген хабарлама техникалық тұрғыдан жарамсыз деп табылғанын мәлімдеді.

Өлім

Бота 2006 жылғы 31 қазанда 90 жасында өз үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өлімін көптеген бұрынғы қарсыластары кешіріммен қабылдады. Бұрынғы президент Нельсон Мандела: «Көптеген адамдар үшін Бота мырза апартеидтің символы болып қала береді, бірақ біз оны еліміздегі бейбіт келіссөздер арқылы мәмілеге келуге жол ашқан қадамдары үшін де еске аламыз» деген мәлімдеме жасады. Президент Табо Мбеки бұрынғы мемлекет басшысының қайтысын құрметтеу үшін туларды жартылай түсіріп ілу туралы жарлық шығарды. Ботаның отбасы мемлекеттік жерлеу рәсімінен бас тартты, ал 8 қарашада Ботаның денесі жерленген Джордж қаласында жекелеген жерлеу рәсімі өтті. Мбеки сол жерлеу рәсіміне қатысты.