Кіріспе

Буддизм мифологиясының қытайлық түсінігі – қытай діндеріндегі түсінік. Аштық рухы – буддизмде және қытай дәстүрлі дініндегі термин, ол жануарлық инстинкттермен күшті эмоционалдық қажеттіліктермен жетелемелі жандарды білдіреді. Бұл термин санскриттен шыққан буддизмдегі прета терминінің қытайша аудармасы. "Аштық рухтары" қытай буддизмі мен даосизміне, сондай-ақ қытай халық діндеріне қатысты. Бұл терминді "пері" немесе "қарғыс" деген жалпы терминмен шатастыруға болмайды (қайтыс болған ата-бабаның қалдық рухы). Барлық адамдар өлгенде осындай қарапайым рухқа айналады, содан кейін әлсіреп, екінші рет өледі деп есептеледі. Буддизмнің танымалдылығы артып, жандардың рухы жаңа өмірге дейін кеңістікте жүреді деген идея тарады. Аштық рухтары ата-бабаларды естен шығару немесе тастап кету салдарынан пайда болады деген пікір бар. Хуаянь сутрасына сәйкес, жамандықтар жандардың алты әлемнің бірінде қайта тууына себеп болады. Жамандықтың ең жоғары дәрежесі – жақын тозақта өмір сүру, төменгі дәрежесі – жануарға айналу, ал ең төменгісі – аштық рухы болып туу. Дәстүр бойынша, аштық рухына айналуға себеп болатын жамандықтар – кісі өлтіру, ұрлық және сексуалдық бұзылыстар. Ықылас, ашкөздік, ашу және білімсіздік – жамандықтарға итермелейтін факторлар, сондықтан жандар аштық рухы болып туады. Мысалдар:

Бір бай адам қант құмырасының шырынын сатумен айналысқан. Бір күні монах үйіне келіп, ауруын емдеу үшін шырын сұрады. Ол сапарға шығар алдында әйеліне монахқа сусын беруді бұйырды. Бірақ әйелі монахтың ыдысына жасырын түрде зәр тастап, оған қант құмырасының шырынын қосып берді. Монах алданып қалған жоқ, ыдысты құйып тастап кетіп қалды. Әйелі өлген соң аштық рухы болып туды. Қытайлық ата-бабаларға құлшылық ету дәстүрінде ата-бабалардың рухтарына жылдың белгілі бір уақытында тірілер әлеміне қайтуға рұқсат берілуі мүмкін, егер оларға жеткілікті құрбандықтар шарылмаса, аш және олардан алатын нәрселерін іздеп. Аштық рухтары фестивалі (Hungry Ghost Festival) осы рухтарды құрметтеу үшін өткізіледі, олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тамақ пен сусын қойылады. Бұл фестиваль қытай күнтізбесінің жетінші айында тойланады. Ол толық ай, жаңа маусым, күзгі жиын, монахтардың аскетизмінің шыңы, ата-бабалардың қайта тууы және жергілікті қоғамның жиналуымен бірге келеді. Дәстүр бойынша, осы айда тозақтың қақпалары ашылады және аштық рухтары тамақ және көңіл көтеру іздеп жер бетінде еркін жүреді. Бұл рухтар өлгеннен кейін оларға құрмет көрсетуді ұмытқан адамдардың ата-бабалары деп есептеледі. Олардың мойындары жұқа, себебі оларды отбасылары тамақтандырмаған. Дәстүр бойынша, отбасылар қайтыс болған туыстарына дұға оқып, "тозақ ақшасын" жағу керек. "Тозақ ақшасы" – арлық әлемде қолданылатын валюта, ол рухтарға өмірден кейін жайлы өмір сүруге көмектеседі деп сеніледі. Рухтарды қуанту үшін қағаз үйлер, көліктер және теледидарлар сияқты басқа да қағаз бұйымдарын жағады. Бұл фестиваль – Қытай эзотерикалық буддизмінің түрлі буддизм ағымдары біріккеннен кейін сақталған көптеген тантрикалық практикаларының бірі. Отбасылар басқа бейтаныс рухтарға да құрмет көрсетеді, олардың өміріне кедергі келтірмей, бақытсыздық әкелмейді. Жетінші айдың 15-і күні рухтарға арнап үлкен дастархан жайылады, адамдар тамақтың үлгілерін алып келіп, рухтарды қуанту және жаман сәтті болдырмау үшін дастарханға қояды. Тікелей эфирде де қойылымдар көрсетіледі, барлығы шақырылады. Бірінші қатардағы орындықтар бос, себебі рухтар тірі қойылымды жақсырақ көру үшін осы жерге отырады деп есептеледі. Қойылымдар әрқашан түнде және қатты дыбыспен өткізіледі, дыбыс рухтарды тартады және қуантады. Бұл іс-шаралар "Көңіл көтеру" деп белгілі. Қаланың бас даосистік діни қызметкері буддизмнен алынған бес алтын және қызыл панельден тұратын әшекейлі тәж киеді. Бұл бес ең күшті құдайды білдіреді (Жәді императоры, Гуан мырзасы, Ту Ди Гонг, Мазу және Си Вангму). Ол олардың жер бетіндегі дауысы болады деп сеніледі. "Рух" термині жыл бойы жиі қолданылса, жетінші айда көптеген адамдар "арқа жақтан келген құдай" немесе "жақсы бауыр" деген сөздерді қолданады, рухтарды ренжітпеу үшін. Тағы бір болмайтын нәрсе – дастарханға қойылған тамақтың үлгісін татып көру, себебі бұл "жайсыз ауруға" әкелуі мүмкін. Ішкі ойын-сауық орындарындағы (getais) қойылымдарға қатысушылардың барлығы бірінші қатардағы орындықтар бос екенін байқайды. Бұл орындықтар рухтарға арналған, және оларға отыру – жаман мінез-құлық саналады. Рухтарға арналған құрбандық жаққаннан кейін, күлдің үстіне басудан немесе жанында тұрудан аулақ болу керек, себебі бұл рухтар әлеміне ашылған "есік" саналады және оған тию адамның рухпен иеленуіне әкелуі мүмкін. Ағылшын термині көбінесе тәуелді адамның тоймас құштарлығын сипаттау үшін метафора ретінде қолданылады.

