Польшаның Шыттно қаласының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Шчитно (Ортельсбург) – Польшаның солтүстік-шығысындағы 27 970 тұрғыны бар қала (2004). Бұл Вармия-Мазурия воеводтығындағы Шчитно ауданының орталығы және тарихи Мазурия аймағында орналасқан. Жақын жердегі Олштын-Мазурия аймақтық әуежайы Мазурия аймағының ең маңызды әуежайы болып табылады. Шчитно Олштын – Елк теміржол желісінде орналасқан және бұрын Польша теміржолдары қаладан Червонка және Вильбаркқа бағытталған екінші дәрежелі байланыстарды жапқанға дейін маңызды теміржол торабы болған. Domowe Małe және Długie (сондай-ақ Domowe Duże деп те аталады) есімді екі көл қала шегінде орналасқан.

Орта ғасырлар

Қазіргі Шчитноның маңында Вармия-Мазуриядағы жалғыз мегалиттік қабірлер орналасқан. Қаланың бастапқыда Ескі пруссиялықтар қонысы болған. 1350 және 1360 жылдар аралығында Тевтон орденінің рыцары және Эльбинг (Эльблаг) комтуры Ортолф фон Трир, Ескі пруссиялық аймақтағы Галлиндада, бұрынғы Ескі пруссиялық қонысқа жақын жерде бекініс салған. Ортульфсбург деп аталған бұл бекініс туралы алғашқы жазба 1360 жылдың қыркүйегінде жасалған құжатта кездеседі, онда Ортолф жақын маңдағы Мазовиядан поляк қоныс аударушыларын шақырғаннан кейін, елді мекен Шчитно деп аталған. Елді мекеннің алғашқы басқарушысы Генрих Мюрер болған. 1370 жылы ағаштан салынған бекініс Кестутис бастаған литвалықтар тарапынан қиратылған, содан кейін тастан қайта салынған. Неміс тілінде Ортульфсбург атауы біртіндеп Ортельсбургке айналған. Қала Варшавадан Кенигсбергке (қазіргі Калининград) дейінгі сауда жолында орналасқандықтан өсіп дамыған. 1410 жылы Грунвальд шайқасында поляк-литвалық әскерлері Тевтон орденін жеңгеннен кейін, қала поляк әскерлерімен басылып алынған. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон Тевтонға қарсы Пруссия Конфедерациясының өтініші бойынша қала мен аймақты Польша Корольдігіне қосып алған. 1466 жылғы Торунь бейбіт шартынан кейін ол Тевтон мемлекетінің вассалдығындағы Польшаның бір бөлігіне айналған. 15 ғасырда католик шіркеуі салынған, ал оның алғашқы пастыры Мазовиядағы Плоцк жерінен келген Миколай Рзекуй болған. Марграф және регент Джордж Фредерик, жақын маңда аң аулауды ұнатқан, аймақты қайта дамытуды бастаған. Оның жобаларының бірі – қаланы аң аулау сарайына айналдыру болған. Польша королі Владыслав IV Ваза 1628-29 жылдары және 1639 жылы қалаға келген. Ортельсбург 17 ғасырдағы өрттерден және 1656 жылғы обадан зардап шеккен. 1701 жылы қала Пруссия Корольдігінің құрамына кірген. Пруссия королі Фредерик Вильгельм I 1723 жылы Ортельсбургке қала құқығын берген. Қала қысқа мерзімге Пруссия үкіметінің орталығы болған, ал Фредерик Вильгельм 1806 жылдың 1 желтоқсанында конституциялық, әкімшілік, әлеуметтік және экономикалық реформалар сериясын – Ортлсбургский Публикадумында жариялаған. Сол айдың соңында француз әскерлері Ортельсбургті басып алып, тонаған. Алты жылдан кейін қала Ресейге шабуыл жасаған Наполеонның Ұлы Армиясының көптеген әскерін қабылдауға мәжбүр болған. 1818 жылы Пруссияның әкімшілік реформаларынан кейін Ортельсбург Шығыс Пруссиядағы ең ірі округтердің бірі – Ортельсбург округінің орталығы болған. 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде қала Германия империясының құрамына кірген. Ол Мазуриядағы поляк қозғалысының және германизацияға қарсы күрестің маңызды орталығы болған. 1849-1851 жылдары қалада екі тілді халық журналы Der masurische Hahn/Kurek Mazurski шығарылған. 1896 жылы Лик (Эльк) қаласында құрылған Мазур халық партиясының (Mazurska Partia Ludowa) маңызды бөлімшесі осы қалада орналасқан. 1906 жылдан бастап мұнда поляк тіліндегі "Мазур" газеті жарық көрген, ал 1910 жылы Богмиль Лабуш және Густав Лейдинг Мазур халық банкін (Mazurski Bank Ludowy) құрған. Соғыстан кейінгі Польшада қала орталығында, қала әкімдігі мен қамалдың қираған жерлерінің жанында Сиенкевичке ескерткіш орнатылған. Қаланың қалпына келуіне Берлин мен Венадан жиналған қаржылар көмектескен. 1916 жылы Веналық модернист Йозеф Хоффманн Ортельсбургке келген, бірақ оның жаңа қалалық әкімдік салу жоспары жүзеге асырылмаған. 1938 жылы Шығыс Пруссиядағы нацистік архитектураның үлгісі болған жаңа қалалық әкімдік салынған және 1991 жылы тарихи ескерткіш ретінде тіркелген. Қаланың қайта құруының бастапқы жоспарлары Бруно Мёрингтің жұмысына негізделген, бірақ бірнеше жергілікті сәулетшілер оны жүзеге асырған. Оған дейін жергілікті поляк белсенділерін немістер қудалаған, поляк жақтастарының митингтері мен кездесулері таратылған. Плебисциттен кейін де поляк сайлаушылар мен белсенділер қуғын-сүргінге ұшыраған. Соғыс аралық кезеңде аймақтың поляк тілінде сөйлейтін тұрғындары Оңтүстік Шығыс Пруссиядағы поляктарды қорғау үшін Samopomoc Mazurska ("Мазурлық өзін-өзі көмек") ұйымын құрған. Польшалық белсенді Джерзи Ланк поляк мектебін құруға тырысқан кезінде қаза тапқан. Польшаға шабуыл жасамас бұрын, 1939 жылдың қаңтарында неміс билігі екі жергілікті поляк белсендісін елден қуған, ал 1939 жылы поляк редакторы Роберт Кражевскийді қоса алғанда, тағы да белсенділер тұтқындалған, ол кейіннен Хоэнбрук концентрациялық лагеріне қамалып, Моабит түрмесінде өлім жазасына кесілген. 1930 жылдары кейбір поляк белсенділері қашып кетуге үлкерген. 1933 жылдың наурыз айында өткен Германиядағы федералды сайлауда, нацистер билікті басып алғаннан және антинацистік саяси фракцияларды басып тастағаннан кейін, Ортельсбургтегі сайлаушылардың 76,6% Наци партиясына дауыс берген, бұл Германияның жалпы орташа көрсеткішінен (43,9%) әлдеқайда жоғары болған.

