Кіріспе
Jack Tupper Daniels (1933 жылғы 26 сәуірде туған) – американдық жаттығу физиологы, жүгіру бапкері және олимпиадалық спортшылардың жаттықтырушысы. 2013 жылғы 21 наурызда ол Уэллс колледжінің ерлер және әйелдер кросс-кантри командаларының бас бапкері болып тағайындалды. Ол Висконсин университетінде (Мэдисон) жаттығу физиологиясы саласында докторлық диссертациясын қорғады. Runner's World журналы оны "Әлемдегі ең үздік бапкер" деп атады, ол SUNY Cortland жүгірушілерін сегіз NCAA III дивизионы бойынша ұлттық чемпионатқа, 31 жеке ұлттық титулға және 130-дан астам All-America наградасына жеткізді.
Jack Tupper Daniels (born April 26, 1933) is an American exercise physiologist, running coach and a coach of Olympic athletes. On March 21, 2013, he was named the head coach of the Wells College men's and women's cross country programs. He received his doctoral degree in exercise physiology at the University of Wisconsin–Madison. Named "The World's Best Coach" by Runner's World magazine,
he led SUNY Cortland runners to eight NCAA Division III National Championships, 31 individual national titles, and more than 130 All America awards.
VDOT
1970 жылдары Дэниелс және оның әріптесі Джимми Гилберт элиталық орта және ұзақ қашықтыққа жүгірушілердің көрсеткіштерін және белгілі VO2max мәндерін зерттеді. Лабораторияда анықталған VO2max мәндері әртүрлі болуы мүмкін болғанымен, бірдей нәтиже көрсеткен жүгірушілерге бірдей аэробтық профиль берілді. Дэниелс осы мәндерді "жалған VO2max" немесе "тиімді VO2max" деп атап, VDOT мәндері ретінде белгіледі. Дэниелстің сөзіне сәйкес, VDOT – бұл V̇O2max-тың қысқартылған түрі, дұрысы "V нүктесі O2max" деп жазылады. Соңғы жарыстың нәтижесіне сүйене отырып, жүгіруші өзінің VDOT мәнін анықтап, басқа жарыс қашықтығындағы "эквивалентті көрсеткішін" бағалай алады. VO2max мәні бірдей болғанымен, жүгірушілердің жүгіру экономикасы/тиімділігі, биомеханикасы және психологиялық тұрақтылығында айырмашылықтар болуы мүмкін. Осылайша, Дэниелс VDOT-тың дене күшін бағалау және жаттығу қарқынын анықтау үшін, осы кешенді көзқарасқа байланысты, жақсырақ өлшем екеніне тоқталады.
Оқыту философиясы
Дэниелс жүгіру өнемін алты құрамдас бөлікке бөледі. Дэниелс бұл компоненттердің әрқайсысын жақсарту үшін нақты жаттығу қарқыны қажет екенін айтады. Жүрек-қан тамыр жүйесі, атап айтқанда, организмнің оттегі тасымалдау қабілеті. Жүгіру бұлшықеттерінің оттегіні пайдалану қабілеті. Лактат шегі – қандағы сүт қышқылына төзу және оны барынша азайту қабілеті. VO2max – максималды оттегі сіңіру мүмкіндігі. Жылдамдық, мысалы, аяқтардың қозғалу жиілігі. Жүгіру экономикасы – жүгірушінің қозғалысының тиімділігі.
Оқудың қарқындылығы
Даниэлс жоғарыда аталған түрлі дағдыларды жақсарту үшін бес белгілі жаттығу қарқынын пайдаланады. Жүгіруші соңғы көрсеткіштерден алынған VDOT көрсеткішіне сүйене отырып, әр қарқындағы дұрыс жылдамдықты анықтай алады.
Жеңіл / Ұзақ (Е/Ж) жылдамдық
Ең жоғары жүрек соғуының (HRmax) 60-79% деңгейінде бұл шаршатусыз интенсивтілік қалпына келтіру жүгірісі, жаттығуға кіріспе, жаттығудан кейінгі салқындату және ұзақ жүгіріс үшін қолданылады. Басты мақсаты – жүректі күшейту және бұлшықеттердің оттегіні пайдалану қабілетін арттыру арқылы, сондай-ақ ауыр жаттығулар арасында қалпына келтіруді жеделдету арқылы, қарқынды жаттығуларға негіз қалау. Дэниелс жаттығудың көп бөлігін E темпімен орындауға кеңес береді. Типик E жүгірістері шамамен бір сағатқа дейін үзіліссіз жалғасады.
Марафондық (М) жылдамдық
80-85% HRmax деңгейіндегі бұл интенсивтілік негізінен марафонға дайындалып жатқан жүгірушілерге арналған. Бұл қарқын жүгірушінің жарыста көрсеткісі келетін жылдамдыққа жақын болуы керек. Егер жүгіруші сергек сезінсе және кейін қалпына келуге жеткілікті уақыт болса, бұл қарқынды басқа жаттығу бағдарламаларына да қосуға болады, оны күштірек жаттығу ретінде пайдалануға болады. M жүгірулері шамамен екі сағатқа дейін үздіксіз немесе ұзақ интервалдық жаттығу түрінде орындалады.