Тибетте

Тибет буддизмінде, Аштық рухтар (тибет. ཡི་དྭགས་, Уил. yi dwags, Санскрит: preta) Бхавачакрада өз әлемімен бейнеленген және олар тамшы немесе паисли пішіндес, ісіңкі асқазан мен тамақ өткізбейтін тым жіңішке мойынмен көрсетіледі, сондықтан тамақ жеуге тырысу да қатты ауыртпашылық тудырады. Кейбіреулерінің "аузы ине тілігідей, ал іштері таудай" екені айтылады. Бұл – иллюзиялық денелік құштарлықтарын қанағаттандыруға әрекеттенетін адамдардың метафорасы. Буддизм тарихында айтылғандай, қытай буддизмі мен үнді буддизмінің Тибет таулы аймағындағы әңгімелесуі нәтижесінде, бұл синтез преталарға арналған және Ганачакра сияқты рәсімдерде ұсынылған астың қасиетті қалдықтары түріндегі мейірімділікте көрінеді.

Жапонияда

Жапон буддизмінде аштық рухтардың екі түрі бар: гаки және джихининки. Гаки (餓鬼) – қызғаныш немесе ашкөздікке берілген адамдардың рухтары, олар тіршіліктеріндегі жамандықтары үшін жаза ретінде белгілі бір затқа немесе нәрсеге тойсызда ашығумен қарғысқа ұшырайды. Дәстүр бойынша, бұл адам денелері немесе нәжіс сияқты жирендіретін немесе ар-ұятты нәрселер, бірақ соңғы уақыттардағы әңгімелерде ол қаншалықты ерекше болса да, кез келген нәрсе болуы мүмкін. Джихининки (食人鬼 "адам жейтін рухтар") – ашкөз, өзімшіл немесе дінсіз адамдардың рухтары, олар өлімнен кейін адам денелерін іздеп жеуге қарғысқа ұшырайды. Олар мұны түнде жасайды, жаңадан қайтыс болған денелерді және өлгендерге арналған тағамдық сыйлықтарды іздейді. Кейде олар жеген денелерден құнды заттарды тонап алады. Дегенмен, джихининкилер өз жағдайларына қайғырып, өлі адамның етін жеуге деген жирендіретін құштарлықтарын жек көреді. Киото ұлттық мұражайында сақталатын Аштық рухтардың суырылмасы (скролы) аштық рухтардың әлемін және олардың қиналысын бейнелейді, сондай-ақ олардың құтқарылуы туралы әңгімелерді қамтиды. Суырылманың (скролының) барлығы Жапонияның ұлттық қазынасы деп жарияланды және бұл Санжусангендода сақталған алты әлемді бейнелейтін суырылмалар жинағының бір бөлігі болуы мүмкін.