Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кіші Азиядағы жойылған келт тілі – Анатолияда сөйленген, қазірде қолданылмайтын келт тілі.
Extinct Celtic language from Asia Minor
the extinct Celtic language spoken in Anatolia
Галатия тілі – б.з.б. 3 ғасырдан бастап, кемінде 4 ғасырға дейін Галатияда (қазіргі Түркияның Азия бөлігінің орталық Анатолиясы) галатиялықтар қолданған, қазірде жойылған келт тілі. Кейбір деректер бойынша, бұл тіл 6 ғасырға дейін де қолданыста болған. Галатия тілі галлия тілімен бір замандас және оған тығыз байланысты болған.
Galatian is an extinct Celtic language once spoken by the Galatians in Galatia, in central Anatolia (Asian part of modern Turkey), from the 3rd century BC up to at least the 4th century AD. Some sources suggest that it was still spoken in the 6th century. Galatian was contemporary with, and closely related to, Gaulish.
Шығу
Галатия тілі, ономастикалық деректерге сүйене отырып (қазірге дейін галатия тілінде жазылған ешқандай мәтін табылмағандықтан), Батыс және Орталық Еуропаның галл тіліне өте ұқсас болған сияқты. Бұл тіл б.з.д. 3 ғасырында Анадолияға енгізілді, сол кезде кельт тайпалары – әсіресе тектозастар, трокмии және толистобогийлер – Балқаннан оңтүстікке көшкен. Грек тарихшысы Страбонның мәліметінше, Анатолияның тектозастары Галлияның Волка тектозастарымен туыс болған; екі тармақтың да түпкі атасы – Волка тайпасы, бастапқыда Орталық Еуропада мекен еткен.
The Galatian language, based on onomastic evidence (as no texts written in Galatian have yet been discovered), seems to have closely resembled Gaulish of western and central Europe. The language was introduced to Anatolia in the 3rd century BC, when Celtic tribes – notably the Tectosages, Trocmii, and Tolistobogii – migrated south from the Balkans. According to the Greek historian Strabo, the Tectosages of Anatolia were related to the Volcae Tectosages of Gaul; the parent tribe of both branches, the Volcae, originally lived in central Europe.
Қазіргі римдік көздер
48-55 жылдары елші Пауыл Ғалаттықтарға арналған хатын грек тілінде жазды, бұл тіл Рим империясының шығыс бөлігінде қарым-қатынас құралы болды. Бұл, кейінірек Киелі Жером хабарлағандай, сол кездегі ғалаттықтардың грек тілінде екі тілде сөйлейтінін көрсетеді. Дегенмен, ғалымдар Пауыл грек ғалаттықтарына немесе келт ғалаттықтарының грек тіліне ауысқан ұрпақтарына жазды ма деген мәселеде келіспеушіліктер бар. Самосатты Лукиан шамамен 180 жылы Абонотейхтың пайғамбары Александр Пафлагонияда (Галатияның солтүстік-шығысында) өзінің болжамдары үшін кельт тілінде сөйлейтін аудармашыларды таба білді деп жазды. 2-ші ғасырдың соңында Пергамдық дәрігер Гален, сол кездегі жалпы грек тілінің галат тілі сияқты шетел тілдерінен алынған сөздермен бұзылып бара жатыр деп шағымданды. 4-ші ғасырда Киелі Жером (Иероним) Пауылдың Ғалаттықтарға жазған хатына түсіндірме жасай отырып, "Грек тілінен басқа, ол Шығыстың барлық аймақтарында қолданылады, ғалаттықтардың өз тілі бар, ол Тревер тіліне өте ұқсас" деп жазды. Треверлердің астанасы Трир қаласы болды, онда Жером Римде оқығаннан кейін қысқа мерзімге қоныстанған еді.