Near today's Szczytno are the only known megalithic tombs in Warmia Masuria. The town was originally a settlement of Old Prussians. Between 1350 and 1360 Ortolf von Trier, a knight of the Teutonic Order and the Komtur of Elbing (Elbląg), founded a fort in the Old Prussian region of Galindia, probably near an Old Prussian settlement. The first mention of the fort, eponymously named Ortulfsburg, was a document from September 1360, after Ortolf invited Polish colonists from nearby Masovia, among whom the settlement became known as Szczytno. The first custodian of the settlement was Heinrich Murer. In 1370 the wooden fort was destroyed by Lithuanians led by Kęstutis, after which it was rebuilt using stone. In German, the name Ortulfsburg gradually morphed into Ortelsburg. The settlement grew in size owing to its location on a trade route from Warsaw to Königsberg (now Kaliningrad). In the wake of the Polish Lithuanian victory over the Order at Grunwald in 1410, the castle was occupied by Polish troops. In 1454 King Casimir IV Jagiellon incorporated the town and region to the Kingdom of Poland upon the request of the anti Teutonic Prussian Confederation. After the Second Peace of Toruń of 1466 it became part of Poland as a fief held by the Teutonic state. In the 15th century, a Catholic church was built, whose first parish priest became Mikołaj of Rzekwuj from the Płock land in Masovia. Margrave and regent George Frederick, who enjoyed hunting nearby, began the redevelopment of the area. Among his projects was the rebuilding of the castle into a hunting lodge. King Władysław IV Vasa of Poland visited the town from 1628–29 and in 1639. Ortelsburg suffered from 17th century fires and the plague in 1656. The town became part of the Kingdom of Prussia in 1701. King Frederick William I of Prussia granted Ortelsburg its town charter in 1723. The town was briefly the seat of the Prussian government, and Frederick William released his Ortelsburger Publicandum — a series of constitutional, administrative, social and economic reforms — there on 1 December 1806. Later that month, French troops occupied and plundered Ortelsburg. Six years later the town was forced to host numerous troops of the Napoleon's Grande Armée, which invaded Russia. In 1818, after the Prussian administrative reforms, Ortelsburg became the seat of Landkreis Ortelsburg, one of the largest in East Prussia. The town became part of the German Empire in 1871 during the unification of Germany. It became an important center of the Polish movement in Masuria and resistance to Germanisation. In 1849 1851 a bilingual folk magazine Der masurische Hahn/Kurek Mazurski was issued in the town. The Masurian People's Party (Mazurska Partia Ludowa), founded in 1896 in Lyck (Ełk), had one of its main branches here. From 1906 the Polish newspaper Mazur was published here, and in 1910, Bogumił Labusz and Gustaw Leyding founded the Masurian People's Bank (Mazurski Bank Ludowy). In post war Poland, a monument to Sienkiewicz was unveiled in the town center, next to the town hall and the ruins of the castle. The town's recovery was supported by contributions raised in Berlin and Vienna. In 1916 the Viennese modernist Josef Hoffmann visited Ortelsburg, his plans for a new town hall were not carried out. A new town hall, an example of Nazi architecture in East Prussia, was finally built in 1938 and listed as a historical monument in 1991. The initial plans for the reconstruction of the town were based on Bruno Möhring's work but carried out by several local architects. It was preceded by persecution of local Polish activists by the Germans, pro Polish rallies and meetings were dispersed. Even after the plebiscite pro Polish voters and activists were still persecuted. During the interwar period, Polish speaking residents of the region organized Samopomoc Mazurska ("Masurian Self Help"), an organisation for the protection of Poles in southern East Prussia. A Polish activist Jerzy Lanc was killed during his attempt to establish a Polish school. Even before the invasion of Poland, the German authorities expelled two local Polish activists in January 1939, and later in 1939 more activists were arrested, including the Polish editor Robert Kraszewski, who was then imprisoned in the Hohenbruch concentration camp [de] and later beheaded in the Moabit prison in Berlin. Some Polish activists managed to flee in the 1930s. In the March 1933 German federal election, after the Nazi seizure of power and suppression of anti Nazi political factions, the Nazi Party polled 76.6% of vote in Ortelsburg, compared to the national German average of only 43.9%.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі Польша