Кезекті (T) жылдамдық
82-88% HRmax деңгейінде бұл интенсивтілік лактат табалдырысын көтеруге бағытталған. Жүгіруші жарыс барысында осы қарқынды 60 минутқа дейін сақтай алуы керек. Дэниелс бұл қарқынды "жағымды қиын" деп сипаттайды. Кәсіби жүгірушілер бұл қарқынмен жартылай марафондық жылдамдықта жүгіреді, ал жаттығулары жеткіліксіз жүгірушілер шамамен 10 км жылдамдығымен жүгіреді. Дэниелс жаттығудан күтілетін нәтижеге қол жеткізу үшін берілген қарқынды сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді. "T" жаттығулары әдетте 20 минут немесе одан көпке созылатын үздіксіз "темпо" жүгірісі түрінде немесе 3-тен 10-ға дейінгі ұзақ кезеңдермен "круиз" интервалды жаттығу түрінде жасалады, әр кезеңнің ұзақтығы 3-тен 15 минутқа дейін болады және олардың арасында 20%-25% демалыс беріледі. Оның кітабындағы кестеге сәйкес, 20 минуттан асатын "T" жаттығуларын сәл төмендетілген қарқынмен жасауға болады. Апталық жүгірілген қашықтықтың 10% аспауы керек.
Интервал (I) жылдамдығы
97 100% HRmax-тегі интенсивтілік. Бұл интенсивтілік VO2max-ты күшейтіп, максималды оттегі сіңіру қабілетін арттырады. Жарыс кезінде қарқыны өте жоғары болғандықтан, оны 12 минутқа дейін сақтауға болады. Осы қарқынға төтеп беру және ұзақ жаттығу үшін бұл жаттығу интервалдық жаттығу түрінде жасалады, сондықтан осылай аталады. Әрбір жұмыс кезеңінен кейінгі демалыс уақыты жұмыс кезеңінен сәл қысқа болуы керек. Оптималды интервалдар 3–5 минуттық болуы тиіс. Дэниелстің теориясына сәйкес, осы қарқынмен 5 минуттан артық уақыт өткізудің қажеті жоқ, яғни көптеген жүгіру топтарында мильді қайталау кең таралған болса да, Дэниелс 5:00/мильден баяу қарқынмен жүгіретін адамдар үшін одан да қысқа интервалдарды, мысалы 1200 метрді ұсынады. Мысалы, I жаттығуы I қарқынымен 6 x 800 м, ал демалысқа 400 м жүгіруден тұруы мүмкін. Апталық жаттығу көлемінің ең көп дегенде 8% I қарқынымен орындалуы керек.
Қайталау (R) қарқыны
R темпі – жылдамдық пен жүгіру экономикасын жақсартуға бағытталған өте қарқынды жаттығу. Жаттығу қысқа интервалды жаттығу түрінде жүргізіледі, әдетте 200 м, 300 м немесе 400 м қашықтықтарда, арасында толыққанды демалыс кезеңдерімен. Апталық жүгірілген қашықтықтың 5% аспауы тиіс.
Жаттықтыру
Дэниелс 2013 жылдың 21 наурызында Уэлс колледжінің ерлер және әйелдер кросс-контри бағдарламасының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды. «Экспресс» командасына қосылғанға дейін Дэниелс 17 жыл бойы Кортлендтегі Нью-Йорк штаты университетінде ерлер мен әйелдердің жеңіл атлетика және кросс-контри жаттықтырушысы қызметін атқарды, сонымен қатар колледждің дене шынықтыру профессоры болды. «Қызыл Эйдрахарлар» командасындағы жаттықтырушылық мансабында Дэниелс 30 жеке NCAA III дивизионының ұлттық чемпиондарын, сегіз NCAA ұлттық командалық чемпиондарын және 130 «Барлық Америкалық» спортшыны тәрбиеледі. Дэниелс 2008 жылдан бастап онлайн жаттықтырумен айналысады және қазіргі уақытта «The Run SMART Project» жобасының бір бөлігінің иесі және бас жаттықтырушысы.
Сын-пікір
Тим Ноакс максималды жаттығу өнімділігін жүрек-тамыр жүйесінің шектеулігінен (яғни VO2 max) емес, "орталық басқарушы" арқылы реттеледі деп ұсынады. Ноакс Дэниелстің жаттығу моделінің (Қарқынды жүрек-тамыр / анаэробтық) түсіндіру қабілетін сынға алады, әр жаттығу қарқындылығы жоғарыда сипатталған алты физиологиялық компоненттің тек біреуін ғана жақсартады деген пікірді қолдайтын жарияланған деректердің жетіспеуін айтады. Ол сондай-ақ Дэниелстің компоненттерге жасаған жіктелуін толық емес деп санайды, мысалы, марафонға қашып жүгіру кезіндегі соққыны сіңіруге бұлшық еттердің қабілетін ескермегендігін атап көрсетеді. Бірақ ол Дэниелстің жаттығу әдістерінің тиімділігін мойындайды және ғылым бір күні осы түсіндірмелерге жететінін, бірақ оның әдістерінің нәтижелі екенін мәлімдейді.