Sometime in AD 48–55, the Apostle Paul wrote his Epistle to the Galatians in Greek, the medium of communication in the eastern parts of the Roman Empire. This may mean that Galatians at the time were already bilingual in Greek, as St. Jerome later reports. However, scholars are divided as to whether Paul was writing to Greek Galatians or to the Hellenized descendants of the Celtic Galatians. Lucian of Samosata recorded in circa AD 180 that the prophet Alexander of Abonoteichus was able to find Celtic speaking interpreters for his oracles in Paphlagonia (immediately northeast of Galatia). The physician Galen of Pergamon in the late 2nd century AD complained that the commonly spoken Greek of his day was being corrupted by borrowings of foreign words from languages such as Galatian. In the 4th century, St. Jerome (Hieronymus) wrote in a comment to Paul the Apostle's Epistle to the Galatians that "apart from the Greek language, which is spoken throughout the entire East, the Galatians have their own language, almost the same as the Treveri". The capital of the Treveri was Trier, where Jerome had settled briefly after studying in Rome.
Ерте ортағасырлық кезеңге дейін өмір сүру
6-шы ғасырда Кирилл Скитопольдік, Галатиялық монахтың шайтанмен уақытша биленіп, сөйлей алмай қалғаны туралы әңгіме айтқанда, тіл әлі де оның заманында қолданыста болғанын мәлімдеді. Ол монах "биленістен" арылғаннан кейін, басқалардың сұрақтарына тек туған тілі – Галатия тілінде ғана жауап бере алды.
In the 6th century AD, Cyril of Scythopolis suggested that the language was still being spoken in his own day when he related a story that a monk from Galatia was temporarily possessed by Satan and unable to speak; when he recovered from the "possession", he could respond to the questioning of others only in his native Galatian tongue.
Сөздік
Бұл тілден тек бірнеше түсіндірмелер мен классикалық авторлардың қысқаша пікірлері, сондай-ақ жазуларда кездесетін шашыраңқы есімдер ғана жеткен. Барлығы 120-ға жуық сөзді құрайды, оның ішінде географиялық атаулар мен жеке есімдер де бар. Грек авторлары айтқан сөздіктердің арасында ἀδάρκα (adarka) – бір түрлі өсімдік, αδες (ades) – "аяқтар", βαρδοί (bardoi) – "жыршы ақындар, бардтар", μάρκα (marka) – "ат" және τριμαρκισία (trimarkisia) – "үш аттық әскерлік бөлім" сияқты сөздер кездеседі.
Of the language only a few glosses and brief comments in classical writers and scattered names on inscriptions survive. Altogether they add up to about 120 words, including place and personal names. Scattered vocabulary terms mentioned by Greek authors include ἀδάρκα (adarka), a type of plant; αδες (ades), "feet"; βαρδοί (bardoi), "singing poets, bards"; μάρκα (marka), "horse" and τριμαρκισία (trimarkisia), "three horse battle group".
Жер атаулары
Куәлі жер атауларына Acitorīgiāco ("[Елді мекен] Acitorīx"; салыстырамыз Gaul-дағы Acitodunum), Άρτικνιακόн (Articniācon, "[Елді мекен] Articnos" ["Айғыр ұлы"]), Δρυνέμετον (Drunemeton; < Proto Celtic *dru "емен" және, кеңейту арқылы, "үлкен"; cf. Ежелгі ирланд тілінде druí, Уэльс тілінде dryw [< *dru wid s], "друид, дана адам" [сөзбе-сөз "өте дана"], Ежелгі ирланд тілінде neimed, Уэльс тілінде nyfed "қасиетті орын, [қасиетті] тоғай"), Галатия тетрархтары мен судьяларының жиналатын орны және Ούινδια (Uindia "Әділ/Ақ/Киелі орын"; Ежелгі ирланд тілінде finn, Уэльс тілінде gwyn [ер.], gwen [әйел.] "әділ, ақ; қасиетті").
Attested place names include Acitorīgiāco ("[Settlement of] Acitorīx"; compare Acitodunum in Gaul), Άρτικνιακόν (Articniācon, "[Settlement of] Articnos" ["Bear son"]), Δρυνέμετον (Drunemeton; < Proto Celtic *dru "oak" and, by extension, "great"; cf. Old Irish druí, Welsh dryw [< *dru wid s], "druid, wise man" [literally "greatly wise"], Old Irish neimed, Welsh nyfed "holy place, [sacred] grove"), the meeting place of the Galatian tetrarchs and judges, and Ούινδια (Uindia "Fair/White/Holy Place"; Old Irish finn, Welsh gwyn [masc. ], gwen [fem.] "fair, white; holy").