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында қаланың көптеген неміс тұрғыны Қызыл Армия келгенге дейін қашып кетті. Қалғандары соғыстың соңғы айларында қаза тапты немесе соғыс аяқталғаннан кейін жер аударылды. 1945 жылы Потсдам конференциясында бекітілген шекара өзгерістеріне сәйкес, қала Польша басқаруына берілді, тарихи поляк атымен – Шчитно деп қайта аталды және поляктармен біртіндеп қайта толықтырылды. Совет Одағына қосылған бұрынғы Шығыс Польшадан қуылған поляктардың алғашқы тобы 1945 жылғы маусымда Волынь аймағынан Шчитноға келді. 1947 жылы халықтық кітапхана, ал 1954 жылы мәдениет үйі ашылды.

Көрікті жерлер

Шытноның тарихи көрікті орындары қатарында қамалдың қираған қалдықтары, соғысқа дейінгі қалалық әкімшілік үйі (қалалық және округтік билік орналасқан), Мазурия мұражайы (Muzeum Mazurskie) – Мазурия мен Шытноның тарихына, этнологиясына және мәдениетіне арналған, барокко стиліндегі евангелистік шіркеу, соғысқа дейінгі поляк үйі (Dom Polski) – неміс тілдік саясат кезеңінде жергілікті поляк қауымының әлеуметтік және мәдени өмірінің орталығы, және жақсы сақталған ескі ағаш Мазурия үйі (Chata Mazurska) бар. Сондай-ақ, онда готикалық жаңғыру стиліндегі Ассампция католик шіркеуі мен баптист шіркеуі, аудандық соттың тарихи ғимараты, зейнеткерлер үйі, салық инспекциясы, полиция мектебі, пошта бөлімі және бұрынғы сыра зауыты орналасқан.

Спорт

SKS Szczytno футбол клубы (бұрын Gwardia Szczytno) қалада орналасқан. 1980-жылдары Польшаның екінші лигасынде ойнаған.